سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): آیینهای سوگواری ماه محرم، با ریشههای عمیق فرهنگی و اعتقادی در تار و پود جامعه ایران تنیده شده است. در این میان، استان آذربایجان غربی، به دلیل پیوند ناگسستنی مردم با این سنتها، همواره صحنه جلوههای ویژهای از ادبیات آیینی و محرمی بوده است.
این گفتوگو به بررسی ابعاد مختلف این میراث معنوی در استان پرداخته و با نگاهی تحلیلی، به محورهای محتوایی، قالبهای ادبی و چالشهای پیش روی این حوزه پرداخته است. از یک سو، عشق و ارادت مردم به امام حسین(ع) و اهل بیت(ع) در قالب نوحهها، اشعار و مراسم مختلف متجلی میشود و از سوی دیگر، جای خالی آثاری عمیقتر و خلاقانهتر در قالب داستان و نمایشنامه احساس میشود. این مصاحبه تلاشی است برای واکاوی وضعیت کنونی و ترسیم چشماندازی برای آینده ادبیات آیینی در این منطقه، با تأکید بر ضرورت توجه به خلق آثار بدیع و ماندگار که بتواند پیام عاشورا را به درستی منتقل کند.
علیرضا ذیحق، پژوهشگر و نویسنده اهل خوی به سئوالات خبرنگار ایبنا در مورد بررسی ادبیات آئینی و محرمی پاسخ داده است.
ادبیات آیینی و محرمی در آذربایجان غربی، بیشتر حول چه محورهای محتوایی شکل گرفته است؟
شرکت در آیین محرم برای شیعیان ایران در همه نقاط کشور، بهخصوص مناطق مختلف آذربایجان از جمله آذربایجان غربی قداست ویژهای دارد. آیینی که با رگ و پوست و خون مردم آذربایجان توسط تربیت اعتقادی خانواده و تأثیرات روابط اجتماعی، از کودکی تا دم مرگ با آنها همراه است.
محورهای آیینی محرم که در مساجد و حسینیهها جان میگیرد و به سینه زنیها و زنجیر زنیها در خیابانهای شهر و محلات مختلف، منتهی میشود، جاذبهای خاص دارد به طوریکه خیلیها برای شفای عزیزانشان پیش پای دستههای زنجیرزنی و سینهزنی، گوسفند قربانی کرده و گوشت آن را بین فقرا تقسیم میکنند و عدهای هم اطعام رایگان بین همسایهها پخش میکنند. عشق امام حسین( ع ) و شهادت او و اسیری خانوادهاش و سوگواری و غمخواری برای آنها قرنهاست که در جای جای مناطق آذربایجان همچنان با شکوه رایج است.
نویسندگان، شاعران و مولفان این حوزه بیشتر به چه سوژههایی پرداختهاند؟ و آیا در آثار آیینی و محرمی این استان، موضوعاتی مانند عاشورا، شهادت، سوگواری، مدح اهلبیت، ظلمستیزی، وفاداری و ایثار برجستهتر هستند؟
شاعران و نویسندگان و مؤلفان حوزه سوگواری ایام محرم، بیشتر به سرودن نوحه و مدح اهتمام دارند و عده قلیلی هم بهصورت خودجوش به برگزاری نمایشهای مرتبط با مراسم تعزیهخوانی علاقهمند هستند.
عاشورا هم اوج برگزاری این مراسم است، اما بیشتر شعرا و نویسندگان آیینی، علاقهمند به نمایش مظلومیت شهدای کربلا و تحت تأثیر قرار دادن مؤمنان هستند و کمتر به ایثار و شجاعت و ظلم ستیزی مولا حسین (ع) توجه میکنند.
بیشترین تولیدات ادبی آیینی در این استان در چه قالبهایی بوده است؟ شعر، نوحه، داستان کوتاه، رمان، نمایشنامه یا قالبهای دیگر؟
بیشترین تولیدات ادبی آیینی در استان شعر و نوحه و نمایشنامه است اما در زمینه آفرینشهای بدیع داستانی؛ چه داستان کوتاه و چه رمان، خلأ بزرگی وجود دارد. البته نمایشنامههای اجرا شده نیز اغلب، آثار نویسندگان حرفهای و خلاق نیست. لذا مقوله «مقتل» برای اینکه جایگاهی رفیع داشته باشید، هنوز نیاز به سعی وافری دارد.
ادبیات آیینی در آذربایجانغربی تا چه اندازه رنگوبوی بومی، زبانی و فرهنگی محلی دارد؟
بسیاری از نوحهها، اشعار، نمایشنامهها و تعزیهها به زبان ترکی سروده و اجرا میشوند و در عاشورا مراسم عزاداری در تمامی مساجد و حسینیهها و دستههای عزاداری به زبان محلی آذربایجان اجرا میشود بنابراین باید گفت که با ویژگیهای فرهنگی و زبانی این مناطق کاملا همخوانی دارد.
مهمترین آسیبها یا کاستیهای موجود در ادبیات آیینی و محرمی این منطقه چیست و چه خلأهایی در پژوهش و مستندسازی ادبیات آیینی آذربایجانغربی احساس میشود؟
خلأ ویژهای در زمینه مستندسازی تصویری ادبیات آیینی وجود ندارد. اما دریغا که تاکنون تذکرهای در مورد نامآوران این حوزه در استانهای آذربایجان به ویژه آذربایجان غربی تألیف نشده است.
آینده ادبیات آیینی و محرمی در آذربایجانغربی را چگونه میبینید؟ وچه موضوعات یا قالبهایی میتوانند در سالهای آینده بیشتر مورد توجه قرار گیرند؟
باید بیشتر به آفرینشهای بدیع داستانی و آثار نمایشی توجه داشت و وقتی برای تولید یک اثر سطحی کمدی در سینما، رادیو و تلویزیون از بیت المال میلیاردها خرج میشود، باید به نویسندگان خلاق، بی آنکه برخورد سلیقهای بشود، سفارش خلق رمان و داستان داد. زیرا اگر متن ادبی درخور و شایستهای نوشته نشود، بیتردید ما شاهد کارهایی شعارگونه و سطحی خواهیم بود که به اعتقادات شیعه آسیب میزند.
نظر شما