سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، ساره گودرزی: صنعت چاپ که روزگار نه‌چندان دور یکی از بخش‌های پویای اقتصادی کشور بود، امروزه با طوفانی از مشکلات دست‌وپنجه نرم می‌کند که بقای آن را تهدید می‌کند؛ درحالی که دولت طی ماه‌های اخیر تلاش کرده است که با پیش‌بینی برخی راهکارهای جایگزین، اداره کشور را در شرایط خوب و مناسبی ادامه دهد، اما شواهد بازار حاکی از این است که براساس شرایط کلی موجود بر کشور، از چاپخانه‌ها در آستانه تعدیل نیرو یا تعطیلی کامل قرار دارند. این درحالی است که از ابتدای سال جاری تاکنون برخی از واحدهای تولیدی چاپ، مجبور به کاهش نیروی انسانی شده‌اند.

اگرچه تاکنون آمار و عدد دقیقی از میزان تعدیلی‌ها در چاپخانه‌ها اعلام نشده و چاپخانه‌ها تلاش می‌کنند با کاهش هزینه‌های مختلف جانبی، چراغ کارگاه خود را روشن نگه دارند، اما نگرانی‌ها درباره استمرار وضعیت کنونی و موج تعدیل کارگرهای چاپخانه‌ها ادامه دارد، نیروهای متخصصی که حاصل سال‌ها تجربه و دانش مدیران چاپخانه‌ها هستند و هریک به‌مثابه نیرویی ارزشمند در دل چاپخانه‌ها می‌درخشند.

در روزهایی که نبود نیروی انسانی متخصص و زبده، یک چالش جدی برای صنعت چاپ است و نبود آموزش‌های آکادمیک یک معضل جدی به شمار می‌آید، رفتن اپراتور و کارگرهای ماهر و کارآزموده به بهانه تعدیل نیرو یا افزایش دستمزد، خسرانی است که صنعت چاپ را طی سال‌های پیش رو با چالش‌های جدی روبه‌رو می‌کند.

افت ۸۰ درصدی فرصت‌های شغلی

«جاب‌ویژن» که یک پلتفرم کاریابی است نیز در گزارشی درباره تاثیر جنگ بر بازار کار، از افت ۸۰ درصدی فرصت‌های شغلی بازاریابی تبلیغات و دیجیتال مارکتینگ خبر داده است. این پلتفرم کاریابی از افت شدید فرصت‌های شغلی در صنعت بازاریابی و تبلیغات و همچنین مشاغل دیجیتال مارکتینگ سئو به عنوان بیشترین افت در میان گروه‌های شغلی خبر داده است. براساس بررسی الگوی تغییرات فرصت‌های شغلی در صنایع مختلف نشان می‌دهد جنگ بیشترین فشار را بر بخش‌هایی وارد کرده که وابستگی بیشتری به تقاضای اختیاری (نیازهای غیرضروری) و شرایط باثبات بازار دارند؛ بر این اساس، صنایعی مانند گردشگری، هتلداری و بازاریابی و تبلیغات بیشترین افت را تجربه کرده‌اند.

مجید یکی از کارگرانی که پس از ۱۱ سال فعالیت در صنعت چاپ در فروردین‌ماه تعدیل شده است، با اشاره به شرایط سخت زندگی می‌گوید: با دو فرزند شش و هشت ساله به بهانه کمبود کار و مشکلات مالی کار خودم را از دست داده‌ام، چند نفری را هم واسطه کردم که جلوی این اتفاق را بگیرم، اما متاسفانه نشد.

او که این‌روزها با موتور کار می‌کند، به سال‌ها تجربه و آموزش‌های فنی و مهارتی که در صنعت کسب کرده، اشاره می‌کند و یادآور می‌شود: در شرایط اقتصادی کنونی به سختی می‌توان شغل جدید پیدا کرد و حتی من با ۱۱ سال سابقه نتوانسته‌ام تاکنون به چاپخانه جدیدی بروم، اما سعی می‌کنم از این بحران عبور کنم.

برخی از کارشناسان بر این باورند که عوامل مختلف این بحران را تشدید کرده است؛ مسائلی مثل افزایش ناگهانی و قابل‌توجه حداقل دستمزدها بدون در نظر گرفتن شرایط خاص صنعت چاپ، فشار سنگینی بر این بخش وارد کرده است. علاوه‌براین کاهش سفارش‌ها نیز مزید علت شده است؛ با توجه به شرایط اقتصادی و کاهش قدرت خرید، سفارش‌های چاپ کتاب، نشریات و بسته‌بندی به‌شدت کاهش یافته است.

می‌توان گفت که افزایش قیمت مواد اولیه نیز در این میان موجب شده، این صنعت با چالش‌های جدی روبه‌رو باشد، قیمت کاغذ در یک‌سال گذشته بیش از ۸۰ درصد افزایش داشته و دسترسی به ارز برای واردات کاغذ نیز با مشکلات جدی مواجه است. در عین حال کمبود نقدینگی آتشی بر کسب و کارهای این حوزه شده است؛ معوقات بانکی و عدم دسترسی به وام‌های در گردش، بسیاری از چاپخانه‌ها را در پرداخت حقوق کارگران و خرید مواد اولیه ناتوان کرده است.

هشدارهایی که باید جدی گرفت

صنعت چاپ و نشر، ترکیبی پیچیده از هنر، مهندسی و فناوری است؛ درحالی که بسیاری تصور می‌کنند پیشرفت ماشین‌آلات دیجیتال و اتوماسیون، نقش انسان را کمرنگ کرده است، واقعیت صنعت نشان می‌دهد که نیروی انسانی خبره و زبده همچنان قلب تپنده و عامل تمایز چاپخانه‌های موفق است.

درحالی که یکی از صاحبان چاپخانه در تهران نسبت به آینده کاری چاپخانه خود نگران است، می‌گوید: ما ترجیح می‌دهیم به جای اخراج نیروها، ساعات کاری را کاهش دهیم، اما حتی توان پرداخت حقوق با ساعت کاری کمتر را هم نداریم. بسیاری از فعالان صنعت چاپ پیش از این هشدار داده‌اند که اگر دولت تا سه ماه آینده چاره‌ای نیندیشد، شاهد بیکاری حداقل ۳۰ هزار نفر از کارگران این صنعت خواهیم بود.

علیقلی حسنی اعظمی، فعال حوزه صنعت چاپ با اشاره به تداوم تولید در واحدهای صنعتی با وجود آسیب‌های ناشی از جنگ تحمیلی سوم، گفت: با وجود همه مشکلات اما هیچ‌گاه در فکر تعطیلی کارخانه یا تعدیل نیرو نبودیم؛ چراکه نیروی متخصص، سرمایه استراتژیک ماست.

او با ستایش از حس تعلق کارگران که در ایام بحرانی داوطلبانه برای حفاظت از کارخانه حاضر شدند، از فعالان صنفی خواست تا با دوری از یاس و ناامیدی، به کار و تولید ادامه دهند. او به تجربه هشت سال جنگ ایران و عراق اشاره کرد و یادآور شد: ما در هشت سال گذشته هم دوره‌های سختی را دیده‌ایم، اما هیچ‌گاه به فکر تعطیلی کارگاه یا تعدیل نیرو نبودیم، البته اگر شرکتی به طور مستقیم آسیب جدی دیده باشد، شرایط فرق می‌کند، اما در جایی که مسائل کوچک‌تر است، باید تحمل کنیم و این دوره را بگذرانیم.

اعظمی، با بیان اینکه در صنعت چاپ ما هم در جنگ، درحال خدمت‌رسانی هستیم، ادامه داد: در زمینه مواد اولیه، بیشتر از تولیدات داخلی استفاده می‌کنیم، شاید کیفیت کاغذ داخلی به ۱۰۰ درصد نمونه خارجی نرسد، اما کار را راه می‌اندازد و مشتری هم راضی است. ما توانسته‌ایم پاسخگوی نیاز بازار باشیم.

وی با طرح این موضوع که معتقدم کسانی که یاس و ناامیدی را در جامعه پخش می‌کنند، در واقع خودشان را اذیت می‌کنند، گفت: هر کس باید در حد توانش حرکت کند؛ یکی ۱۰۰ درصد توان دارد، یکی ۸۰ درصد و یکی ۶۰ درصد؛ مهم این است که ادامه دهیم.

اعظمی، با بیان اینکه وقتی به نیروی انسانی بها می‌دهید، آن‌ها هم در سخت‌ترین شرایط کنار شما می‌ایستند، ادامه داد: معتقدم که در شرایط کنونی، حفظ نیروی کار در این صنعت اهمیت ویژه‌ای دارد، چون نیروهای ما تخصصی هستند. کسی که پشت ماشین چاپ ایستاده، کار را بلد است. اگر این نیرو را از دست بدهیم، جمع‌کردن دوباره چنین تیمی برای ما بسیار سخت و پُرهزینه خواهد بود. به همین دلیل، اولویت اول ما این بوده که کارگران را حفظ کنیم.

چه باید کرد؟

نگاهی به تجربه کشورهای مختلف در بحران‌های اقتصادی نشان می‌دهد که الگوهای مختلفی برای عبور از مشکلاتی مثل تعدیل نیرو وجود دارد؛ کارشناسان اقتصادی و فعالان صنعت چاپ، راهکارهای کوتاه مدت و میان‌مدت. ازجمله راهکارهای فوری و کوتاه‌مدت می‌توان به پیش‌بینی تنفس ۳ تا ۶ ماهه در پرداخت حق بیمه و معوق کردن دریافت حق بیمه سهم کارفرما از سوی سازمان تأمین اجتماعی اشاره کرد، همچنین به تعویق انداختن دریافت مالیات و عوارض آلایندگی برای چاپخانه‌ها نیز ضروری است.

اعطای وام‌های در گردش با سود صفر یا کارمزد بسیار اندک برای پرداخت حقوق کارگران و توقف موقت دریافت اقساط وام‌های موجود به مدت ۶ ماه را هم می‌توان در زمره این اقدامات کوتاه‌مدت برای پویایی و فعال شدن صنعت در شرایط کنونی قرار داد.

دولت آلمان اما در برهه‌ای از شرایط اقتصادی سخت، از یک مدل راهکار میان‌مدت استفاده کرد، این دولت با کاهش ساعات کاری با بخشی از پرداخت حقوق توسط دولت را جبران کرد، علاوه‌براین موجب حفظ نیروی کار و جلوگیری از اخراج گسترده آن‌ها شد، مدلی که می‌تواند با کمی تغییر در فرم و محتوا اجرایی شود.

هرچند برخی از کارشناسان بر این باورند که برای تنظیم بازار کاغذ، اختصاص ارز ترجیحی برای واردات کاغذ، واردات مستقیم کاغذ از سوی دولت و توزیع با قیمت مصوب و حذف واسطه‌ها از زنجیره تأمین کاغذ می‌تواند در این حوزه موثر باشد.

اگر دولت به سرعت وارد عمل نشوند، پیامدهای مختلفی مثل بیکاری کارگران چاپ در صنعت چاپ، تعطیلی چاپخانه‌ها، افزایش قیمت کتاب و محصولات چاپی، کاهش سرانه مطالعه به دلیل گرانی کتاب و از بین رفتن ظرفیت‌های تولیدی که بازسازی آن‌ها سال‌ها طول می‌کشد در انتظار صنعت چاپ است.

نباید فراموش کرد که صنعت چاپ تنها یک بخش اقتصادی نیست؛ بلکه زیرساختی فرهنگی و آموزشی است که مستقیماً با نشر، آموزش و آگاهی‌بخشی به جامعه مرتبط است و نادیده گرفتن مشکلات این صنعت، هزینه‌های اجتماعی و فرهنگی جبران‌ناپذیری خواهد داشت.