سرویس میهن و مقاومت خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، مهدیس میرزائی اعتمادی: تا امروز، بیشتر روایت‌هایی که از جنگ خوانده‌ایم، از روی زمین بوده‌اند؛ از خط مقدم و سنگرها، از عملیات‌ها و نیروهایی که در میدان نبرد حضور داشته‌اند. اما جنگ فقط روی زمین اتفاق نیفتاده است. در آسمان هم روایت‌هایی وجوود دارد که کمتر به آن‌ها پرداخته شده؛ روایت خلبانانی که در روزهای دشوار جنگ، با امکانات محدود پرواز می‌کردند و گاهی تصمیم‌هایی می‌گرفتند که سرنوشت یک عملیات به آن‌ها وابسته بود.

با این حال، زندگی و خاطرات خلبانان ارتش هنوز جای چندانی در ادبیات دفاع مقدس ندارد، گرچه در سال‌های اخیر سعی شده است که این خلا روایتی با انتشار کتاب‌هایی در این زمینه پر شو. شاید یکی از دلایلش این باشد که بخش‌هایی از تجربه آن‌ها به مسائل فنی و نظامی مربوط می‌شود و توضیح این مسائل برای مخاطبی که شناختی از این مسائل ندارد، چندان آسان نیست. از طرف دیگر، معمولاً وقتی از خلبانان حرف می‌زنیم، بحث به مأموریت‌های جنگی و حضورشان در عملیات‌ها محدود می‌شود؛ درحالی‌که زندگی آن‌ها فقط همین نیست و تجربه‌های شخصی و حرفه‌ای‌شان هم می‌تواند بخش‌هایی از تاریخ را روشن کند.

صادق وفایی در سال‌های اخیر سراغ خاطرات و تجربه‌های خلبانان رفته است. کتاب «بعد از چهل سال؛ گپ و چای با خلبان نریمان شاداب» که انتشارات سوره مهر منتشر کرده، حاصل گفت‌وگوهای او با نریمان شاداب، خلبان هوانیروز ارتش، است. گفت‌وگوهایی که از پرواز و روزهای جنگ شروع می‌شوند، اما در همان‌جا نمی‌مانند و به زندگی شخصی و حرفه‌ای شاداب در سال‌های بعد هم می‌رسند.

وقتی خلبان در صحنه ماندند

یکی از بخش‌های قابل توجه کتاب، خاطرات شاداب از روزهای آغازین حمله عراق و حضور بالگردهای کبرا در منطقه سرپل‌ذهاب است. او از کمبود امکانات و شرایط دشوار دفاع می‌گوید و از تصمیم خلبانان برای ماندن در منطقه و مقابله با نیروهای عراقی. این بخش از آن جهت اهمیت دارد که به‌جای روایت کلی جنگ، خواننده را با موقعیتی روبه‌رو می‌کند که خلبانان در آن قرار داشته‌اند و تصمیم‌هایی که باید می‌گرفته‌اند. البته این خاطرات، هرقدر هم که جزئی و شنیدنی باشند، برای شناخت دقیق‌تر آن باید در کنار اسناد و روایت‌های موجود بررسی شوند. به‌خصوص در تاریخ شفاهی جنگ، فاصله میان آنچه راوی به یاد می‌آورد و آنچه در اسناد ثبت شده، موضوعی نیست که بتوان به سادگی از کنار آن عبور کرد.

شاداب فقط از تجربه‌های خودش در جنگ نمی‌گوید. خاطرات او از آموزش خلبانان، فعالیت فرهنگی در ارتش و همکاری با گروه معارف جنگ، بخش دیگری از کتاب را تشکیل می‌دهد. او در ثبت خاطرات فرماندهان و رزمندگان هم مشارکت داشته و همین موضوع، پرسش دیگری را پیش می‌کشد؛ چه کسانی فرصت پیدا می‌کنند خاطرات‌شان ثبت شود و روایت‌شان به بخشی از حافظه رسمی جنگ تبدیل شود؟ در این میان، تجربه چه کسانی کمتر شنیده شده یا اصلاً جایی برای ثبت پیدا نکرده است؟ این پرسش به معنای نادیده‌گرفتن کار گروه معارف جنگ نیست؛ بحث بر سر این است که تاریخ شفاهی فقط جمع‌کردن خاطرات نیست و انتخاب راویان هم در تصویری که از گذشته باقی می‌ماند، نقش دارد.

از طرف دیگر، خاطراتی که بعد از چند دهه روایت می‌شوند، نمی‌توانند کاملاً جدا از تجربه‌های بعدی راوی باشند. آدم‌ها گذشته را با دانسته‌ها و نگاه امروز خودشان به یاد می‌آورند. اینجاست که نقش مصاحبه‌گر مهم می‌شود؛ می توانم بگویم مصاحبه گر در نقش مداخله گر قرار می گیرد. اینکه جزئیات بیشتری بپرسد، ابهام‌ها را روشن کند و اگر لازم بود، روایت را با اسناد و خاطرات دیگر بسنجد. این مسئله در بخش‌هایی از گفت‌وگوی وفایی با شاداب هم اهمیت پیدا می‌کند؛ به‌خصوص وقتی صحبت به شخصیت و نگاه سیاسی راوی می‌رسد.

در ارتش به مسائل سیاسی توجهی نداشتند

شاداب در روایت‌هایش بارها بر وطن‌پرستی، انضباط و شایستگی حرفه‌ای نظامیان تأکید می‌کند. این ویژگی‌ها در تصویری که از خودش و هم‌نسلانش ارائه می‌دهد، جایگاه مهمی دارند. اما بعضی پاسخ‌های او پرسش‌هایی را هم بی‌جواب می‌گذارند. برای نمونه، وقتی از او می‌پرسند آیا در ارتش به مسائل سیاسی توجهی نداشتند، پاسخ می‌دهد: «مگر بچه‌هایی که در ارتش بودند لاابالی بودند؟ همه از منظم‌ترین، باسوادترین و وطن‌پرست‌ترین آدم‌ها.»

پاسخ شاداب بیشتر از آنکه به پرسش مطرح‌شده جواب بدهد، تصویری را نشان می‌دهد که او می‌خواهد از خود و هم‌نسلانش به دست بدهد. خاطره دیگری در کتاب هم از همین زاویه قابل توجه است. شاداب از گفت‌وگو با یک روحانی یاد می‌کند که از او می‌پرسد چرا با وجود جوانی تا این اندازه شاه‌دوست است. شاداب پاسخ می‌دهد: «شاه دوست نیستم، شاید شاه مرا دوست داشته [...] برای اینکه در این سن کم سر استادخلبانم و اینهایی که در حیاط هستند شاگردان من‌اند. بالاترین ریتینگ پرواز را دارم و زحمت کشیده‌ام.»

در این خاطره هم شاداب برای توضیح موقعیتش به توانایی حرفه‌ای و زحمتی که کشیده است اشاره می‌کند. اما مساله اصلی اینجاست که آیا راوی خواهان ارائه تصویری قهرمان گونه و نه یک انسان معمولی است؟ زندگی شاداب بعد از ارتش هم بخشی از کتاب است؛ از مدیریت سینما و بازسازی سالن‌ها تا همکاری‌های اقتصادی بین‌المللی. این خاطرات کمک می‌کنند او را فقط به‌ عنوان یک خلبان جنگی نشناسیم. شاداب بعد از سال‌ها خدمت در ارتش، مسیرهای دیگری را هم در زندگی حرفه‌ای‌اش تجربه کرده است. روایت فقدان دخترش و سال‌هایی که با سوگ او روبه‌رو بوده نیز بخش شخصی‌تری از زندگی‌اش را نشان می‌دهد؛ بخشی که در کنار خاطرات نظامی، تصویر متفاوتی از راوی می‌سازد.

وقتی راوی از خودش تصویری آرمانی ارائه می‌دهد

وفایی در مقدمه کتاب از علاقه دوران کودکی‌اش به خلبانان و رابطه دوستانه‌ای که با شاداب پیدا کرده، می‌گوید. این نزدیکی احتمالاً کمک کرده تا گفت‌وگو از فضای رسمی فاصله بگیرد و خاطراتی گفته شود که شاید در یک مصاحبه رسمی بدان اشاره نشود. اما همین رابطه دوستانه یک سؤال را هم به وجود می‌آورد: آیا مصاحبه‌گر در چنین شرایطی می‌تواند به‌ راحتی پرسش‌های سخت و انتقادی بپرسد؟ حفظ اعتماد راوی مهم است، اما مصاحبه‌گر در برابر خواننده هم مسئولیت دارد. به‌خصوص وقتی راوی از خودش تصویری آرمانی ارائه می‌دهد یا در پاسخ به پرسشی، به‌جای توضیح یک موضوع، بر ویژگی‌های مثبت خودش تأکید می‌کند.

عنوان «بعد از چهل سال» هم به فاصله میان تجربه یک اتفاق و بازگویی دوباره آن اشاره دارد. شاداب بعد از گذشت چند دهه، از جنگ، زندگی حرفه‌ای و تجربه‌های شخصی‌اش می‌گوید؛ خاطراتی که کنار هم، تصویری گسترده‌تر از زندگی او به دست می‌دهند. اما صرف ثبت خاطرات برای شناخت گذشته کافی نیست. باید دید راوی چه چیزهایی را به یاد می‌آورد، از چه زاویه‌ای به آن‌ها نگاه می‌کند و پرسش‌های مصاحبه‌گر تا چه اندازه به روشن‌شدن بخش‌های مبهم کمک می‌کنند. شاید اهمیت کتاب هم در همین باشد که در کنار خاطرات شنیدنی‌اش، پرسش‌هایی درباره شیوه روایت گذشته و تصویری که از آن باقی می‌ماند، پیش روی خواننده می‌گذارد.