سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- علی نیکویی، دکتری پژوهش‌هنر و کارشناس‌ارشد تاریخ ایران‌باستان؛ مانی در سرزمینی ظهور کرد که از نظر زبانی و فرهنگی تنوع چشمگیری داشت؛ شاهنشاهی ساسانی افزون بر فارسی میانه و پارتی با زبان‌های آرامی، سریانی و دیگر زبان‌های رایج در قلمرو ایران و سرزمین‌های همسایه پیوند داشت. این تنوع زبانی صرفاً ویژگی اجتماعی و فرهنگی این قلمرو نبود بلکه در شکل‌گیری و گسترش آیین‌های دینی نیز نقشی تعیین‌کننده ایفا می‌کرد، مانی که رسالت خود را جهانی می‌دانست به‌خوبی دریافته بود که پیام دینی برای عبور از مرزهای جغرافیایی ناگزیر باید از مرزهای زبانی نیز عبور کند؛ از همین رو سنت مانوی از آغاز با چندزبانگی پیوند خورد و زبان‌های ایرانی به یکی از مهم‌ترین ابزارهای انتقال آموزه‌های آن تبدیل شدند. ترجمه و بازآفرینی متون دینی در زبان‌های گوناگون امکان ارتباط با جوامع متفاوت را فراهم کرد و به آیین مانی اجازه داد از محیط نخستین ظهور خود فراتر رود اما این فرایند تنها به ترجمهٔ محدود نبود؛ زبان‌های ایرانی به‌تدریج در شکل‌گیری ادبیات، اصطلاحات و حافظه مکتوب مانوی نیز سهم یافتند. پرسش اساسی این است که این زبان‌ها چگونه به ابزار گسترش و ماندگاری آیین مانی تبدیل شدند؟

مانی و خاستگاه زبانی اندیشه او

مانی در محیطی فرهنگی و زبانی پرورش یافت که میان‌رودان و قلمرو ساسانی را به یکی از کانون‌های مهم برخورد سنت‌های دینی و زبانی جهان باستان تبدیل کرده بود؛ این منطقه محل تلاقی زبان‌ها و فرهنگ‌های ایرانی، سامی و یونانی بود و سنت‌های دینی گوناگونی در آن حضور داشتند. مانی در چنین فضایی با میراث فکری و دینی متنوعی مواجه شد، فضایی که زبان آرامی و شاخه‌های آن در ارتباطات دینی و فرهنگی جایگاه مهمی داشتند و فارسی میانه و پارتی نیز در قلمرو ایران کاربرد گسترده‌ای یافته بودند. دربارهٔ زبان مادری مانی و زبانی که اندیشه‌های نخستین خود را با آن صورت‌بندی می‌کرد نمی‌توان با قطعیت سخن گفت، بااین‌حال محیط آرامی‌زبان میان‌رودان در شکل‌گیری اندیشهٔ او اهمیت فراوان داشت ازسوی‌دیگر شواهد متنی نشان می‌دهند که فارسی میانه در همان دوره‌های آغازین تاریخ مانویت به یکی از زبان‌های مهم نگارش و انتقال آموزه‌های این آیین تبدیل شد. سنت مانوی همچنین از تألیف آثاری به مانی و نگارش متونی برای تثبیت و انتقال تعالیم او یاد می‌کند از جمله کتاب‌هایی که در منابع مانوی با نام‌هایی چون "انجیل زنده" و "گنج زندگی" شناخته می‌شوند. اهمیت این مسئله در تمایز میان زبان مادری، زبان تألیف و زبان تبلیغ دینی آشکار می‌شود؛ این سه الزاماً یکی نبودند و نباید کاربرد یک‌زبان در متون مانوی را دلیلی قطعی بر مادری مانی یا تألیف همه آثارش به همان زبان دانست. فارسی میانه با برخورداری از ظرفیت‌های واژگانی و نوشتاری امکان انتقال مفاهیمی چون نور، تاریکی، رهایی و آفرینش را در قالبی متناسب با محیط فرهنگی ایران فراهم کرد بنابراین زبان در اندیشهٔ مانی صرفاً وسیلهٔ بیان یک باور نبود بلکه بخشی از فرایند صورت‌بندی، تثبیت و انتقال یک نظام اعتقادی به شمار می‌رفت.

خط مانوی؛ پلی میان زبان‌ها

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای سنت مانوی شکل‌گیری و گسترش نظام نوشتاری مستقلی بود که بعدها به نام "خط مانوی" شناخته شد؛ این خط ریشه در سنت نوشتاری آرامی داشت و از خانوادهٔ خطوطی به شمار می‌رفت که در قلمرو فرهنگی خاور نزدیک رواج یافته بودند. خط مانوی با اقتباس و تحول عناصر نوشتاری آرامی به نظامی نسبتاً منسجم تبدیل شد که امکان ثبت زبان‌های گوناگون را فراهم می‌کرد. این خط مانند بسیاری از خطوط سامی از راست به چپ نوشته می‌شد و مجموعه‌ای از نشانه‌های نوشتاری آن برای بازنمایی صداهای زبان‌های مختلف به کار می‌رفت. اهمیت خط مانوی در آن بود که کاربردش به یک‌زبان خاص محدود نماند، متون برجای‌مانده نشان می‌دهند که این خط برای نگارش فارسی میانه، پارتی و سغدی به‌کاررفته است؛ حتی در قلمروهای شرقی‌تر زبان‌هایی غیرایرانی مانند اویغوری کهن نیز با این خط نوشته شدند. چنین گستره‌ای نشان می‌دهد که خط مانوی به‌تدریج از محدودهٔ کاربردهای اولیه دینی خود فراتر رفت و به ابزاری برای انتقال متون در محیط‌های فرهنگی و زبانی متفاوت تبدیل شد ازسوی‌دیگر کاربرد خط مانوی در نگارش زبان‌های ایرانی برای پژوهش‌های زبان‌شناختی اهمیت ویژه‌ای دارد، دست‌نوشته‌های مانوی اطلاعات ارزشمندی درباره واژگان، ساختار دستوری و ویژگی‌های آوایی این زبان‌ها در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند؛ البته نباید تصور کرد که این خط همه تفاوت‌های آوایی را به طور کامل و یکسان بازنمایی می‌کرد بااین‌حال شیوهٔ ثبت واژه‌ها و نشانه‌گذاری‌های آن امکان بررسی دقیق‌تر صورت‌های زبانی را فراهم آورده است. البته باید میان خط و زبان تمایز روشنی قائل شد؛ خط مانوی یک نظام نوشتاری بود نه یک‌زبان مستقل همان‌گونه که امروز می‌توان با خط لاتین زبان‌های متفاوتی را نوشت خط مانوی نیز در خدمت زبان‌های گوناگون قرار گرفت؛ همین ویژگی آن را به پلی میان جهان زبانی ایران و سرزمین‌های شرقی تبدیل کرد.

فارسی میانه، پارتی و سُغدی؛ سه ستون زبان‌شناختی میراث مانوی

گسترش آیین مانی در قلمروهای ایرانی با حضور سه زبان فارسی میانه، پارتی و سغدی پیوندی عمیق یافت؛ این سه زبان نه‌تنها ابزار انتقال آموزه‌های دینی بودند بلکه در شکل‌گیری و حفظ میراث مکتوب مانویت نیز نقشی اساسی ایفا کردند.

• فارسی میانه

فارسی میانه یکی از مهم‌ترین زبان‌های ادبیات دینی مانوی بود، بخش قابل‌توجهی از متون مانوی برجای‌مانده به این زبان نوشته شده‌اند و اطلاعات ارزشمندی درباره جهان‌بینی و دستگاه اعتقادی مانی در اختیار می‌گذارند؛ مفاهیم بنیادینی چون نور، تاریکی، آفرینش، رهایی و سرنوشت روح در این متون با واژگان و اصطلاحاتی بازتاب یافته‌اند که شناخت آن‌ها برای مطالعه زبان و اندیشهٔ ایران باستان اهمیت فراوان دارد، متون فارسی میانه مانوی همچنین امکان بررسی تحول واژگان دینی و چگونگی ورود مفاهیم تازه به زبان ایرانی را فراهم می‌کنند. از این منظر میراث مانوی یکی از منابع مهم شناخت فارسی میانه و ظرفیت‌های آن در بیان مفاهیم پیچیده فلسفی و دینی است.

• پارتی

زبان پارتی نیز در گسترش مانویت جایگاهی برجسته داشت، این زبان که پیشینه آن به سنت زبانی دوره اشکانی بازمی‌گشت در بخش‌هایی از شمال و شمال شرقی قلمرو ایران و مناطق پیرامونی رواج داشت؛ گسترش آیین مانی در این نواحی ضرورت انتقال تعالیم دینی به زبان جوامع محلی را پدید آورد. متون پارتی مانوی نشان می‌دهند که این زبان در انتقال آموزه‌های اعتقادی، روایت‌های دینی و سرودهای مانوی به کار گرفته می‌شد اهمیت این آثار تنها به تاریخ مانویت محدود نیست؛ آن‌ها از منابع ارزشمند شناخت زبان پارتی، واژگان، ساختارهای دستوری و بخشی از فرهنگ دینی و ادبی جهان اشکانی نیز به شمار می‌روند.

• سُغدی

در شرق جهان ایرانی زبان سغدی نقشی تعیین‌کننده در گسترش مانویت ایفا کرد، سغدیان به‌واسطهٔ فعالیت‌های تجاری و فرهنگی خود در مسیرهای جاده ابریشم با جوامع گوناگون آسیای مرکزی و شرق آسیا ارتباط داشتند؛ همین شبکه ارتباطی زمینهٔ مناسبی برای انتقال آیین مانی فراهم آورد. متون سغدیِ مانوی نشان‌دهندهٔ حضور گستردهٔ این آیین در محیط‌های شرقی و سازگاری آن با زبان و فرهنگ جوامع محلی هستند، سغدی به‌تدریج به یکی از زبان‌های مهم انتقال و بازتولید سنت مانوی در آسیای مرکزی تبدیل شد و حتی در ارتباط با فرهنگ‌های ترک‌زبان نیز نقش واسطه‌ای پیدا کرد. بدین ترتیب، فارسی میانه، پارتی و سغدی سه‌شاخه مهم از میراث زبانی مانویت را شکل دادند؛ سه‌زبانی که هر یک در محیط جغرافیایی و فرهنگی متفاوتی به حفظ و گسترش یکی از گسترده‌ترین سنت‌های دینی جهان باستان کمک کردند.

از زبان‌های ایرانی تا اویغوری و چینی؛ ترجمه و دگرگونی یک آیین

گسترش آیین مانی به آسیای مرکزی و سرزمین‌های شرقی مرحلهٔ تازه‌ای در تاریخ این دین پدید آورد؛ مرحله‌ای که در آن زبان‌های ایرانی نقش واسطه‌ای مهم در انتقال آموزه‌ها به جوامع غیرایرانی ایفا کردند. مانویت به‌تدریج از محدودهٔ ایران و میان‌رودان فراتر رفت و در مسیرهای تجاری و فرهنگی جاده ابریشم به سرزمین‌هایی راه یافت که از نظر زبانی و اعتقادی تفاوت‌های چشمگیری با خاستگاه نخستین آن داشتند. یکی از مهم‌ترین رویدادهای این دوره پذیرش رسمی مانویت در دربار اویغوری در سال ۷۶۲ میلادی بود، این تحول زمینهٔ گسترش سازمان‌یافته‌تر آیین مانی در میان اویغورها را فراهم کرد؛ در این فرایند متون مانوی که پیش‌تر به زبان‌هایی چون فارسی میانه، پارتی و سغدی نوشته شده بودند به اویغوری کهن ترجمه شدند. این ترجمه‌ها صرفاً جایگزینی واژه‌های ایرانی با معادل‌های ترکی نبودند، مترجمان می‌کوشیدند مفاهیم پیچیدهٔ دینی و فلسفی مانویت را در قالب ظرفیت‌های زبانی و فرهنگی جامعهٔ تازه بازآفرینی کنند. به‌این‌ترتیب شماری از اصطلاحات مربوط به آفرینش، جهان نور و تاریکی، رهایی روح و مراتب هستی وارد ادبیات دینی اویغوری شدند. درعین‌حال برخی مفاهیم در پیوند با واژگان و سنت‌های فکری بومی صورت‌های تازه‌ای یافتند، همین فرایند به شکل‌گیری ادبیات مانوی اویغوری انجامید که از مهم‌ترین بخش‌های میراث مکتوب این آیین در شرق به شمار می‌رود.
مانویت همچنین به محیط زبانی چین راه یافت، متون مانوی چینی از جمله آثاری که آموزه‌های این دین را با اصطلاحات و قالب‌های فکری آشنای مخاطبان چینی بیان می‌کردند نشان‌دهندهٔ مرحلهٔ دیگری از این تحول هستند. در این آثار مفاهیم ایرانی و مانوی در تماس با سنت‌های فلسفی و دینی چین قرار گرفتند و برای انتقال به مخاطبان تازه صورت‌بندی متفاوتی پیدا کردند؛ البته مسیر انتقال این آموزه‌ها همیشه یک‌طرفه نبود در برخی موارد متون چینی از سنت‌های پارتی و سغدی تأثیر پذیرفتند و در مواردی نیز مفاهیم مانوی با عناصر بودایی و تائویی درآمیختند برای نمونه در یکی از متون چینی مانوی، مانی با لائوتسه بنیان‌گذار سنت تائویی پیوند داده شده است؛ نمونه‌ای روشن از تلاش برای معرفی یک شخصیت دینی ایرانی در چارچوب آشنای اندیشه چینی؛ همچنین ترجمهٔ سرودهای مانوی پارتی به چینی نشان می‌دهد که این انتقال صرفاً به معرفی کلی آموزه‌ها محدود نبود بلکه آثار ادبی و عبادی مانویت نیز در این فرایند بازآفرینی شدند. بنابراین تاریخ گسترش مانویت در شرق را نمی‌توان صرفاً تاریخ انتشار یک دین در جغرافیایی تازه دانست، این تاریخ درعین‌حال تاریخ مواجهه زبان‌ها، ترجمه مفاهیم و دگرگونی سنت‌های فکری است؛ مانویت در هر محیط زبانی ضمن حفظ بخشی از هویت اعتقادی خود بافرهنگ میزبان وارد گفت‌وگو شد و صورت تازه‌ای از حیات فرهنگی و ادبی پیدا کرد.

میراث مانوی در شناخت زبان‌های ایرانی

کشف مجموعه دست‌نوشته‌های تورفان در اواخر سده نوزدهم و آغاز سده بیستم میلادی نقطهٔ عطفی در شناخت زبان‌ها و ادبیات ایران میانه به شمار می‌رود، این کشفیات که در واحهٔ تورفان در ترکستان چین به دست آمدند شمار فراوانی از متون دینی، ادبی و فلسفی مانوی را در بر می‌گرفتند و افق تازه‌ای پیشروی پژوهشگران زبان‌های ایرانی گشودند. اهمیت این دست‌نوشته‌ها در آن است که بخش قابل‌توجهی از آثار به زبان‌های فارسی میانه، پارتی و سغدی نوشته شده‌اند؛ این متون افزون بر حفظ واژگان و اصطلاحات دینی نمونه‌های ارزشمندی از ساختار دستوری، شیوه جمله‌سازی، ترکیبات واژگانی و تحول تاریخی این زبان‌ها را در اختیار زبان‌شناسان قرار می‌دهند. در مواردی همین آثار از معدود منابع موجود برای شناخت برخی واژه‌ها و صورت‌های زبانی هستند که در دیگر متون برجای‌مانده کمتر دیده می‌شوند؛ ازسوی‌دیگر متون مانوی تنها اسنادی زبان‌شناختی نیستند آن‌ها برای شناخت ادبیات، جهان‌بینی و اندیشهٔ ایرانی پیش از اسلام نیز اهمیت دارند. سرودها، روایت‌های اسطوره‌ای، متون اعتقادی و نوشته‌های آموزشی مانوی تصویری از شیوهٔ بیان مفاهیم دینی و فلسفی در زبان‌های ایرانی میانه ارائه می‌کنند. بخش مهمی از این آثار امروزه در مجموعه دست‌نوشته‌های تورفان آکادمی علوم برلین - براندنبورگ نگهداری می‌شود، نسخه‌هایی نیز در مجموعه‌های دیگر از جمله کتابخانه ملی فرانسه و مؤسسات پژوهشی پراکنده‌اند. مطالعه و انتشار علمی این اسناد همچنان در شناخت میراث زبانی ایران اهمیت دارد. به‌این‌ترتیب مانویت را باید یکی از مهم‌ترین واسطه‌های حفظ و انتقال میراث زبانی ایران به آسیای مرکزی دانست؛ آیینی که گسترش جغرافیایی آن، ناخواسته به حفظ بخش بزرگی از زبان‌ها و ادبیات ایرانی انجامید.

فرجامِ سُخُن؛ وقتی زبان حافظهٔ یک تمدن می‌شود

چگونه یک آیین به میراثی چندزبانه تبدیل شد؟ پاسخ را باید در پیوند سه عامل جست‌وجو کرد: نخست، مانویت برای صورت‌بندی و انتقال آموزه‌های خود از زبان‌های ایرانی به‌ویژه فارسی میانه، پارتی و سغدی بهره گرفت؛ دوم استفاده از خط مانوی امکان داد تا زبان‌های گوناگون در قالب یک نظام نوشتاری مشترک ثبت شوند و سوم ترجمه و سازگاری فرهنگی، زمینهٔ گسترش این آیین را در سرزمین‌هایی دور از خاستگاه آن فراهم آورد.

این سه ویژگی سبب شد که مانویت فراتر از یک نظام اعتقادی به پدیده‌ای اثرگذار در تاریخ زبان و فرهنگ تبدیل شود؛ متون برجای‌مانده از آن امروز نه‌تنها ما را با باورها و اندیشه‌های مانوی آشنا می‌کنند بلکه پنجره‌ای به جهان زبانی و ادبی ایران پیش از اسلام و پیوندهای فرهنگی آن با آسیای مرکزی و شرق آسیا می‌گشایند. ازاین‌روی میراث مانوی را باید بخشی از حافظه مکتوب تمدن ایران و جهان باستان دانست؛ میراثی که نشان می‌دهد چگونه یک آیین می‌تواند با عبور از مرزهای جغرافیایی و زبانی به حافظهٔ مشترک چندین فرهنگ تبدیل شود.