سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا): میدان قصردشت شیراز، همواره یکی از نقاط استراتژیک و تاریخی این شهر بوده است. باغ نوابی، عمارتی که در این منطقه قرار دارد و سالهاست در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده، این روزها به کانونی برای انتقاد فعالان میراثفرهنگی و پژوهشگران تاریخ و معماری تبدیل شده است. گزارشهای میدانی حاکی از آن است که با وجود تخریبهای سالهای گذشته به خاطر احداث خط یک مترو، این باغ ثبتشده اخیراً توسط مالک آن تغییر کاربری داده و به کارواش تبدیل شده است؛ اقدامی که از منظر متخصصان، نقض صریح قوانین حفاظت از آثار ملی است.
به گواه «علیرضا آریان پور» در کتاب «پژوهشی در شناخت باغهای ایران و باغهای تاریخی شیراز»؛ «باغ و عمارت نوابی که در جانب شمال غربی فلکه قصرالدشت یا مسجد بردی(۶ کیلومتری مغرب شیراز) واقع شده، یکی از باغهای مشهور دوره قاجاریه است. فرصت الدوله شیرازی ضمن اشاره به باغهای مهم و معتبر واقع در «ده کره» و قصرالدشت، از باغ سرکار نواب که وکیل دولت انگلیس است نام میبرد و این همان باغی است که امروزه به باغ نوابی شهرت یافته است. مقصود از سرکار نواب بانی باغ که فرصت الدوله بهوی اشاره نموده، میرزا حسنعلی خان نواب شیرازی است. در دوره قاجاریه و در زمان حیات حسنعلی خان نواب مدتی هندیان تابع دولت انگلیس در این باغ اقامت داشته اند. نواب در جنوب شرقی این باغ ساختمانی بنا نموده که تا این زمان سالم و مستحکم باقی مانده است. باغ یاد شده امروزه یکی از باغهای ارزشمند و دیدنی شیراز است و فضای جان نواز و خیابانهای مشجر بسیار زیبائی دارد. دو طرف بعضی از این خیابانها را درختان چنار و برخی را درختان سرو سرفراز فراگرفته است. درختان باغ کهنسال و تنومند است.
علاوه بر اینها درختان میوه دار بسیاری نیز در این باغ بهچشم میخورد که بیشتر از نوع خرمالو است. مساحت باغ نوابی پنج هکتار و حصار اطراف آن از چینه گل است. باغ مزبور از جدول خداش که از جمله جدولهای نهر اعظم است مشروب میگردد. جا دارد این باغ معتبر و ارزشمند شیراز که یکی از باغهای تاریخی و مهم این شهر است بهنحو مطلوب مرمت و خیابانهای زیبای آن جدول سازی و حصار مناسبی در پیرامون آن ایجاد گردد.»
باغ نوابی در محاصره سازمانها و مشاغل
اکنون این باغ در محاصره و تهدید از سوی مجتمع رفاهی، تفریحی دانشگاه علوم پزشکی شیراز و ایستگاه قطارشهری از جانب شرق، از غرب نیز به کارگاه عمرانی تبدیل شده که مشخص نیست به کدام سازمان تعلق دارد. از زاویه شمال و جنوب نیز کارواش و پایانه اتوبوسرانی آنرا احاطه کرده است.
عمارت این باغ تاریخی با وجود سالها دست اندازی، همچنان پابرجاست و میتوان نشانههای معماری دوره قاجار را در آن جستوجو کرد.
محبوبه رستمی، مولف کتاب «پردیس در اقلیم پارس» در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در شیراز با تأکید بر ارزشهای اقلیمی و معماری باغهای ایرانی، این تغییر کاربری را یک فاجعه زیستمحیطی و معماری دانست و گفت: باغ های ایران در طول تاریخ محل رویداد بسیاری از رخدادهای مهم تاریخی بوده است، هرچند همیشه مهمترین باغها، در مالکیت پادشاهان و خوانین بوده و کمتر در اختیار مردم عادی قرار میگرفته، ولی خاطره آنها در ذهن ایرانیان جاودانه مانده است و اصول شان، حتی در حیاط کوچک خانهها خودنمایی میکند. معمار و باغ ساز، همه عشق، ذوق و هنر خود را درآمیخته، تا بهشتی بسازد که با خصوصیات این دنیا برابری کند و تصاویر بهشت مینوی را یادآوری کند. در باغهای ایرانی همه فصلهای سال، زیبا و همواره با بهره دهی میوههای مناطق مختلف، آب و هوای چهار فصل در یک اکوسیستم بسته و جدا از محیط فراهم آید.
با این حال بسیاری از ادبا و چهرههای فرهنگی شیراز هم خاطراتی از باغهای این شهر که بخش بزرگی از هویت آن را تشکیل میدهد دارند که دستمایه نوشتن آثار داستانی و شعری قرار گرفته اند. محمد کشاورز در داستان کوتاهی به نام «کوچه شاپریون»، از باغی نام میبرد که در محله قصردشت شیراز قرار دارد و اکنون فقط نامی و عمارتی مخروب از آن محصور در دیواری باقی مانده است یا آنچه دستمایه هدیه کازرونی، داستان نویس در کتاب «من پدرم هستم» منتشر شده است که «قصردشت» یکی از ۶ داستان کوتاه آن به شمار می رود. از این دست اشارهها و مکان نگاریها در آثار بسیاری نویسندگان و داستاننویسی شیراز قرار دارد.
سیروس رومی: باغ نوابی، قطعهای از تاریخ شیراز است که فراموش شده است
اما سیروس رومی، مولف آثار نوشتاری بر اساس تاریخ شیراز که چندی است در حال نوشتن کتابی با موضوع این شهر است با نگاهی تاریخی به سرنوشت این باغ میپردازد و آن را بخشی جداییناپذیر از هویت منطقه قصردشت میداند.
(بسیاری از باغات قصردشت از نبود آب کافی رنج می برند، اما حفر چاه عمیق برای تامین آب شستشو در کارواش ادامه دارد)
رومی در این باره به خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در شیراز، توضیح داد: تاریخ شیراز، تاریخ باغهای آن است. باغ نوابی در قصردشت، یکی از آن نقاطی است که داستانهای زیادی از زندگی مردم، معماری دورههای مختلف و تحولات شهری را در خود جای داده است. متأسفانه در سالهای گذشته، به بهانه توسعه شهری و احداث مترو، بخشهایی از این باغ تخریب یا دستخوش تغییر شد.
وی با تأکید بر ثبت ملی بودن این اثر خاطرنشان کرد: ثبت ملی بودن باغ نوابی، یعنی این اثر متعلق به تاریخ و مردم شیراز است، نه فقط یک ملک خصوصی. تغییر کاربری آن به کارواش، نوعی غارت میراث تاریخی است. من در آثارم همواره بر این نکته تأکید کردم که حفظ بناهای تاریخی، حفظ حافظه جمعی شهر است. اگر این باغ از بین برود یا هویت خود را از دست بدهد، بخشی از تاریخ شیراز نیز محو خواهد شد.
مولف کتاب «تاریخچه مطبوعات و آشنایی با گردشگری فارس» نام دیگری برای این باغ و عمارت تاریخی عنوان کرد و افزود: اینجا به «باغ ستایش» هم شناخته میشود و سالها مکان تفرج و برگزاری عروسیها و جشنهای مردم شیراز بود.
قصردشت محرومترین محله شیراز است!
همچنین زارع، یکی از کسبه قدیمی و شناختهشده منطقه قصردشت، جزئیات جالبی از تاریخچه باغ و مالکیت آن را بیان کرد و گفت: شاید پربیراه نباشد اگر قصردشت را محرومترین محله شیراز بنامیم، زیرا این خیابان از سادهترین امکانات شهری محروم است و با نگاهی به این نقطه از شهر متوجه میشوید حتی این خیابان یک جوی آب ساده ندارد که هنگام بارندگی یا شستشو آبهای روان را هدایت کند. درحالیکه بر اساس گفتههای گذشتگان اینجا زمانی به خاطر باغهای میوهاش معروف بود و روان بودن آب قصردشت هر رهگذری را مسحور زیبایی طبیعی آن میکرد.
(بخش بزرگی از عرصه باغ نوابی توسط واحدهای تجاری و کسب و کارهای محله قصردشت احاطه شده است)
به باور او، وقتی این محله از داشتن سطح زباله محروم است چگونه میتوان انتظار داشت میراث تاریخی آن مورد توجه قرار گیرد. اینجا باغ نوابی که بخش بزرگی از فضای سبز شهر را دارد به راحتی مورد دست درازی قرار میگیرد و از شهرداری و میراث فرهنگی هم کاری ساخته نیست.
به دنبال انتشار اخبار مربوط به تغییر کاربری باغ نوابی، خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) برای پیگیری موضوع، با بهزاد مریدی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان فارس، تماس گرفت.
(تا پیش از ایجاد کارواش در باغ نوابی، این میراث ملی پارکینگ خودروهای توقیفی بود)
این اظهارنشان میدهد که تغییر کاربری اخیر، یک اقدام یکجانبه توسط مالک بوده و دستگاه میراث فرهنگی فارس در مقام نظارتی، با این وضعیت مخالف است و برای توقف آن اقدامات قانونی را در پیش گرفته است.
همچنین مسعود منیعاتی، مدیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی و گردشگری استان فارس در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در شیراز بر لزوم حفظ بافت تاریخی محله قصردشت شیراز تاکید کرد و گفت: بافت تاریخی شیراز منحصر به بخشهای میانی و آنچه اطراف حرمین شاهچراغ(ع) و سیدعلاءالدین حسین(ع) نیست و محله تاریخی قصردشت هم از جمله بافتهای است که نیاز به توجه دوستداران و متولیان میراث فرهنگی دارد.
وی با محکوم کردن آنچه بر باغ نوابی روا داشته شده است، گفت: این باغ تاریخی در طول سالهای گذشته آسیب جدی دیده است و پروژههای شهری شیراز از جمله قطار شهری بخشی از آن را از بین برده است. با این حال میشود آنچه باقی مانده را حفظ و احیا کرد زیرا محله قصردشت با توجه به قرار گرفتن در شمال شهر شیراز مسیر عبور و مرور شهروندان به شهرکهای اطراف، شهر صدرا و نقاط پر تراکم این شهر است.
او وجود بناهای تاریخی مانند «مسجد بردی»، باغ و عمارت شاپریون، باغات قدیمی این محله، کوچه «گلخون»، بقعه امامزاده شاهزاده محمد(ع) و ده قصردشت را از جمله میراث فرهنگی این بخش از شیراز میداند که نیازمند حفظ و نگهداری است.
منیعاتی خاطرنشان کرد: در این محله مسجد جامع با ۷۰۰ سال قدمت قرار دارد که همچنان پابرجاست، گرچه باغهای این روستا و کوشک قدیمی شمال غربی شیراز دچار آسیبهای جبران ناپذیری شده اما هنوز رایحه بهار را میشود در این محله که دارای باغهای میوه و انگور فراوان و انبوهی است که گرداگرد آن را تا شعاع 10 کیلومتری احاطه کردهانداحساس کرد و چه فصلی بهتر از بهار که در کوچه باغیهای این نقطه از شهر گل و بلبل روانه شوی تا تاریخ و فرهنگ این دیار را بار دیگر مرور کرد.
باغ «سیبزار» در ابتدای خیابان صاحبالامری و مجموعه فرهنگی و هنری «سروناز» در میانه کوچههای ۸۸ و ۹۰ و فرهنگسرا و زورخانه انتظار در محله قدیمی این بخش از شیراز از جمله جاذبههایی است که اهمیت قصردشت را دوچندان می کند.
نظر شما