سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، عبدالحسین آذرنگ، نویسنده، پژوهشگر، مترجم، ویراستار، مدرس، دانشنامهنگار: سامیزدات فقط بخشی از تاریخ سانسور در دورهای از اختناق سیاسی و حکومت پلیسی زیر لوای دفاع از اصول سوسیالیسم نیست، فصلی از تاریخ نشر در جهان است، نشری که برای دفاع از آزادی بیان و عقیده، حق و حقیقت، حفظ و حرمت انسان، و مقاومت در برابر دروغ، تبلیغ، تحریف و تحمیل جعلیات به نام واقعیات، از سادهترین و عملیترین امکانات استفاده کرده است. این نشر درعینحال، تاریخ دلاوریها و ازخودگذشتگیهای شماری از مردم است که برای تولید، پخش و اشاعۀ سامیزدات، سالها زندان، تبعید، کار اجباری در اردوگاهها، روانهشدن به آسایشگاههای روانی، انفصال از خدمت و تحمل مرارتهای بیشمار دیگر را به جان خریدند.
سامیزدات در اتحاد شوروی
سامیزدات واژهای روسی است و از دو جزء «سام» (خود) و «ایزدات» (عامل نشر) تشکیل شده است، و معنای آن از دیدگاه موافقانش «نشر خودخواسته/ خودمان منتشر میکنیم/ نشر خودی»، و معنای آن از دیدگاه حاکمان اتحاد شوروی «نشر خودسرانه» بود (با خودناشری که پدیدهای جدید در نشر است، اشتباه نشود). در ۱۹۵۳م، همان سالی که یوسیف استالین درگذشت، نیکالای گلازکُف، شاعر اهل مسکو که نتوانسته بود مجموعهای از شعرهایش را از سد سانسور بگذراند، آنها را ماشیننویسی و در چند نسخه تجلید کرد و عنوان طعنآمیز سامسبایزدات را ساخت، یعنی «خودم ناشرم/ خودم ناشر آن هستم» و آن را روی مجموعهاش گذاشت. این عنوان بعداً کوتاه و به سامیزدات تبدیل شد. سپس از اواسط دهۀ ۱۹۶۰م، چند سال پس از مرگ یوسیف استالین، و روی کار آمدن نیکیتا سرگیویچ خروشچُف (۱۸۹۴ ـ ۱۹۷۱م) در ۱۹۵۸م و افشای عمومی برخی جنایتهای سیاسی، تخلفات حزبی، کشتارها، حبسها و تبعیدهای غیرقانونی و انواع اعمال خودسرانۀ دیگر، بر سر زبان افتاد.
البته واژههای ترکیبی بسیاری با «دات» ساخته شده و پیشتر به کار رفته بود. در ۱۹۱۹م، پس از پیروزی انقلاب اکتبر در روسیه، نهادی انتشاراتی به نام گاسیزدات ایجاد شده بود که تشکیلات مهمی در سامانۀ انتشاراتی اتحاد شوروی بهشمار میرفت. این نهاد تا ۱۹۳۰م به فعالیت خود ادامه داد و سپس در سامانۀ یکپارچۀ انتشاراتی دولتی ادغام شد و از آن پس این سامانۀ یکپارچه با نظارت حزب حاکم و سازماندهی دولتی فعالیت انتشاراتی را ادامه داد. گاسپولیتیزدات نهاد دولتی ناشر آثار سیاسی و گاسکُنومیزدات دیگر نهاد دولتی ناشر آثار اقتصادی بود. اینها آثاری را انتشار میدادند که از صافیهای متعدد حزبی و امنیتی میگذشتند و ترویج آنها، هم امتیازاتی نصیب مؤلفانشان میکرد و هم به سود سامانۀ تبلیغاتی و ایدئولوژیک رژیم حاکم بود.
در دورۀ استالین نشر مخفی برقرار بود، اما به صورت بسیار محدود. در پی مرگ او و اندک تغییراتی که در رفتار حکومتی در اتحاد شوروی احساس شد، جنبوجوشی در میان ناراضیان و دگراندیشان و کسانی پدید آمد که سانسور و محدودیتها را مانعی بر سر آرمانهایشان میدیدند. پس از اینکه خروشچف بر سر کار آمد و لگام قدرت چند نهاد اصلی را در اتحاد شوروی قبضه کرد، روزنۀ کوچکی در فضای سیاسی باز شد. در آن زمان شعر با استقبال مردم روبهرو بود و در مراسمی در مسکو، شعرخوانی در برابر جمعی نسبتاً زیاد برگزار، و شعرها و نوشتههایی از شاعران و نویسندگان جوان در میان قشر روشنفکران دستبهدست شد. با این حال، همین آزادی محدود و نسبی دیری نپایید و نیروهای دولتی محافل و مجامع هنرمندان و روشنفکران را یکی پس از دیگری تعطیل کردند.
در تابستان ۱۹۶۱م ادوارد کوزنِتسُف (۱۹۳۹ـ۱۹۲۴م) نویسنده و روزنامهنگاری که نوشتههایش طرفدارانی داشت، دستگیر و به اتهام تحریک و تبلیغ برضد نظام سوسیالیستی به ۱۵ سال حبس محکوم شد. این حکم سنگین نشانهای بود که از سوی حزب کمونیست و سامانۀ دولتی به دگراندیشان فرستاده، و معلوم شد اندک فضایی که پس از استالین باز شده بود، تحمل مطالبات روشنفکران را ندارد. خروشچف را در اکتبر ۱۹۶۴ کنار زدند و لئونید برژنف (۱۹۰۶ ـ ۱۹۸۲م) و آلکسی کاسگین (۱۹۰۴ ـ ۱۹۸۰م) و گروه همراهشان قدرت را به دست گرفتند، اما دورۀ حکومت اینها اوضاع به شدت دورۀ استالین نبود و سامیزدات در همین دوره بیش از گذشته فعال و گسترده شد. با این حال، در همان سال یاسف برادسکی، شاعر جوان لنینگرادی، را توقیف و محاکمه کردند.
اعمال سانسور در اتحاد شوروی و بلوک شرق بر دو اصل استوار بود:
۱) ادبیات تأثیر فکری و اخلاقی بر مردم دارد و میتواند بیاعتمادی و بدبینی را رواج دهد که درنتیجه به سود سیاستهای حزب کمونیست و دولت نیست؛
۲) انتشار مطالب مخالف و انتقادی، مرزهای مارکسیسم ـ لنینیسم را میشکند، اصول حزبی و مرام حزب واحد را زیر پا میگذارد و به اعتبار دولت سوسیالیستی و زمامداران حاکم لطمه میزند. از این رو، اعمال سانسور از دیدگاه حزب کمونیست و رژیم حاکم ضرورت داشت.
در پلیس مخفی اتحاد شوروی واحدی به نام گلاولیت مسئول سانسور کتاب و انتشارات بود. هر مطلبی که با سیاست رسمی و جاری نظام سوسیالیستی مغایرت داشت، یا به نظر میرسید مغایرت دارد، سانسور میشد. از ۱۹۵۶ تا ۱۹۸۷م جمعاً ۸ هزار تن به استناد مادۀ قانونی مربوط به پخش مطالب کذب و نقض نظام شورایی مجرم شناخته شدند. هیچ شهروندی نمیتوانست بدون مهر تأیید گلاولیت و بدون مجوز مسئول سانسور چیزی چاپ و منتشر کند، حتی کارت بازرگانی یا خبر درگذشت یکی از بستگان، یا خبر زاده شدن فرزند، یا آگهی تبلیغاتی. تخلف در این خصوص، جرمش مانند چاپ جزوۀ سیاسی بود.
در واکنش به این گونه محدودیتها، و به ویژه در قیاس با آزادیهای قانونی در شماری از کشورهای جهان، که خبرش کم و بیش به گوش ساکنان پشت پردۀ آهنین میرسید، سامیزدات با تکثیر شعرهای سیاسی و گاه هجوآمیز و هزلآلود به راه افتاد و سپس به تدریج مطالبی با محتواهای دیگر منتشر شد. دگراندیشان، آزادیخواهان، مخالفان سیاستهای حزبی و دولتی، منتقدان برنامههای ناکارآمد و شکستخورده، آزردگان از امتیازها، تبعیضها، نابرابریها و رفاه و تنعم مقامات عالیرتبۀ حزبی و دولتی، طرفداران آزادی بیان و هنرها، اندیشمندان مخالف روایت و برداشت حزب و دولت از اندیشههای مارکس و سوسیالیسم، و نیز بعضی گروههای دیگر از سامیزدات پشتیبانی، یا در محدودۀ مقدوراتشان با آن همکاری میکردند. تأکید مطالب سامیزدات بر نقد سیاستها و ایدئولوژی حاکم، مشی اقتصادی، اجتماعی، حقوقی، قضایی، مذهبی، فرهنگی و هنری دولت، نقض حقوق اقلیتهای قومی، انحصارگرایی مطلق حزب کمونیست و خفه کردن هر صدای ناسازگار و متفاوت و دفاع از حق مسلم ابراز آزادانۀ عقیده و سلیقه بود.
سامیزدات، نخست از محافل روشنفکری مسکو و لنینگراد سرچشمه گرفت، به نشر مخفی / نشر پنهانی، نشر زیرزمینی، نشر بیرون از نظارت حزب کمونیست و رژیم حاکم، انتشار و بازنشر و پخش کتابها، مقالهها و گزارشهای ممنوع یا غیرقابل انتشار از مجاری رسمی تبدیل شد. سپس به سراسر سرزمینهای اتحاد شوروی راه یافت. بااینحال، مطالب سیاسی همۀ محتوای سامیزدات را تشکیل نمیداد و شمار زیادی از دگراندیشان، روشنفکران و نوآورانِ جوان، شعرها، داستانها و نوشتههایشان را از راه این رسانۀ غیررسمی منتشر میکردند.
دکتر ژیواگو، نوشتۀ باریس پاسترناک (به فارسی ترجمه و منتشر شده است)، نخست به صورت سامیزدات منتشر شد. کتاب یک روز از زندگی ایوان دنیسوویچ، نوشتۀ الکساندر سولژنیتسین، برندۀ جایزۀ نوبل ادبی در ۱۹۷۰م (به فارسی ترجمه و منتشر شده است) نخست در ۱۹۶۲م به صورتی محدود در نشریهای ادبی انتشار یافت و پس از مدت بسیار کوتاهی شمارههای این نشریه نایاب شد و از آن پس نسخههای سامیزدات آن دست به دست میگشت. مجمعالجزایر گولاک، نوشتۀ سولژنیتسین (به فارسی ترجمه شده است) در اوایل دهۀ ۱۹۷۰م در غرب انتشار یافت. انتشار این کتاب ضربهای به وجدانهایی بود که قتلهای سیاسی، جنایتها و اختناق دورۀ حکومت استالین را نادیده گرفته بودند. شعرهای اُسیپ ماندلشتام، آنا اخماتوا و شعرهای ممنوع شمار دیگری از شاعران به خارج فرستاده و در آنجا تکثیر و منتشر میشد.
کتاب داستان مرشد و مارگریتا، نوشتۀ میخائیل بولگاکُف (به فارسی ترجمه شده است) از جملۀ کتابهایی است که دستنوشت آن نخست در جمع دوستان محرم خوانده شد و دستبهدست گشت و سپس نسخههایی از آن بازنویسی شد و تکثیر چاپی نه چندان حرفهای آن در نسخههای بیشتر، به دست خوانندگان مشتاقش رسید.
روی الکساندرُویچ مِدوِدف (۱۹۲۵ ـ ۲۰۲۶م) از برجستهترین تاریخنگاران روس، که شرح تاریخی او دربارۀ استالین و استالینیسم از دقیقترین و معتبرترین منابع تاریخی است، در ۱۹۶۹م از حزب کمونیست اخراج شد. و پس از روی کار آمدن گارباچف، رای تعیینکنندۀ مردم او را به مجلس نمایندگان راه داد. او سالها تحلیلهای تاریخیاش را به صورت سامیزدات انتشار میداد. یادداشت روزانۀ سیاسی او از ۱۹۶۴ تا ۱۹۷۱م تداوم انتشار داشت. از دیگر سامیزداتیها از اینها هم باید یاد کرد: ترجمۀ روسی قلعۀ حیوانات و ۱۹۸۴ جُرج اُرول، نوشتههایی از آلبر کامو و آرثر کوستلر، رسالههای فلسفی نیکالاس بردیایف، مستندات بهار پراگ پس از سرکوب خونین جنبش در چکسلواکی، و رسالههای سیاسی متعدد و شعرهای اعتراضی فراوان.
چند نشریۀ سامیزداتی به صورت منظم انتشار مییافت و نویسندگان مطالب آن ناشناس بودند. این نشریات خوانندگان منظم و پیگیری داشت و شماری از آنها این شمارهها را بازنشر و بازپخش میکردند، با پذیرفتن همۀ مخاطرات. از مهمترین و تأثیرگذارترین آنها رویدادنگاری و انتشار رویدادنامۀ وقایع جاری به صورت سامیزدات بود که انتشارش از ۱۹۶۸ آغاز شد و تا ۱۹۸۳م به مدت ۱۵ سال تداوم داشت. گردانندگانش فعالان حقوق بشر بودند که با چند تشکیلات حقوقی ارتباط داشتند و گزارشهای دقیقی از نقض حقوق بشر در اتحاد شوروی انتشار میدادند.
به گرد این خبرنامه شبکهای هم شکل گرفت که افرادی از نهادهای مختلف و به کمک مناسباتی قابل اعتماد، خبرهای مربوط به حقوق بشر را به مسئولان خبرنامه انتقال میدادند. گروهی که رویدادنامه را در مسکو اداره میکردند، از خوانندگان میخواستند «خواننده ـ ناشر»، «خواننده ـ تکثیرکننده»، «خواننده ـ پخشگر» باشند و تا جایی که میتوانند حلقهها و رشتههای ارتباطی را گسترش دهند. از خوانندگان درخواست میکردند کوشش نکنند با گردانندگان رویدادنامه ارتباط مستقیم برقرار کنند، بلکه هر نظری، نقدی، پیشنهادی یا خبری دارند از طریق همان حلقههایی که رویدادنامه را به دست آنها رسانده است، به گردانندگان برسانند. این شیوۀ ارتباطی میتوانست حلقههای ارتباط را فعال و زنده نگاه دارد. بعدها پس از فروپاشی معلوم شد که خبرنامۀ سامیزدات چه تاثیر عمیقی بر روشنگری و جنبشهای اعتراضی در اتحاد شوروی داشته است.
رسانههای همگانی و ارتباطی در اتحاد شوروی در انحصار مطلق حزب و دولت بود و برای دگراندیشان هیچ منفذی باز نگذاشته بودند. ناشران، چاپگران، پخشگران و کتابفروشان ناگزیر بودند زیر نظر نهادهای حزبی و امنیتی کار کنند و اجازۀ چاپ، پخش و فروش مطالب سامیزداتی را نداشتند. آثار دگراندیشان در این شبکۀ رسمی و تحت نظارتهای امنیتی هیچ جایی نداشت. پدیدآورندگانی که آثارشان اجازۀ نشر از مجراهای رسمی را نمیگرفت، لاجرم راهی جز انتشار از طریق سامیزدات را نداشتند.
فقط از راه این رسانه میتوانستند با خوانندگان و مخاطبانشان ارتباط برقرار کنند. درنتیجه، خود نظام اتحاد شوروی سبب شد که شبکۀ پنهان سامیزدات به مرور عامل انتقال نوشتهها و دیدگاههای دگراندیشان در محدودۀ بستۀ شرق و سپس انتقال مخفیانه به جهان غرب باشد. نسخههای سامیزدات شامل مطالب ماشین شده روی کاغذهای نازک(پوست پیازی) بود که با دستگاه سادۀ استنسیل در تعدای نسخه تکثیر، به سرعت آماده و از مجراهای مطمئن پخش میشد.
از گیرندگان میخواستند آنها را بازتکثیر کنند یا دستبهدست بگردانند. به این ترتیب سامیزدات ستون فقرات دگراندیشی شد، مانند قارچ در میان مردم و خوانندگان طرفدارش رشد کرد و پخش شد. نسخههای آن به خارج رفت و روسها و مردم مهاجرت کرده از بلوکشرق و ساکن غرب از خوانندگان آن بودند و سپس که گروههایی از اینها متشکل شدند و از امکانات کشورهای غربی کمک گرفتند، مطالب سامیزدات را، یا دستچینهایی از آنها را، به زبانهای دیگر ترجمه و تکثیر کردند.
انتشار سامیزدات انواع مخاطرات را از پی داشت. دولت اتحاد شوروی و نیز دولتهای بلوک شرق سامیزدات را غیرقانونی و ضد سیاستهای حزبی و مصالح سوسیالیستی میدانستند و بازنشر آنها از سوی هرکسی یا هر نهادی جرمی سنگین و قابل تعقیب بود. مجازاتهای شدیدی در حق کسانی که به این جرم تحت تعقیب قرار میگرفتند، اعمال میشد. ولادیمیر کانستانتینویچ بوکُفسکی (۱۹۴۲ ـ ۲۰۱۹م)، نویسندۀ دگراندیش و فعال حقوق بشر، ازجمله سرشناسانی بود که به ۱۲ سال حبس و کار در اردوگاه اجباری محکوم شد. او نوشتههایش را برای تکثیر و پخش به صورت قاچاق به خارج فرستاده بود. البته او که خطر را آگاهانه و جسورانه به جان خریده بود، دربارۀ سامیزدات این عبارت مشهور را دارد: خودم مینویسم، خودم منتشر میکنم، خودم پخش میکنم و خودم برای آن به زندان میافتم. بهرغم محدودیتها و بگیر و ببندها دامنۀ سامیزدات گسترش یافت و به قیاس از آن واژههای دیگری ساخته شد، مانند تامیزدات، رادیزدات و مگنیتیزدات.
تامیزدات به نوشتههایی گفته شد که خارج از اتحاد شوروی و بلوک شرق چاپ و منتشر و بهطور قاچاق وارد میشد. عدهای بودند که در جاسازی یا قاچاق کردن اینگونه آثار مهارت داشتند و شیوههای خروج اینها از اتحاد شوروی و بلوک شرق و رساندن آنها به دست افراد، گروهها و نهادهای تکثیر و پخشکننده در خارج ماجراها دارد. در خارج گروههای متشکلی بودند که با سامیزداتیهای داخل ارتباط داشتند و مطالبی که از اتحاد شوروی و بلوک شرق قاچاقی میرسید، تحویل میگرفتند و ترجمه و تکثیر میکردند. یکی از این گروهها در هلند و بسیار فعال بود.
تامیزدات نه فقط سامیزدات و مطالب بدون سانسور را در خارج از اتحاد شوروی و بلوک شرق بازتاب میداد، بلکه دامنۀ بُردش فراتر از مرزهای کشورهای پشت پردۀ آهنین بود. در دهۀ ۱۹۶۰م نزدیک به ۳۰۰ ناشر اروپایی و ۲۰۰ ناشر آمریکایی به پخش کتاب در میان نهادها و افراد کمک میکردند؛ البته سیاست تبلیغاتی ضدکمونیستی در دنیای غرب، سیاستی راهبردی، مدون، حسابشده، برخوردار از امکانات مالی و فنی بود و بهرهبرداری سیاسی بر جنبههای انسانی و اخلاقی چیرگی داشت. بههرتقدیر، تامیزداتیهای خارج از اتحاد شوروی و بلوک شرق از امکانات آنها استفاده میکردند. در دنیای غرب و در کنار خوانندگان سامیزدات، گروهی از خوانندگانی شکل گرفت که تامیزدات میخواندند. اینها معمولاً پژوهشگران و متخصصانی بودند که وضعیت و مسائل دنیای زیر سلطۀ کمونیسم را مطالعه میکردند.
رادیزدات به پخش رادیویی سامیزدات گفته میشد؛ ازجمله از طریق رادیو آزادی در مونیخ. رادیزدات بسیار تأثیرگذار بود و امواج رادیویی میتوانست محتویات سامیزدات را تا هرکجا که دریافت میشد، منتقل کند. در برنامههای ویژۀ رادیویی مطالب سامیزدات و تامیزدات به چند زبان بومی خوانده میشد و شنوندگان آنها در هرجایی که امکان دریافت امواج رادیویی بود، در جریان رویدادها قرار میگرفتند.
شماری از شنوندگان این برنامه را ضبط و بازپخش، و شماری نیز مطالب را پیاده و ماشیننویسی و تکثیر میکردند. در اوایل دهۀ ۱۹۷۰م هزاران سند به رادیوی آزادی در مونیخ میرسید و در آرشیو رادیویی نگهداری میشد. از این آرشیو سامیزدات مجموعههایی تدوین و منتشر شده است. رادیوی آزادی گروهی پژوهشگر در اختیار داشت که محتوای اسناد را بررسی، دستهبندی موضوعی و تحلیل میکردند و از این طریق به ویژگیها و تغییرات جزئی در اتحاد شوروی پی میبردند. و مگنیتیزدات به نوارهای موسیقی ممنوع، یا سخنرانیها گفته میشد.
در دستگاههای ناظر و ذیربط آن دوره در اتحاد شوروی بر همۀ چاپخانهها و دستگاه تکثیر، مانند فتوکپی، زیراکس و هر دستگاه تکثیر دیگری در سازمانهای دولتی و وابسته به دولت و هرجای دیگری که اینگونه تجهیزات را داشتند، نظارت میکردند. کا گ ب (تشکیلات اطلاعاتی و امنیتی اتحاد شوروی) واحد مخصوصی برای نظارت داشت. کا گ ب سخت مراقب بود که سامیزدات به میان تودۀ مردم نفوذ نکند. از انتشار و بازنشر آن در میان حلقههای دگراندیشان کم و بیش آگاه بود و اگر سامیزدات در این حلقهها محصور میماند، شاید اقدامات کا گ ب هم وسعت نمیگرفت. پس از رواج رایانه و فناوریهای رایانهای، کا گ ب خود را به این فناوریها مجهز کرد و توانست با بررسی بسامد شماری از واژهها و عبارتها و سبکهای نگارشی، نویسندگان بعضی از مطالب را شناسایی و آنها را دستگیر کند، اما نبرد پنهان میان سامیزداتیها و کا گ ب در دورۀ پیشرفت فناوری رایانهای متوقف نشد. کا گ ب گاه گزارشهایی از کشف چاپخانههای مخفی در بعضی جمهوریهای اتحاد شوروی انتشار میداد، اما سامیزداتیها به چاپخانهها و تکثیر چاپی متکی نبودند، از انواع روشهای ساده تکثیر استفاده میکردند. زمانی که فناوری میکروفیلم به دستشان افتاد، از امکانات آن استفاده کردند و توانستند با جاسازی و فرستادن میکروفیلم به خارج از کشور، مطالب بیشتری را به دست حلقههای رابط برسانند. پاریس، فرانکفورت، رم، نیویُرک، واشینگتُن از شهرهایی بود که سامیزدات به آنها میرسید و در کوتاهترین زمان به چند زبان ترجمه و منتشر میشد.
انتشار سامیزدات خارج از کشور فقط برای آگاهی جهانیان نبود، برخی از مطالب تکثیرشده به داخل اتحاد شوروی بازمیگشت و از طریق شبکههای سامیزدات پخش میشد. در دهۀ ۱۹۷۰م شماری از مهاجران به غرب با تامیزدات همکاری و حتی به رقابت با سامیزدات پرداختند و به انتشار و پخش نوشتههایی دست زدند که متن انتشاریافته نداشتند. دگراندیشان مسکو هم ترجیح دادند مطالبشان را به خارج بفرستند تا آنجا منتشر و بازپخش شود. تشکیلاتی از طرفداران تروتسکی در پاریس، دستچینهایی از مطالب سامیزدات را مدون و بازنشر میکرد، بهویژه مطالبی که به نظرشان با دیدگاهها و تحلیلهای تروتسکی همخوانی داشت.
سامیزدات اواخر دهۀ ۱۹۵۰م معمولاً شامل مطالب ممنوع و ادبیات منتشرنشده بود. مطالب این سامیزدات برای نویسندگان، مؤلفان و نیز خوانندگان آنها از جنبۀ زبانی ـ ادبی، واژگانی و مفاهیم آنها جالب توجه بود. دلیلش گفتمان متفاوت در سامیزدات و اینکه هر تغییر گفتمانی با تغییراتی در زبان و بیان همراه است.
از نیمۀ دوم دهۀ ۱۹۶۰م، پس از برکناری خروشچف، فعالیت سامیزدات در اتحاد شوروی شدت و وسعت بیشتری گرفت و با دگراندیشی ارتباط نزدیکتری برقرار کرد. در اواخر دهۀ ۱۹۶۰ و اوایل دهۀ ۱۹۷۰م گروههای دگراندیش در مسکو و لنینگراد و شبکههای ارتباطی و پخش آنها گسترش یافت، تا جایی که سامیزدات در سراسر اتحاد شوروی به دست خواستارانش میرسید، در کشوری با آن پهناوری جغرافیایی و راههای دور و نقاط دور از دسترس. سامیزدات پس از روی کار آمدن خروشچف و تغییراتی در سیاستهای حزبی از دهۀ ۱۹۶۰ تا اواخر دهۀ ۱۹۸۰م که فروپاشی رخ داد، فعال بود. احیا و حفظ میراث فرهنگی گذشته هم از شمار هدفهای سامیزدات بود که نظام حاکم آن را نادیده گرفته بود و نادیده میگرفت.
سامیزدات پس از سختگیریها و سرکوبها در دهۀ ۱۹۷۰م، واکنش نشان داد و فعالیتهایش گستردهتر و لحن برخی مطالبش تندتر شد. پس از روی کار آمدن میخائیل گارباچُف (۱۹۳۱ ـ ۲۰۲۲م) و باز شدن فضای سیاسی از نیمۀ دهۀ ۱۹۸۰م، فصل تازهای در شکوفایی سامیزدات گشوده شد. سیاست گارباچف موجب شد که دستگاه امنیتی اتحاد شوروی مراقب باشند تخلف و تعدی و قانونشکنی نکنند. در اواخر همان دهه و در آستانۀ سقوط اتحاد شوروی به ورطۀ فروپاشی، رژیم واقعیت و فعالیت سامیزدات را بهطور غیررسمی پذیرفت، اما باز هم چاپخانهها به روی سامیزدات باز نبود و زمانی باز شد که دیگر همه چیز از قبضۀ قدرت حزب کمونیست و دولت خارج شده بود و صداهای علنی مردم از گوشه و کنار چنان بلند شده بود که فراتر از صدای هر رسانه، ازجمله رسانۀ سامیزدات بود. پس از فروپاشی در ۱۹۹۱م اثری از سامیزدات دیده نشد.
سامیزدات در بلوک شرق
سامانۀ نشر در کشورهای بلوک شرق پس از پایان جنگ جهانی دوم و استقرار احزاب کمونیستی و نظام سوسیالیستی در آنها کم و بیش به تقلید از، یا همانند الگوی سامانۀ نشر اتحاد شوروی بود. نشر مخفی در اروپای شرقی از دورۀ تسلط نازیها در جنگ جهانی دوم سابقه داشت، اما در نیمۀ دهۀ ۱۹۷۰م بود که پدیدۀ سامیزدات در بلوک شرق، در چکسلواکی، لهستان و مجارستان و حتی در چین کمونیست، به تدریج رواج یافت و نشر مخفی در آن کشورها شکل گرفت.
در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰م انتشار سامیزدات در چند کشور بلوک شرق بهطور چشمگیری افزایش یافت. ارتباط این مطالب با گروههای معارض و مخالف سیاسی در این کشورها آشکار بود، نشانهای از بروز تحرکات گستردهتری برضد استیلای اتحاد شوروی و مسکو بر کشورهای آنها. به مرور که تحرکات سیاسی تازهای در این بلوک آغاز و نغمههای مخالف با مشی اتحاد شوروی و تحمیل الگوی حکومتی آن بلند شد، تغییراتی هم در سامانۀ نشر بعضی از کشورهای این بلوک، بهویژه در چکسلواکی و لهستان، آغاز شد. در ۱۹۶۸م در چکسلواکی و در جریان بهار پراگ، و در جریان جنبش اعتراضی در لهستان در ۱۹۸۰ ـ ۱۹۸۱م سامیزدات در نسخههای معدودی انتشار یافت. سامیزدات در لهستان بسیار فعال و مطالب ضد نظام و مشی اتحاد شوروی در آن، هم بسیار و هم به شدت انتقادی و تند بود. البته اختلافات لهستانیها با روسها سابقۀ دیرین تاریخی دارد. نشریۀ رُبُتنیک (کارگر) در لهستان با استقبالی نامنتظر روبهرو شد و شمارگان آن در ۱۹۸۰م، که جنبش همبستگی وسعت میگرفت، به ۷۰ هزار نسخه رسید.
نشر مخفی و زیرزمینی در خلال جنبش همبستگی لهستان فعال شد و کتابها و نشریههای بسیاری را در سراسر کشور به دست خوانندگان علاقهمند رساند و ظرف چند سال توانست ۳۰۰ عنوان کتاب ممنوع از نویسندگان لهستانی و خارجی را تولید و پخش کند. جنبش همبستگی در لهستان که اوج گرفت، نشر آثار پیشتر ممنوع هم به حالت انفجار رسید و بازار این کتابها چنان رونقی گرفت که ممنوعالقلمها در خواب و رؤیا هم آن را نمیدیدند. تابو شکسته شد و سیلی به راه افتاد که کسی نمیتوانست راه آن را سد کند. در جریان همان جنبش همبستگی شبکهای از خوانندگان جدیدی شکل گرفت که بر اثر مطالبات و فشارشان سامیزدات حتی به کتابخانههای عمومی و دولتی راه یافت و حکومت نظامی در لهستان نتوانست جلوی نشر مخفی و روند پخش و فروش کتاب و ورود سیل کتابها به کتابخانهها را بگیرد. نشر، پخش، فروش و کتابخوانی با جنبش اعتراضی پیوند خورده بود و فضای کتاب به فضایی زنده، پویا و شاداب تبدیل شده بود.
در مجارستان اوضاع اندکی بهتر از کشورهای دیگر بلوک شرق بود و نسخههای سامیزداتی بیشتری منتشر و پخش میشد. در چکسلواکی مجموعۀ آثار نویسندگان ممنوع را گردآوری میکردند. در لهستان و مجارستان ناشرانی شکل گرفتند که آثاری را در چند هزار نسخه چاپ و از راههای مختلف پخش میکردند و دستگاه سانسور دولت را دور میزدند.
از پیامدهای سامیزدات
ـ کارکرد چندساله در عمل نشان داد که سامیزدات رسانۀ ارتباطی کارآمدی است و جانشین مناسبی برای نشر از مجراهای رسمی، ایجاد ارتباط و نفوذ در لایههای عمیق و پنهان جامعۀ زیر سلطۀ نظام اقتدارگرای تکحزبی و رژیم حاکم و مسلط بر همۀ ساحتهای زندگی مردم.
ـ سامیزدات به الگویی فرهنگی در فضای عمومی مستقل تبدیل شد، آن هم بدون وابستگی به حزب حاکم و نظامات دولتی.
ـ سامیزدات سخنگوی کسانی شد که حزب حاکم و نظامات دولتی نه فقط صدای آنها را بازتاب نمیداد، که این صداها را خاموش میخواست و خاموش میکرد.
ـ سامیزدات جریان زندهای زیر پوستۀ نظامی بود که حقایق و واقعیتها را به گونهای که خود میخواست و تفسیر میکرد، به حیات خود بهآرامی ادامه میداد و دروغها و تحریفها را برملا میکرد.
ـ تأثیر دیگر سامیزدات که از آن حتماً باید یاد کرد، تأثیرهای فرهنگی است که در همۀ حلقههای وابسته ایجاد کرد و نگرش دیگری که دربارۀ هنر و ادبیات و زمینههای دیگر شکل گرفت با روایتهای مجاز و رسمی تفاوت داشت و این تفاوت پس از روی کار آمدن گارباچف و باز شدن فضای سیاسی و اجتماعی آشکار شد.
ـ ایجاد شبکهها و پیوندهای اجتماعی میان طرفداران سامیزدات، که مانند تار عنکبوت و پنهان از نظر تشکیلات امنیتی تنیده و گسترده میشد، از پیامدهای دیگر بود.
ـ و از پیامدهای نامنتظر سامیزدات، پیدایش شماری از خواننده ـ تکثیرگران بود که مطالب سامیزدات را بنا به دیدگاه، میل، سلیقه و دلایل دیگر شخصی خود ویرایش و سپس ماشیننویسی و تکثیر میکردند. این دسته از سامیزداتها جدا از اینکه مداخلات در آنها تا چه حد روا یا ناروا بودهاست، موضوع جالب توجهی برای مطالعات پژوهشگران تاریخ سامیزدات است که رگههایی از ملاحظات سیاسی، اجتماعی، ادبی، فرهنگی، هنری و نیز خلاقیت، ابتکار، سلیقههای ادبی و ویرایشی و طنز و شوخطبعی را از دل آنها بیرون کشیدهاند. درهرحال و در همهجا اختناق، ناخواسته زندهکنندۀ طنز و هزل و شوخطبعی و محرک انگیزههای هنری و آفرینشگرانه است.
ـ سامیزدات در مجموع صدای دگراندیشان و نسل جوان طرفدار تغییر و تحول شد که میدانستند و با همۀ وجودشان احساس میکردند داعیههای حزب مسلط حاکم فرجامی شوم از پی دارد. و چند سال بعد روند تاریخ هم بر احساس آنها مهر تأیید گذاشت.
منابع
- Bodó, Balázs.(۲۰۱۵), “The Common Pathways of Samizdat and Piracy”, at: https://ias.ceu.edu/sites/default/files/field_attachment/page/node-۴۱۹۶۳/valentina.
- Darnton, R. (۱۹۸۲). The literary underground of the Old Regime. Cambridge, Harvard University Press.
- Doria, C. (Ed.), (۱۹۸۶). Russian Samizdat Art. New York, Willis Locker & Owens.
- Eichwede, Wolfgang, “The Samizdat Archipelago “, at: http://www.masterandmargarita.eu.
- Freshwater, H. (۲۰۰۳). Towards a Redefinition of Censorship. Critical Studies, No.۲۲.
- Johnston, Gordon (۱۹۹۹), “What is the history of Samizdat?” Social History, Vol. ۲۴, No.۲.
- Komaromi, A. (۲۰۰۸),” Samizdat as Extra-Gutenberg Phenomenon, in: Poetics
- Today , vol.۴, No. ۲۹.
--------------------- (۲۰۱۲), “Samizdat and Soviet Dissident Publics” ,Slavic Review, Vol. ۷۱, No. ۱.
- Samizdat, Tamizdat, and Beyond:Transnational Media During and After Socialism(۲۰۱۳), Ed by Friederike Kind-Kovácsand Jessie Labov, New York, Berghahn.
- Skilling, G. H. (۱۹۸۱), Samizdat: A Return to the Pre-Gutenberg Era?, Transactions of the Royal Society of Canada, No. ۱۹.
- Todorov, V. (۲۰۰۸), Publish and Perish: Samizdat and Underground Cultural Practices in the Soviet Bloc I, II, Poetics Today , Durham, NC, Duke University Press.
- Warwo, W. (۲۰۱۵). “A brief history of Polish underground publishing during Solidarity” at: http://www.library.cornell.edu/colldev/slav/publishinghistory.
(تهران، فرحزاد، تابستان ۱۴۰۵)
نظر شما