سرویس بین‌الملل خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- الهه شمس: ارنست همینگوی زمانی گفته بود «بازنشستگی زشت‌ترین واژه در زبان است.» نویسندگان، مانند بسیاری از هنرمندان، به ندرت خود را بازنشسته می‌دانند. مایکل فراین، نمایشنامه‌نویس و رمان‌نویس بریتانیایی و روزنامه‌نگار پیشین گاردین، دو دهه پیش با طنز گفته بود: «در این حرفه کسی نمی‌آید و با دادن یک ساعت یادگاری اعلام کند که زمان بازنشستگی رسیده است.»

فراین آن زمان ۷۲ سال داشت، اما پس از آن نیز دست از نوشتن نکشید: رمان اسکیوس (Skios)، نمایشنامه زندگی پس از مرگ (Afterlife) و دو کتاب خاطرات به کارنامه او افزوده شد؛ کارنامه‌ای که نمایشنامه‌های موفق هیاهوی بیهوده (Noises Off) و کپنهاگ (Copenhagen) نیز در آن قرار دارند. اکنون در ۹۲ سالگی، او به رادیو ۴ گفته است: «متأسفانه دیگر تمام شده است. نوشتن تمام زندگی من بوده است.»

جولیان بارنز نیز امسال، در هشتادمین سالروز تولدش، اعلام کرد که رمان تازه‌اش عزیمت‌(Departure) آخرین کتاب او خواهد بود. او گفت: «همه آهنگ‌هایم را نواخته‌ام.» بارنز مانند فراین با مشکلات سلامتی روبه‌رو بوده است. با این حال، «حس پایان» برای بسیاری از نویسندگان بیش از آنکه جسمانی باشد، حالتی وجودی دارد؛ تعبیری که یادآور رمان برنده بوکر بارنز در سال ۲۰۱۱، حس یک پایان (The Sense of an Ending)، است.

اعلام پایان کار البته در ادبیات سابقه‌ای طولانی دارد. فیلیپ راث پس از دوره‌ای پربار در سال‌های پایانی فعالیتش، در ۲۰۱۲ اعلام کرد «کارم تمام شده است». پیش از او نیز چارلز دیکنز در سال‌های پایانی عمر تور خداحافظی برای خواندن آثارش برگزار کرد، هرچند هنگام مرگ همچنان مشغول نوشتن رمان ادوین درود (Edwin Drood) بود.

با این حال تجربه نشان داده است که رمان‌نویسان چندان هم قابل پیش‌بینی نیستند. میو بینچی در ۶۰ سالگی از بازنشستگی سخن گفت، اما تا پیش از مرگش شش رمان دیگر نوشت. استیون کینگ نیز در ۲۰۰۲ اعلام کرد کنار می‌کشد، اما همچنان تقریبا هر سال رمانی تازه منتشر می‌کند. حتی شخصیت‌هایی مانند شرلوک هولمز نیز با فشار خوانندگان دوباره به صحنه بازگشته‌اند. لی چایلد نیز به جای پایان دادن به مجموعه «جک ریچر»، ادامه آن را به برادرش اندرو گرنت سپرده است.

نگرانی از تکرار، از دست دادن تازگی یا کاهش توان جسمی می‌تواند دلایل معقولی برای کنار گذاشتن قلم باشد. با این حال نویسندگان را نمی‌توان با ورزشکاران مقایسه کرد. بسیاری از آنان در سال‌های پایانی عمر نیز به نوشتن ادامه می‌دهند.

این تصور که شاهکارهای ادبی تنها در جوانی نوشته می‌شوند نیز چندان استوار نیست. کازوئو ایشی گورو زمانی گفته بود رمان‌های بزرگ معمولا توسط نویسندگانی زیر ۴۰ سال نوشته می‌شوند، اما تجربه ادبیات معاصر چیز دیگری نشان می‌دهد. زیدی اسمیت گفته است که بیشتر آثار نویسندگان زن مسن‌تر را به دلیل خرد و تجربه آنان می‌خواند و از هلن گارنر ۸۳ ساله به عنوان یکی از نویسندگان محبوب خود نام برده است. آنی ارنو، آنه تایلر و مارگارت اتوود نیز همچنان در دهه هشتاد زندگی خود می‌نویسند.

برای بسیاری از نویسندگان، نوشتن عادتی است که به سادگی کنار گذاشته نمی‌شود. گفته می‌شود در لحظه‌های پایانی زندگی هنری جیمز، دست او روی روتختی حرکت می‌کرد؛ گویی هنوز در حال نوشتن است. مایکل فراین نیز می‌گوید از زمانی که توانسته مداد به دست بگیرد، می‌نویسد.

شش دهه پیش، او گزارشی کوتاه از کنفرانس خبری نیکیتا خروشچف در اوج جنگ سرد نوشت؛ گزارشی کمتر از ۴۰۰ کلمه که نمونه‌ای درخشان از مهارت در نوشتار مطبوعاتی به شمار می‌آید. در سنت قدیمی روزنامه‌نگاری فلیت استریت، هنگام خداحافظی یک روزنامه‌نگار باسابقه، همکاران با کوبیدن به ماشین‌های تحریر او را بدرقه می‌کنند. شاید کسی ساعتی به فراین ندهد، اما او بی‌تردید سزاوار چنین بدرقه‌ای است.

منبع: theguardian, Fri 8 May 2026