سحر شریفی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در یاسوج، با واکاوی روند شکلگیری و تحول ادبیات کهگیلویهوبویراحمد بیان کرد: برای بررسی وضعیت ادبیات معاصر استان باید به پیش از دهه ۵۰ بازگشت؛ دورهای که شعر در این منطقه بیشتر ماهیتی شفاهی داشت و در قالب تکبیتهای بداهه جریان پیدا میکرد.
وی افزود: این تکبیتها که به اشعار خداکرمخوانی شناخته میشوند، بخشی از حافظه فرهنگی و ادبی مردم منطقه بودند، اما فقدان مکتوبسازی و ثبتنشدن این آثار سبب شد بخش عمدهای از آنها به فراموشی سپرده شود؛ بسیاری از این سرودهها در حافظه افراد و در موقعیتهای زندگی روزمره، مراسم و جمعهای محلی منتقل میشدند و چون به متن مکتوب تبدیل نشدند، امکان حفظ و بررسی دقیق آنها برای نسلهای بعد فراهم نشد.
این شاعر و پژوهشگر درباره معدود آثار مکتوب باقیمانده از دورههای پیشین گفت: دیوان میرزا ابراهیم منتجی بویراحمدی تنها اثر مکتوب ارزشمند دوره قاجار در این حوزه است، اما به دلیل حضور نداشتن صاحب اثر در زیستبوم بومی و انتشار دیرهنگام اثر، این دیوان در جریان اصلی و جاری ادبیات کهگیلویهوبویراحمد قرار نمیگیرد.
دوران انزوای ادبیات کهگیلویه و بویراحمد
شریفی تصریح کرد: ارزش ادبی یک اثر با جایگاه آن در روند زنده و مستمر ادبیات یک منطقه یکسان نیست. دیوان منتجی بویراحمدی اثری ارزشمند است، اما به دلیل فاصله صاحب اثر از زیستبوم بومی و دیر منتشر شدن دیوان، این اثر نتوانست در زمان خود در شکلگیری جریان جاری ادبیات استان نقش ایفا کند.
وی در تشریح تحولات ادبی کهگیلویهوبویراحمد از دهه ۵۰ تا پایان دهه ۹۰ گفت: دهههای ۵۰ و ۶۰ را باید دوران انزوا در ادبیات استان دانست؛ شعر لری در این دوره در برابر مدرنیته و تغییر سبک زندگی واکنش نشان میداد و این واکنش اغلب در قالب طنز و کنایه نمود پیدا میکرد.
شریفی افزود: جامعه محلی در این سالها با تغییراتی در شیوه زندگی و مناسبات اجتماعی روبهرو بود و شعر لری نیز نسبت به این دگرگونیها بیتفاوت نماند. طنز و کنایه، ابزار بیان بخشی از واکنشهای شاعرانه به تغییرات پیشآمده بود؛ با این حال، شرایط ادبی استان در این دوره بهگونهای نبود که جریانهای گسترده و منسجم ادبی شکل بگیرد.
دهه ۷۰ و آغاز فعالیتهای جدی محافل ادبی
وی دهه ۷۰ را دوره شکلگیری محافل ادبی و گشایش فضای تازه برای فعالیتهای ادبی دانست و گفت: در این دهه، محافل ادبی شکل گرفتند و امکان ارتباط، گفتوگو و حضور جدیتر شاعران و نویسندگان فراهم شد؛ ورود جدی زنان به عرصه نوشتن نیز از ویژگیهای مهم این دوره بود.
این نویسنده افزود: حضور زنان در دهه ۷۰، یکی از رخدادهای مهم ادبیات استان به شمار میرود، زیرا بخشی از ظرفیتهایی که پیش از آن کمتر مجال بروز داشت، وارد حوزه نوشتن شد و بهمرور در شعر و داستان نقشآفرینی کرد.
شریفی درباره دهه ۸۰ گفت: این دهه، دوره بازگشت به عقب برای ترمیم غفلتهای گذشته بود. در این سالها تلاش شد بخشی از آنچه در سالهای پیش مورد غفلت قرار گرفته بود، بازبینی و جبران شود، اما این رویکرد به دلیل انطباقنداشتن با نیاز مخاطب معاصر، نتوانست به جریانسازی منجر شود.
وی تصریح کرد: توجه به گذشته و تلاش برای ترمیم کمبودها، به خودی خود میتواند ضروری باشد، اما زمانی که این رویکرد نتواند با مخاطب امروز ارتباط برقرار کند، ظرفیت جریانسازشدن خود را از دست میدهد؛ به همین دلیل، تلاشهای دهه ۸۰ نتوانست پاسخگوی نیازهای مخاطب معاصر باشد و در ادبیات استان به یک جریان پایدار تبدیل نشد.
دهه ۹۰؛ ظهور «زبان زیستی» و نقد سازمانیشدن
شریفی دهه ۹۰ را دوره ظهور زبان زیستی در شعر لری دانست و گفت: در این دهه، شعر لری به زبان زیستی رسید؛ زبانی که با تجربه زندگی، زیست روزمره و جهان پیرامون شاعر پیوند دارد. امید معتمدی و حسن بهرامی از شاعرانی هستند که در شکلگیری این مسیر نقش داشتهاند.
وی افزود: ظهور زبان زیستی در شعر لری از مهمترین رخدادهای دهه ۹۰ بود و مسیر تازهای پیشروی شاعران این حوزه قرار داد. در همین دهه، شعر فارسی کهگیلویهوبویراحمد نیز با سرعت بیشتری خود را با جریانهای ادبی معاصر هماهنگ کرد و با غزل نو و جریانهای پستمدرن همسو شد.
این شاعر و کارشناس ادبی با نقد دولتیشدن شعر و فعالیتهای ادبی گفت: سازمانیشدن انجمنها در ابتدا به رشد فعالیتهای ادبی کمک کرد؛ انجمنها با تکیه بر ساختارهای موجود توانستند بخشی از فعالیتها را سامان دهند و زمینههایی برای گردهمآیی اهل قلم ایجاد کنند، اما این وضعیت بهتدریج پیامدهایی نیز داشت.
شریفی افزود: سازمانیشدن انجمنها بهمرور خلاقیت را محدود کرد و فعالیت ادبی را به سیاستهای نهادی وابسته ساخت. وقتی انجمنها بیش از اندازه به حمایت، برنامه و سیاست نهادها وابسته باشند، استقلال خود را از دست میدهند و امکان شکلگیری مسیرهای خلاقانه و متناسب با نیاز جامعه ادبی کاهش پیدا میکند.
وی تصریح کرد: اکنون که بخشی از حمایتهای دولتی کنار رفته است، انجمنها با بیسامانی روبهرو شدهاند؛ این وضعیت نشان میدهد فعالیت ادبی نباید تنها بر پایه ساختارهای وابسته به نهادها شکل بگیرد، زیرا با کاهش یا حذف این حمایتها، امکان تداوم فعالیت نیز با مشکل مواجه میشود.
راهکارهای برونرفت؛ استقلال و آموزش علمی
شریفی راهکار عبور از وضعیت موجود را تشکیل انجمنهای مستقل از سوی خود شاعران و نویسندگان دانست و گفت: انجمنهای ادبی باید از دل جامعه ادبی شکل بگیرند و با تکیه بر توان، نیاز و برنامهریزی خود اهل قلم ادامه پیدا کنند. استقلال انجمنها میتواند از وابستگی فعالیتهای ادبی به سیاستهای نهادی بکاهد و امکان پویایی بیشتری فراهم کند.
وی درباره جایگاه طنز در ادبیات استان گفت: موسی عباسی و رسول سنایی از چهرههای شاخص طنز در کهگیلویهوبویراحمد هستند که توانستهاند طنز را متناسب با نیاز روز بازتولید کنند.
این پژوهشگر افزود: طنز در ادبیات، زمانی میتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند که نسبت خود را با مسائل و نیازهای روز حفظ کند. فعالیت چهرههایی مانند موسی عباسی و رسول سنایی در این زمینه، نمونهای از بازتولید طنز در پیوند با شرایط امروز است.
شریفی با اشاره به نقش زنان در ادبیات کهگیلویهوبویراحمد گفت: فاطمه دانشی، فاطمه صداقتینیا، زهرا محمدی، زهرا شرعیزاده، جمیله آریایی، عصمت ملکوتی و بیبی منور فرامرزی از جمله زنانی هستند که در عرصه ادبیات استان نقشآفرینی کردهاند.
وی افزود: حضور این زنان، نشاندهنده بخشی از ظرفیت ادبی کهگیلویهوبویراحمد است، اما معرفی آنها در سطحی متناسب با فعالیت و تواناییشان صورت نگرفته است. ضعف زیرساختهای رسانهای و موانع اجتماعی، از دلایل اصلی کمرنگبودن معرفی این چهرهها و آثار آنها به شمار میرود.
شریفی تصریح کرد: ضعف در معرفی رسانهای، تنها به آثار زنان محدود نیست، اما در مورد زنان شاعر و نویسنده، موانع اجتماعی نیز به این مسئله افزوده میشود و دیدهشدن آثار و فعالیتهای آنها را دشوارتر میکند. توجه به این ظرفیتها و فراهمکردن امکان معرفی بهتر آثار، میتواند به شناخت دقیقتر ادبیات معاصر استان کمک کند.
وی با اشاره به مسئولیت خود در واحد آفرینشهای ادبی حوزه هنری کهگیلویهوبویراحمد گفت: اولویت اصلی در این واحد، برگزاری دورههای آموزشی منسجم و علمی است. این دورهها باید بتوانند خلأهای آموزشی موجود را جبران کنند و زمینه تربیت نسل تازهای از نویسندگان و شاعران حرفهای را فراهم آورند.
شریفی افزود: فعالیت حرفهای در شعر و داستان، نیازمند آموزش منظم و علمی است؛ برگزاری دورههای هدفمند میتواند به شناسایی و پرورش استعدادها کمک کند و مسیر فعالیت نسل جدید نویسندگان و شاعران استان را روشنتر سازد.
نظر شما