به گزارش سرویس علم خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) آیین بزرگداشت استاد علیرضا مدقالچی و رونمایی از جلد پنجم دانشنامه ریاضی با حضور جمعی از اساتید برجسته در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد. این مراسم به پاس خدمات ارزشمند علمی این ریاضیدان برجسته و نقش ماندگار او در گسترش علم ریاضی در کشور برپا گردید.

تکریم مفاخر علمی، گامی در جهت اعتلای اندیشه

در ابتدای این مراسم سیدمحمدرضا امیری طهرانی‌زاده رییس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به اهمیت پاسداشت دانشمندان فرهیخته در کشور گفت: این مراسم برای پاسداشت کوشش علمی و احترام به مقام استادی تشکیل شده است که عمر خویش را در راه گسترش معرفت و تربیت دانشجویان علوم ریاضی صرف کرده است. مدقالچی استاد و ریاضیدانی است که نام و فعالیت‌های علمی وی با فعالیت‌های دانشگاهی و تلاش برای گسترش دانش ریاضی در کشور پیوند خورده است. این گردهمایی افزون بر آنکه برای ادای احترام به مقام یک استاد برجسته است مجالی برای بازاندیشی جایگاه تاثیرگذار استاد در جامعه و نقش او در پروسه اندیشه و پرورش روش تفکر استدلالی است. استاد به معنای ژرف کلمه تنها انتقال‌دهنده دانش نیست او راه و روش اندیشیدن را می‌آموزد و انسجام فکری را پرورش می‌دهد و دانشجویان را برای طرح پرسش‌های تازه فرا می‌خواند. این روند در علم ریاضی که با استدلال و منطق پیوند دارد جلوه بیشتری پیدا می‌کند.

وی افزود: بزرگداشت مقام استاد دکتر مدقالچی در حقیقت پاسداشت این رسالت بزرگ است. استاد مدقالچی در کارنامه علمی و درخشان خود سوابق و پیشینه درخشانی دارند از جمله سوابق مدیریتی و دانشگاهی وی بسیار درخشان است. وی استاد نمونه کشوری در سال ۱۳۸۲ و همچنین چهره ماندگار رشته ریاضی در سال ۱۳۸۹ بودند.

انتشار جلد پنجم دانشنامه ریاضی ، رویدادی مهم در جامعه علمی

رییس پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به فعالیت‌های استاد مدقالچی در زمینه ترویج و همگانی‌سازی علم ریاضی گفت : وی دانشنامه ریاضی را برای اولین بار در ایران تدوین کرد و بی‌شک این کار یک گام محکم و استوار برای جامعه ریاضیدانان کشور است. به همین منظور از جلد پنجم این دانشنامه رونمایی می‌شود؛ اثری است که می‌توان آن را گامی در جهت ساماندهی و گسترش علم ریاضی و فراهم کردن مرجعی برای پژوهشگران استادان و دانشجویان دانست.

وی گفت: پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تمام تلاش خود را می‌کند تا بتواند در بستری بسیار موثر و استاندارد این دانشنامه ارزشمند را که حتی نمونه آن در کشور نادر است با تیراژهای بیشتری راهی بازار کتاب کند و امیدواریم بتوانیم مجلدات دیگر آن را زیر نظر استاد و با همکاری همکاران گرانقدر دیگر به چاپ برسانیم.

دانشنامه ریاضی یادگاری ماندگار از تلاش ریاضیدانان کشور

در ادامه مهرداد سرمدی ویراستار ادبی این دانشنامه با اشاره به تاریخچه ترجمه و تدوین دانشنامه ریاضی گفت: بی‌شک تدوین و تالیف دانشنامه تخصصی در زمینه ریاضیات با توجه به اینکه از مهم‌ترین ابزارهای علوم دقیق است در مجموعه اولویت‌های اصلی این پژوهشکده قرار داشت؛ لذا همکاری با انجمن ریاضی ایران از همان آغاز راه در دستور کار بود. در همین راستا انجمن ریاضی در سال ۱۳۷۲ آقایان دکتر علیرضا جمالی دکتر قاسم طاهری هنری و دکتر محمدقاسم وحیدی‌اصل و دیگر بزرگواران این عرصه را به عنوان اعضای علمی این دانشنامه معرفی کرد. این شورا پس از بررسی‌های فراوان تصمیم گرفت با ترجمه انگلیسی دایرةالمعارف ریاضی روسی که حاصل کوشش جمع پرشماری از ریاضیدانان سرشناس اتحاد جماهیر شوروی است با پشتیبانی مالی و اجرایی بنیاد دانشنامه به فارسی برگرداند و منتشر سازد.

وی افزود: این دانشنامه اکنون با کمک بسیاری از دانشمندان ریاضی کشورمان کامل شده است و به عنوان یک دانشنامه اصیل و منحصر به فرد شناخته می‌شود. تاکنون ۵۵۰۰ مدخل از این اثر به همت بیش از صد تن از صاحب‌نظران علم ریاضی ترجمه شده است و نزدیک به ۴۰۲۳ مقاله به چاپ رسیده است.

سرمدی گفت: همزمان با شروع کار دانشنامه ریاضی چندین ردیف همسنگ آن با گرایش‌های علمی و معرفتی گوناگون در همین مجموعه شروع به کار کردند اما تعداد زیادی از آن‌ها در گام‌های ابتدایی مسکوت ماند؛ این در حالی است که دانشنامه ریاضی حامی بیرونی هم نداشت اما با همت و کوشش اعضای مختلف شورا در ادوار مختلف که همگی جزو اساتید نامدار ریاضیات در کشور هستند به سرانجام رسید.

به گفته سرمدی؛ به اعتقاد من صبر و شکیبایی افرادی چون علیرضا مدقالچی در تاب‌آوری دانشنامه ریاضی و به سرانجام رسیدن آن نقش بسیار مهمی داشت.

مدقالچی نقشی بی‌بدیل در پیشبرد علم ریاضی در ایران دارد

در ادامه محمد جلالی ممقانی گفت: هر چقدر هم از افرادی نظیر ایشان تجلیل شود اما باز من معتقدم که کم است چرا که چنین افرادی را شاید فقط کسانی که در طول تدوین دانشنامه ریاضی در کنار او بودیم می‌شناسیم. وی زحمات زیادی در دانشگاه خوارزمی تهران کشید و از همان ابتدای دانشجویی بسیار پرسشگر و فعال بود و همان سال‌ها عضو تیم مسابقات دانشجویی ریاضی کشور شد. وی نقش و تاثیر زیادی در علم ریاضی در ایران گذاشت.

وی گفت: آثاری نظیر دانشنامه و واژه‌نامه منجر به ایجاد فهم مشترک میان دانشمندان یک رشته علمی در یک جغرافیای مشخص می‌شود؛ این خدمتی بود که دکتر مدقالچی با این دانشنامه به جامعه ریاضی کشورش کرد.

در ادامه رحیم زارع‌نهندی با اشاره به خدمات استاد گفت: دکتر مدقالچی دغدغه وضعیت ریاضیات کشور در کلیه سطوح را داشت؛ از دبستان و دبیرستان و دوره‌های مختلف دانشگاهی کارشناسی کارشناسی ارشد و دکترا و حتی پسادکتری و همواره با دلسوزی و تواضع بدون هیچ چشم‌داشتی در این عرصه‌ها فعالیت داشته است. مسئولیت‌های مختلفی مانند ریاست انجمن ریاضی ایران سردبیری مجله رشد آموزش ریاضی و سرویراستاری دانشنامه ریاضی را بدون هیچ چشم‌داشتی بر عهده داشته است.

زارع‌نهندی گفت: وی دغدغه‌مند و بی نظیر بوده است و به کرات می‌توان گفت بدون نقش ایشان در دانشنامه ریاضی شاهد چاپ نفیس و دقیق مجلدهای مختلف نبودیم. بارها اتفاق افتاده است که بخش مهمی از تعطیلات نوروز را با مقالاتی که می‌فرستادند به احترام ایشان بدون چشم‌داشت مادی که شاید ماه‌ها بعد داده می‌شد فقط به احترام وی انجام می‌دادیم. دغدغه وی به ما هم که مترجم بودیم سرایت می‌کرد.

وی افزود: هرگاه که دولت عوض می‌شد دست‌اندازی به بنیاد دانشنامه می‌شد و چابکی دانشنامه‌نگاری با تعویض دولت‌ها گرفته می‌شد. امیدواریم با ریاست فعلی خون تازه‌ای به بنیاد دانشنامه این پژوهشکده تزریق شود.

استاد مدقالچی ادامه دهنده راه غلامحسین مصاحب

در ادامه دکتر ظاهر قاسمی‌هنری استاد دانشگاه خوارزمی گفت: دکتر مدقالچی شاگرد مکتب دکتر غلامحسین مصاحب بودند. بیشتر چهره و مشهور بودن دکتر مصاحب به دلیل نگارش دانشنامه است اما وی یک علامه ریاضی بود. وی موسس موسسه ریاضیات در دانشسرای عالی یا دانشگاه تربیت معلم قدیم و دانشگاه خوارزمی فعلی بود.

وی در ادامه با اشاره به فرایند رشد ریاضیات در دهه‌های گذشته که ریاضی در ایران پیشرفت چندانی نداشت و با توسعه دانشگاه‌ها اساتید خارجی به کشور آورده شدند به زحمات فراوان زنده‌یاد غلامحسین مصاحب پرداخت. وی افزود: ما دانشگاهیان به ویژه دکتر مدقالچی افتخارمان این بوده است که بتوانیم خدمتگزار علم باشیم و دانشجویانی تربیت کنیم که قدم‌هایی فراتر از ما در دنیای علم بگذارند. هیچ‌گاه فعالیت‌های آموزشی ما حتی با وجود پست‌های مدیریتی ترک نشده است. به همین دلیل باید گفت انجام کارهایی نظیر ترجمه و تدوین دانشنامه آن هم با مدخل‌های بسیار غنی می‌تواند جزو شاهکارهای یک دانشمند به حساب بیاید. اعتقاد من این است که این دانشنامه برای بسیاری از دانشجویان می‌تواند ایده‌های علمی زیادی به ارمغان بیاورد. اتفاق خوشایندی که این روزها شاهد آن بودیم این است که مقام معظم رهبری در آخرین سخنان خود به اهمیت علوم پایه به ویژه ریاضیات در رشد و پیشرفت یک کشور اشاره کردند و فرمودند اساس پیشرفت در هر حوزه‌ای علوم پایه است و بیش از این باید به این علوم در کشور توجه شود.

ضرورت راه‌اندازی تاریخ شفاهی ریاضیات در کشور

در ادامه محسن شاهرضایی رییس بنیاد ملی نخبگان گفت: الگوسازی باید از بستر کتاب و مقالات صورت بگیرد و تکریم‌ها نمی‌تواند نماد الگوسازی باشد. تا پیش از دکتر غلامحسین مصاحب دانشنامه جامع و کاملی در علم ریاضیات وجود نداشت و کاری که استاد مدقالچی انجام دادند ادامه کار استادشان بوده است و یک امر بسیار باارزش و قابل تحسینی است.

وی گفت: من معتقدم باید تاریخ شفاهی فعالیت‌های دکتر غلامحسین مصاحب هم راه‌اندازی شود تا این الگوسازی برای نسل جوان به وجود بیاید. به اعتقاد من بسیار خواندنی و شنیدنی خواهد بود. امید است که حاصل این جلسه این باشد که با وجود اساتید بسیار گرانقدر در علم ریاضیات در کشور نگارش تاریخ شفاهی این علم آغاز شود تا نسل‌های بعد بدانند که دانش ریاضی در کشور چه فراز و فرودهایی داشته است.

در ادامه اصغر اسماعیلی استاد ادبیات با اشاره به اینکه دکتر مدقالچی خلف راستین استاد غلامحسین مصاحب است به اهمیت کار وی در دانشنامه ریاضی پرداخت و عنوان کرد: استاد مدقالچی با همان شرافت و حساسیت دکتر مصاحب کار را پیش برده است و بی‌شک اگر ایشان زنده بودند به همین شکل این دانشنامه را ادامه می‌دادند.

در پایان این مراسم ضمن رونمایی از دانشنامه ریاضی لوح سپاس و هدایایی از سوی پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بنیاد ملی نخبگان و دانشگاه خوارزمی به استاد علیرضا مدقالچی و دیگر دست‌اندرکاران دانشنامه ریاضی اهدا شد.

ریاضیات پایه و مایع اصلی علوم است

دکتر علیرضا مدقالچی در انتهای این مراسم به ایراد سخنرانی پرداخت و گفت: دوستان لطف زیادی به من داشتند اما من می‌گویم کاری جز انجام وظیفه نکرده‌ام. تشکر و قدردانی می‌کنم از همه عزیزانی که در این مراسم حضور دارند به ویژه ریاست محترم پژوهشکده و اعضای محترم شورای علمی دانشنامه ریاضی و همه حضار محترم. در ابتدا می‌خواهم با اشاره به کتاب سرگذشت علم که با ترجمه استاد بیرشک موسس این پژوهشکده بود سه حکایت را مطرح کنم. حکایت نخست یکی از بزرگ‌ترین اکتشافات آدمی پی بردن به تعداد است؛ آنچنان با اعداد خو گرفته‌ایم که نمی‌توانیم متصور شویم که وجود نداشته باشند. حکایت دوم کاملا متفاوت است و درباره جریان خون در بدن است و اشاره دارد که اعداد در طول تحول هزارساله حضور داشتند و حکایت سوم تاریخچه مکانیک است که کاملا با ریاضی مرتبط است. این کتاب تاریخچه جالبی از سرگذشت علم دارد و پیشنهاد می‌کنم آن را بخوانید.

وی افزود: در این کتاب می‌خوانید که کلیه امور وابسته به هم هستند و همه این‌ها با یکدیگر در ارتباط هستند و دانش ریاضی پایه و مایع اصلی علوم است و در واقع یکی از تجلیات مهم ذهن انسان است و از عقل فعال و منطق سرچشمه می‌گیرد و ارتباطات عمیقی با زندگی دارد.

وی گفت: تخصص‌ها در علوم مختلف ایجاب می‌کند که هر کسی در یک علم متخصص شود اما علم یک موضوع یکپارچه‌ای است که باید جامعیت آن حفظ شود. کاربرد ریاضی در زندگی ما روز به روز بیشتر می‌شود و ما می‌توانیم رد پای پررنگ آن را در علوم انسانی به ویژه با رشد هوش مصنوعی بیشتر و بیشتر ببینیم.