اسرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – حسن (بیژن) صفدری، شاعر: چرا شعر به حاشیه رفت؟ شما می‌گویید نرفته؟ شاید شما هم به‌درستی بر این عقیده باشید، اما من در این‌جا با تجربه‌های شحصی و میدانی و براساس پنجاه سال زندگی با ادبیات و شعر می‌گویم بی‌شک ادبیات فارسی با یکی از ارکان مهمش، یعنی شعر زنده بوده است. شعر جزئی از زندگی ایرانی‌هاست. کتمان هم نمی‌توان کرد که شعر پس از نیما چهره‌ی و معاصرتری به خود گرفت و در جامعه‌ی آن روز برجسته‌تر شد. تاکنون و از این میان شاعران پرشوری چهره نمودند. دهه‌ی چهل و پنجاه و کمتر از این در دهه‌ی سی، از درخشان‌ترین دوره‌های شعر معاصر ایران بود. در سطور ذهن‌های ما خوانده می‌شود.

ولی چه شد که بعداز آن دهه‌ها دیگر چهره‌های شعری محو شدند. محو شدند یا در غبار گم شدند... بر این است بیش‌تر بهانه‌ی نوشتن این سطور، با بروز انقلاب، فروپاشی رژیم‌های کمونیستی، اختراع فناوری‌های ارتباطی مانند موبایل و ماهواره، اینترنت و... باعث شد که رابطه‌ی انسان‌ها سهل‌تر و نزدیک‌تر شود. در این میان شعر معاصر ایران هم از این تأثیر دور نماند. شعر ما در شعر جهانی حل شد. شاعران متعددی پا به عرصه‌ گذاشتند که دیگر ذهنیت آن‌ها از جنس ذهنیت شاعران دهه‌های چهل و پنجاه نبود. ساز دیگری می‌زدند. در کل می‌توان گفت که دنیای آن‌ها، تفکرات‌شان و دیدگاه‌های‌شان رو به غرب بود. شعر معاصر ما برای اولین‌بار چنین درهم‌آمیختگی شدیدی با غرب داشت. پیش از این هم البته گرایش‌های تندی به غرب بود، اما نادر بود، و تأثیر در جریان کلی شعر معاصر نداشت. در آن دو دهه، شعر یا گرایش سیاسی {عمدتاً چریکی} داشت یا اجتماعی بود یا احساسی. فضاهای شعری بسیار محدود بود.

زمانی که تکنولوژی دریچه‌های تازه‌ای به روی مردمان و از جمله شاعران گشود، جریان‌های تازه و متفاوت با گذشته جان گرفتند. شعر رویگردهای دیگری، مانند شعر ضد پیام، بی‌معنا یا معناگریز و فرم‌های بی‌قاعده پیدا کرد. درست همانند آن‌چه امروز در جهان مجازی می‌بینیم. این بود تا کس شعر بود.

شعر به طریقی از شور و هیجان و متعاقب آن از معناهای عمیق تهی شد. درحقیقت شاعران جوان که تازه پا به میدان گذاشته بودند، از معناهای عمیق بی‌خبر بودند و آرام آرام خوانندگان را به سمت یأس و نومیدی و دل‌زدگی از شعر سوق دادند. این رویکردها چنان فضاهای فلج‌کننده‌ای ایجاد کردند که خوانندگان ناچار باز به سوی شاعران دهه‌های چهل و پنجاه برگشتند. شعر شاعران جدید کم‌تر خوانده شد. خوانندگان دیگر آن اطمینان خاطر را از دست داده بودند که شعر معاصر آن‌ها به طرز درخشانی تکان بدهد.

چهره‌های شعری دهه‌ی شصت در مقایسه با دهه‌های قبل وارد حریم خوانندگان نشدند. خوانندگان نتوانستند پا به پای شاعران قدم بردارند. شعر به قلب و روح آنان رسوخ نمی‌کرد. چنان افراطی در شعرهای ناهنجار، فرم‌زدگی و آوردن کلمات... و نثرگونه و قالب کردن آن‌ها به شعر راه انداختند که در هزاران گونه‌ای که این روزها در موبایل‌تان می‌بینید، باعث شد که خوانندگان این شعرها بیش‌تر خود شاعران باشند. در رونمایی کتاب‌های شعر، حاضرین بیش‌تر شعرا و دوستان شاعرند و دیگر از آن خوانندگان معمولی و عادی خبری نیست. تاب چنین شعرهایی را نمی‌آورند. ناشران از چاپ کتاب شعر سرباز می‌زنند یا آن‌هایی که منتشر می‌شوند، تیراژی دارند که مایه‌ی شرمساری است. از طرفی شاعران هم کتاب شعر دوستان خود را هم تهیه نمی‌کنند و نمی‌خوانند.‌

خلاصه مطلب این که همه‌چیز دست به دست هم داد که دلسردی بیافریند. هرچند هنوز شاعرانی با این‌که در اقلیت هستند، به گونه‌ای شعر می‌گویند که... در همین چهار دهه‌ی اخیر هم شاعران درخشانی پا به عرصه گذاشتند، ولی متأسفانه در لابه‌لای هزارتوی این شعرهای هجو و بی‌حجم و بی‌قاعده گم شدند. چرا که معنا وقتی درخشان می‌شود که در فضایی سالم رشد کند، اما این فضا را آن دسته‌ها که وصف‌شان رفت، کدر و بی‌رنگ کردند.

پس از نوشتن شعرهای بسیار و چاپ و انتشار پانزده کتاب شعر، که هیچ‌یک درست پخش نشد و کسی آن‌ها را نخواند، تنها چیزی که نصیب من شد، این انگ شاعری است که به پیشانی‌ام خورده است.‌ با خودم که خلوت کردم، دیدم پر از قعر و حرفم، اما دیگر نمی‌توانم آن‌چه را در ذهن دارم، در قالب شعر بنویسم. پس تصمیم گرفتم شعرهایم را به صورت داستان و رمان بنویسم. همین‌که دست به این کار زدم، دیدم سبک شده‌ام. بار پنجاه سال نوشتن شعر که هیچ‌یک درست خوانده نشد و شاید آن‌چنان هم درخشان نبودند، و باعث شد که من هم از مقتولین آن چهار دهه به حساب بیایم، دریافتم که واقعاً شعر به حاشیه رفته. حال اگر شمای شاعر اگر مرا به سخره می‌گیری، شاید حق داشته باشی. پس شاعر عزیز سعی کن شعرت هماورد با شاعران استاد کند تا بتواند در قلب و روح ملتی نفوذ کند و آن را تکان بدهد. تا دیگران آن را به سخره نگیرند. سعی کن آن را می‌نویسی ثمره‌ی ذهن خودت باشد و چنان متعالی شود که زمان و مکان را درنوردد و ابدی باشد. این حرکتی به سوی به میدان آوردن شعر است از آن حاشیه‌ای که به آن رانده شده است.