سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، امیررضا اصنافی، دانشیار گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شهید بهشتی: کتابداری اجتماعی در ادبیات علم اطلاعات و دانششناسی، رویکردی مبتنیبر تعامل مستقیم کتابخانه با جامعه و تمرکز بر نیازهای واقعی کاربران در بسترهای اجتماعی متغیر است. در شرایط بحرانهای گسترده، این رویکرد از یک الگوی خدماتی صرف فراتر رفته و به سازوکاری کلیدی برای مدیریت جریان اطلاعات، پشتیبانی از سلامت روانیـاجتماعی شهروندان و حفظ استمرار فرهنگی تبدیل میشود. بررسی تجربههای جهانی نشان میدهد که کتابخانهها در دورههای بحران نه تنها کنشگران منفعل فرهنگی نیستند، بلکه در قالب نهادهایی با کارکردهای چندلایه عمل میکنند.
نخستین کارکرد مهم کتابداری اجتماعی در زمان بحران، صیانت از چرخه سالم اطلاعات و مقابله با اختلالات ارتباطی است. بحران همواره با افزایش شایعات، تولید محتوای نادرست و تهدید امنیت اطلاعات همراه است. کتابخانهها با اتکا به منابع معتبر، نظامهای ارزیابی اطلاعات و سواد رسانهای، بهعنوان «گرههای اعتماد اطلاعاتی» عمل کرده و به جامعه امکان دسترسی به اطلاعات دقیق و بیطرفانه را میدهند. این اقدام نهتنها از منظر آگاهیبخشی اهمیت دارد، بلکه در کاهش تنشهای روانی و جلوگیری از تصمیمگیریهای آسیبزا مؤثر است.
از سوی دیگر، کتابداری اجتماعی در بستر بحران دارای نقش پایدارسازی فرهنگی و ارتقای تابآوری اجتماعی است. کتابخانهها در شرایطی که بسیاری از نهادهای فرهنگی از کار میافتند، قادرند محیطی امن، آرام و قابل اتکا برای ادامه فعالیتهای آموزشی و فرهنگی فراهم کنند. ارائه خدماتی مانند برنامههای سواد اطلاعاتی، فعالیتهای حمایتی برای کودکان، قصهخوانی درمانمحور، و دسترسی به منابع آموزشی جایگزین، از جمله ابزارهایی است که در بسیاری از نقاط درگیر بحران بهکار گرفته شده است. این خدمات بهطور مستقیم در حفظ پیوستگی اجتماعی و کاهش گسست آموزشی نقشآفرینی میکنند.
یکی از عرصههای مهم فعالیت کتابداری اجتماعی در زمان بحران، مستندسازی و حفظ میراث فرهنگی در دل بحران است. مدیریت آرشیوهای بحران، ثبت تاریخ شفاهی، گردآوری اسناد میدانی و حفاظت از منابع در معرض تهدید، بخشی از مأموریتهایی است که کتابداران در دورههای بحران بر عهده گرفتهاند. این فرایند نه تنها در بازسازی پس از بحران اهمیت دارد، بلکه مبنایی برای پژوهشهای آینده و حفظ حافظه جمعی بهشمار میرود.
بهعلاوه، کتابخانهها در بسیاری از کشورها بهعنوان مراکز توانمندسازی اجتماعی* عمل کردهاند. ارائه آموزشهای دیجیتال، مهارتهای کاریابی، و دسترسی به پایگاههای اطلاعاتی برای حمایت از افراد در معرض آسیب، از جمله اقداماتی است که نقش کتابخانه را از یک نهاد فرهنگی فراتر برده و به یک واحد فعال در مدیریت بحران تبدیل کرده است. این اقدامات با هدف تقویت ظرفیت انطباق افراد و جامعه با شرایط بحرانی انجام میشود و جایگاه کتابخانه را بهعنوان یک بازیگر اجتماعی تثبیت میکند.
بررسی مجموعه این کارکردها نشان میدهد که کتابداری اجتماعی در زمان بحران مفهومی صرفاً خدماتی نیست؛ بلکه حوزهای میانرشتهای است که با جامعهشناسی بحران، روانشناسی اجتماعی، مدیریت اطلاعات و مطالعات فرهنگی پیوند خورده است. کتابخانهها با حفظ دسترسی به دانش، ایجاد حس ثبات، مدیریت روایتها و پشتیبانی از گروههای آسیبپذیر، ساختارهای اجتماعی را در برابر تخریب تقویت میکنند.
نتیجه آنکه در بستر بحران، کتابخانه دیگر صرفاً مکانی برای نگهداری منابع نیست، بلکه نهادی زیرساختی برای حفظ نظم اطلاعاتی، حمایت فرهنگی و تقویت سرمایه اجتماعی محسوب میشود. درک این نقش و تقویت زیرساختهای کتابداری اجتماعی میتواند در مدیریت آینده چه در بحرانها و چه در توسعه سیاستهای فرهنگی کشور نقش و اثر برجسته و تعیینکنندهای داشته باشد.
نظر شما