سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، کتاب «بررسی تحولات تجارت برده در دوره دوم عباسی» تالیف فهیمه افتخاری از سوی نشر مارون به بازار کتاب آمد.
بردهداری از مهمترین پدیدههایی است که پیوسته در طول تاریخ بشر از دوره باستان تا معاصر جریان داشته است. به طوری که تمام ملل شرق و غرب جهان به نوعی گرفتار آن بودهاند و حتی ادیان بزرگی همچون یهودیت و مسیحیت نیز نتوانستهاند آن را لغو کنند و تنها دین اسلام توانست با صدور احکامی در زمینه آزادی بردگان راهی را برای از بین بردن تدریجی آن باز کند.
در کتاب «بررسی تحولات تجارت برده در دوره دوم عباسی» تلاش شده تا مهمترین منابع اصلی متعلق به قرون اولیه اسلامی مورد استفاده قرار گیرد؛ در میان منابع اصلی، منابع تاریخی بسیار متنوع است که شامل تاریخهای عمومی، محلی و فتوح میباشد؛ البته کتابهای جغرافیایی و ادبی آن دوران نیز حائز اهمیت بوده است.
این کتاب بعد از پیشینه تحقیق و بررسی و نقد منابع در چهار فصل به شرح پیشینه برده و بردهداری، بررسی تحولات تجارت برده در عصر دوم عباسی، اهداف خرید و فروش برده و جایگاه بردگان در تحولات سیاسی و اجتماعی عصر دوم عباسی پرداخته است.
مولف در این کتاب به «بردهداری و تجارت برده در دوران باستان» اشاره میکند و مینویسد: «یکی از نخستین حکومتهای باستانی قبل از میلاد، سومریها بودند که افراد زیادی را از سرزمینهای مختلف به واسطه جنگها به اسارت گرفته و آنها را به عنوان برده، در کارهای سخت و دشوار میگماردند. (آل ماخت، ۱۳۸۶: ۱۱) مصریان نیز در حدود سه هزار سال قبل از میلاد، بردگان زیادی برای ساخت معابد، اهرام و جادهها و شهرها به کار میگرفتند. (همان: ۱۵) یونان و روم نخستین دولتهای حقیقی بردهدار بودند که بردگان را جزو اقتصاد خانوادگی خود میدانستند. (لانژله، ۱۳۴۳: ۲۳) در این سرزمینها، تمامی کارهای دشوار بر دوش بردگان بود و طبقه اشراف و حاکمان نیز به هنر و علوم و حکومت میپرداختند؛ به همین دلیل میتوان گفت که این قشر در اقتصاد آن کشورها، نقش مهمی داشتند؛ به عنوان مثال به عنوان مربی کودکان، نحوه لباس پوشیدن، خوردن و آداب معاشرت را به آنها یاد میدادند. (آل ماخت، ۱۳۸۶: ۱۶) رومیان، بردهداری را به شکل نهاد قانونمند اجتماعی گسترش دادند و علاوه بر بهکارگیری آنها در ساخت جادهها، عمارتها، کار در مزارع و... به عنوان مبارزان حرفهای تربیت کرده تا با جانوران درنده و گرسنه و یا با برده تربیتشده دیگری روبهرو شده و موجب تفریح آنها را فراهم کند؛ به این بردگان «گلادیاتور» میگفتند؛ یکی از این افراد، «اسپارتاکوس» بود که یکی از معروفترین قیامهای بردگان اروپا را رقم زد؛ گرچه این قیام پایههای امپراتوری روم را لرزاند، اما منجر به کشته شدن شش هزار برده شد.»
افتخاری در ادامه به بردهداری در دورههای مختلف همچون بردگی در اسلام و سیره پیامبر(ص)، بردهداری و تجارت برده در دوران خلفای راشدین، بردهداری و تجارت در دوران بنی امیه و در ادامه به بردهداری و تجارت برده در دوره اول عباسی میپردازد: «در دوره اول عباسی به دلیل جابجایی پایتخت از شام به بغداد، حملات رومیها به سرزمینهای اسلامی آغاز گردید. در این دوره جنگها فقط منحصر به خشکیها نبود، بلکه در دریا نیز صورت میگرفت؛ در جریان کشمکشهای مسلمانان در مرزهای غربی خلافت، اسیران زیادی همچنان وارد دنیای اسلام میشدند؛ بر طبق گزارشها در جنگی که در سال ۱۶۵ ه.ق در زمان خلیفه «مهدی» به روم صورت گرفت، ده هزار برده نصیب مسلمانان شد. (ابن اثیر، ۱۳۶۴، ۶/۶۱-۵۵) در سال ۱۹۰ ه.ق نیز «حمیدبن معیوف» یکی از سرداران «هارونالرشید» پس از حمله به قبرس، ۱۶ هزار اسیر به عنوان برده با خود آورد که این بردگان به فروش گذاشته شده و «قاضی ابوالبختری» عهدهدار درآمد حاصل از فروش آنها بود.(همان: ۱۹۶) در آفریقا نیز جریان بردهگیری همچنان ادامه داشت.
در مرزهای شرقی قلمرو خلافت همچون سند و هند نیز تحرکاتی انجام و اسیران و بردگانی وارد سرزمینهای اسلامی میشد؛ به عنوان مثال «هشام بن عمرو تغلبی» که در زمان خلیفه «منصور» حکومت سند را در دست داشت، به سرزمینهای ثروتمند هندوستان از جمله «مولتان» حمله میکرد و اسیران زیادی به عنوان برده به بغداد میفرستاد. (یعقوبی، ۱۳۵۸ ق، جزء سوم: ۱۰۹-۱۰۸) و یا «لیث بن طریف» سردار زمان خلیفه «مهدی» و «یحیی بن اکثم» سردار عصر «مامون» به هند و سند حمله کرده و اسرای زیادی به دست میآوردند. (تاریخ سیستان، ۱۳۷۳: ۱۷۶)
ایالات دیلم و طبرستان نیز هنوز در این دوره به دلیل مقاومت در برابر استیلای اعراب، مورد تهاجم قوای عباسی بود و به منزله دارالکفر محسوب میگشت؛ سردارانی همچون «عمربن علاء ابوخزیمه» و «ابوالعباس طوسی» تهاجماتی به این مناطق داشتند، که ضمن غارت و کسب غنایم، تعداد بسیار زیادی اسیر نیز به عنوان برده میگرفتند. (یعقوبی، ۱۳۵۸ق، جزء دوم: ۳۶۴)»
مولف در فصل دوم: بررسی تحولات تجارت برده در عصر دوم عباسی نیز آورده است: «وجود سیستم اقتصادی بردهداری یکی از ویژگیهای خاص جوامع قدیم بود؛ با وجود رشد شیوه تولید و مناسبات وابسته به آن، باز هم بساط تجارت برده برچیده نشد. این سیستم اقتصادی از ویژگیهای دوران بیزانس و خاورمیانه بوده است. با استیلای عرب، تجارت بردهداری نه تنها پایدار ماند، بلکه گسترش بیشتری پیدا کرد.
پس از پیروزی عباسیان و تغییر شیوه اقتصادی جامعه، تجارت برده باز هم به دلیل گماردن آنها در امور نظامی، کشاورزی و کارهای پرزحمت، ادامه پیدا کرد. در دوره دوم عباسی همچنان بردگان زیادی در نتیجه تحرکات جنگی در مرزها، سرازیر سرزمینهای اسلامی میشد. با ضعیف شدن تدریجی عباسیان، زمینه تشکیل حکومتهای مستقل و نیمه مستقل نیز فراهم شد؛ در این دوران، ترکان به مرزهای شرقی خلافت هجوم آورده و در ماوراءالنهر و خراسان به تاخت و تاز میپرداختند؛ آنها همچنین با خاندانهای محلی و بومی معارض با دولت عباسی، پیمانهایی منعقد میکردند؛ این موضوع به همراه دوری سرزمینهای خراسان، ماوراءالنهر و سیستان از مرکز خلافت، موجب تشکیل دولتهای ایرانی طاهریان، سامانیان و صفاریان شد؛ در سرزمینهای غربی خلافت نیز دولتهای مستقلی به وجود آمدند؛ به همین دلیل تجارت برده به دلیل به کار گرفتن آنها در امور نظامی، لشکری و کشاورزی بیشتر شد و ورود برده در دوره دوم عباسی ادامه یافت؛ برخی از این بردگان، در نتیجه جنگها و فتوحات و برخی نیز توسط تجارت وارد سرزمینهای اسلام میشدند.»
در کل مولف با تکیه بر منابع دست اول و منابع تحقیقاتی پیشینه برده و بردهداری را تا جایگاه بردگان در تحولات سیاسی و اجتماعی عصر دوم عباسی مورد بحث و بررسی قرار داده است. این منابع در پایان کتاب برای بهرهبرداری بیشتر علاقهمندان قرار داده شده است.
کتاب «بررسی تحولات تجارت برده در دوره دوم عباسی» تالیف فهیمه افتخاری با ۱۴۸ صفحه، شمارگان ۱۰۰ نسخه و بهای ۲۶۰هزار تومان از سوی نشر مارون منتشر شد.
نظر شما