سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) _ ساره گودرزی: چهار روز از آغاز سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران گذشت؛ رویدادی با برگزاری بیش از ۳ هزار برنامه متنوع در سراسر کشور، تا بار دیگر اهمیت کتاب و کتابخوانی را به جامعه یادآوری کند. با این حال، کافی است در خیابانهای تهران قدم بزنیم یا نگاهی به تابلوهای تبلیغاتی بزرگراهها و معابر اصلی شهر بیندازیم تا متوجه شویم این مناسبت فرهنگی، دستکم در فضای عمومی پایتخت، از سوی مدیریت شهری دیده نشده!
در شهری که مردم در آن هر روز با انبوهی از پیامهای تجاری، تبلیغات برندها و معرفی محصولات مختلف بمباران میشود، کتاب سهمی بسیار ناچیز و کمرنگی دارد؛ درحالی که میدانیم و میدانند هفته کتاب، دومین رویداد فرهنگی و کتابمحور کشور است که به فصل سیوچهارم رسیده. رویدادی ملی که مشارکت دستگاهها، نهادها و تشکلهای مردمنهاد را پای کار توسعه فرهنگ کتابخوانی میآورد؛ اما مدیریت شهری پایتخت که باید نقطه جوشش جلوهگری و برنامهریزی برای به چشم آوردن و یادآوری جایگاه کتاب در معابر و خیابانهای تهران باشد، به فراموشی تقویمی دچار شده یا به اکرانهای از سربازکنی، بسنده کرده است.
هرچند مهدی مذهبی، مدیرعامل سازمان زیباسازی شهر تهران، از اکران بیش از هزار مترمربع طرح فرهنگی با شعار محوری «نوبت کتاب» بهمناسبت هفته کتاب و کتابخوانی خبر داده و پیامهایی همچون «کتاب؛ خواندنیترین پیام» و «کتاب؛ نشر دانایی» را ازجمله محورهای این اکرانها معرفی کرده است، اما آنچه در سطح شهر دیده میشود، تقریبا هیچ است. کافی است از شرق به غرب تهران برویم یا در مرکز شهر و بزرگراههای اصلی شهر تردد کنیم تا انبوه تبلیغات تجاری و اکرانهای پُررنگ برندهای مختلف را در کنار غیبت محسوس کتاب مشاهده کنیم.
البته مسئله صرفاً تعداد تابلوها یا اختصاص چند مترمربع به تبلیغات کتاب نیست؛ پرسش اصلی این است که مدیریت شهری چه جایگاهی برای فرهنگ، بهویژه کتاب و کتابخوانی، در سیاستهای تبلیغاتی و بصری خود قائل است؟ چرا در شهری که بخش قابل توجهی از فضای عمومی آن در اختیار تبلیغات تجاری قرار دارد، کتاب حتی در مناسبتهای تقویمی دیده نمیشود؟ آیا نمیتوان انتظار داشت که پیامهای فرهنگی، بهویژه ترویج کتابخوانی، بخشی ثابت و مستمر از هویت بصری پایتخت باشند؟
البته که در مناسبتی، مثل هفته کتاب هم، این رویداد از اکرانهای شهری سهم ناچیزی دارد؛ گویی که در فضای تبلیغاتی شهر، آنچه بیشتر از هر چیز به چشم میآید، قدرت اقتصادی صاحبان برندهاست. تبلیغات محصولات خوراکی، کالاهای مصرفی بخش قابل توجهی از اکرانهای شهری را به خود اختصاص دادهاند. در این میان، تبلیغات گسترده پلتفرمهای خریدوفروش طلا در شرایطی که افزایش قیمت این فلز گرانبها آن را برای بسیاری از خانوادهها به کالایی دور از دسترس تبدیل کرده، بیش از گذشته به چشم میآید. پیامهایی که گاه با وعده سرمایهگذاری و حفظ ارزش دارایی، مخاطب را به تبدیل اندک پسانداز خود به طلا ترغیب میکنند؛ البته که برگزاری نمایشگاه سیتکس (نمایشگاه فناوریهای نوین شهری) هم در کم شدن سهم بیلبوردهای هفته کتاب بیتاثیر نیست!
در مقابل، کتاب که اساساً برای ترویج و گسترش آن به حمایت فرهنگی و سیاستگذاری عمومی نیاز است، در رقابت با چنین تبلیغاتی عملاً دست پایین را دارد. ناشر و کتابفروش با هزینههای تولید، توزیع و کاهش قدرت خرید مخاطب دستوپنجه نرم میکنند و طبیعی است که توان رقابت با برندهایی را نداشته باشند که از پشتوانه اقتصادی قابل توجهی برخوردارند. اما آیا قرار است میزان اکران یک پیام در فضای عمومی شهر نیز صرفاً براساس توان مالی سفارشدهنده آن تعیین شود؟ اگر پاسخ مثبت باشد، باید پذیرفت که فرهنگ در این میدان از پیش بازنده است.
مسئولیت اجتماعی یا اقتصادی؟
اما گاهی مسئله از این هم فراتر میرود؛ وقتی شهروندان هر روز در معرض تبلیغات پُرحجم کالاها و خدمات مختلف قرار میگیرند، اما نشانی از کتاب، کتابخانه، نویسنده و ادبیات در فضای بصری شهر نمیبینند، بهتدریج این تصور شکل میگیرد که کتاب در اولویتهای زندگی اجتماعی جایگاه چندانی ندارد. فضای شهری فقط محل عبور و مرور نیست؛ شهر با آنچه در معرض دید شهروندان قرار میدهد، ارزشها و اولویتهای خود را نیز بازنمایی میکند. از این منظر، غیبت کتاب و هفته کتاب (برای یادآوری) از خیابانها تنها یک کمبود تبلیغاتی نیست، بلکه نشانهای از کمتوجهی به نقش فرهنگ در زندگی روزمره شهروندان است.
این بیتوجهی زمانی نگرانکنندهتر میشود که پای کودکان و نوجوانان به میان میآید؛ خانوادهای که در شرایط دشوار اقتصادی، ناچار است میان نیازهای مختلف زندگی اولویتبندی کند، طبیعتاً ممکن است خرید کتاب را از فهرست هزینههای ضروری خود کنار بگذارد. در چنین شرایطی، وقتی فضای عمومی شهر نیز به جای دعوت به خواندن، عمدتاً مصرف کالا و سرمایهگذاری را تبلیغ میکند، فرصت آشنایی نسل جدید با کتاب بیش از پیش محدود میشود. نمیتوان از خانوادهها انتظار داشت بهتنهایی بار ترویج کتابخوانی را بر دوش بکشند، در حالی که محیط پیرامونی آنها نیز نشانی از چنین اولویتی ندارد.
البته نمیتوان تلاش برخی مجموعهها را نادیده گرفت؛ شرکت بهرهبرداری مترو در هفته کتاب، اطلاعرسانیها و برنامههایی را در ایستگاهها و قطارها اجرا کرده که ازجمله اقدامات قابل توجه در این زمینه است. با این حال، مترو تنها بخشی از فضای عمومی شهر را پوشش میدهد و نمیتواند جای خالی سیاستگذاری فرهنگی در خیابانها، میادین، بزرگراهها و سایر فضاهای شهری را پُر کند.
نیاز به یک بازوی فکری برای کتاب
علاوهبراین نباید فراموش کرد که تبلیغات محیطی تنها یکی از ابزارهای ترویج کتابخوانی است، اما ابزاری مهم و اثرگذار که میتواند کتاب را به بخشی از تجربه روزمره شهروندان تبدیل کند؛ معرفی نویسندگان، جملات ماندگار ادبی، معرفی آثار جدید، نمایش تصویر کتابهای تأثیرگذار و حتی اختصاص سازههای مشخص شهری به معرفی کتابخانهها و کتابفروشیها، ازجمله ظرفیتهایی بود که میتوانست در هفته کتاب پُررنگتر دیده شود و به تقویت حضور کتاب در زندگی شهری کمک کند. این طرحها نیز نه لزوما هزینههای سنگینی میطلبید و نه نیازمند طرحهای پیچیده و پُرزرقوبرق بود؛ آنچه بیش از هر چیز ضرورت دارد، اراده و برنامهریزی فرهنگی است.
پیش از این نیز ایبنا در گزارشها و گفتوگوهایی با کارشناسان حوزه معماری و شهرسازی، بر ضرورت استفاده از ظرفیت سازههای شهری برای تقویت فرهنگ کتابخوانی تأکید کرده بود. یکی از پیشنهادهای مطرحشده در این زمینه، تشکیل شورای فرهنگ کتابخوانی با مشارکت دانشگاهیان، محققان، نویسندگان، ناشران باسابقه، اهالی رسانه و گروههای مستقل و بیطرف بود؛ شورایی که بتواند بهعنوان بازوی فکری نهادهایی مانند سازمان زیباسازی شهرداری تهران، برای حضور هدفمند کتاب در فضای عمومی شهر برنامهریزی کند.
چنین شورایی میتواند با تدوین یک تقویم فرهنگی مشخص، مناسبتهای مرتبط با کتاب و ادبیات را از حالت برنامههای مقطعی خارج کند و برای هر یک، طرحی متناسب با ظرفیتهای بصری و اجتماعی شهر در نظر بگیرد. در این صورت، دیگر لازم نیست کتاب تنها در هفته کتاب یا روزهای مرتبط با نمایشگاه بینالمللی کتاب به یاد آورده شود؛ بلکه میتواند در تمام طول سال در معرض دید شهروندان باشد.
مدیریت شهری نباید ترویج فرهنگ را صرفاً به ارسال پوستر نهادهای متولی نشر یا مجموعههای فرهنگی واگذار کند، شهرداری، به دلیل در اختیار داشتن بخش بزرگی از فضاهای عمومی و ظرفیتهای تبلیغاتی شهر، مسئولیتی جدی در شکلدهی به فضای فرهنگی پایتخت دارد. نمیتوان از یکسو درباره ضرورت افزایش سرانه مطالعه سخن گفت و از سوی دیگر، در تقسیم فرصتهای تبلیغاتی شهر، کتاب را به حاشیه راند. فرهنگ با شعار و پیامهای مناسبتی تقویت نمیشود؛ برای آن باید سهمی واقعی، مستمر و قابل مشاهده در زندگی شهری در نظر گرفت.
شاید وقت آن رسیده است که مدیریت شهری به این پرسش پاسخ دهد: در شهری که برای تبلیغ کالاها و خدمات مختلف، فضا و امکانات گستردهای اختصاص داده میشود، چرا برای کتاب هنوز باید به چند اکران محدود و مناسبتی بسنده کرد؟ کتاب برای دیده شدن به ترحم نیاز ندارد؛ به سهمی عادلانه از فضای عمومی و به مدیریتی نیاز دارد که فرهنگ را نه یک هزینه اضافی، بلکه بخشی ضروری از مسئولیت خود بداند. درحالی که تهران و کشور، در کوران خبرهای سیاسی و تحولات منطقه دچار سرگیجه شده و در تب و تاب تحلیلهای متنوع قرار دارد، چرا نفس تازهای با تصویر کتاب را دریغ کنیم؟
نظر شما