سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: در جنگ رمضان، فضای رسانهای کشور نیز همانند بسیاری از حوزههای اجتماعی تحت تأثیر حجم فشرده و بیوقفه اطلاعات قرار گرفته است. در چنین شرایطی جریان اخبار، تحلیلها، تصاویر و روایتهای میدانی با سرعتی کمسابقه در رسانهها و شبکههای اجتماعی در حال انتشار است؛ روندی که اگرچه بخشی از نیاز طبیعی جامعه برای آگاهی از تحولات را پاسخ میدهد، اما همزمان پرسشهای جدی درباره شیوه مصرف خبر در شرایط جنگی و پرالتهاب را نیز مطرح کرده است. افزایش مراجعه شهروندان به منابع خبری، دنبال کردن لحظهبهلحظه تحولات و حضور طولانیمدت در معرض اخبار جنگ، اکنون به یکی از ویژگیهای برجسته زیست رسانهای جامعه در هفتههای اخیر تبدیل شده است.
در ادبیات ارتباطات بحران، یکی از مهمترین چالشهای جوامع درگیر در شرایط جنگی، پدیدهای است که از آن با عنوان فشار یا اشباع اطلاعاتی یاد میشود؛ وضعیتی که در آن حجم بالای دادهها و اخبار، ظرفیت طبیعی پردازش ذهنی افراد را تحت فشار قرار میدهد. پژوهشهای حوزه روانشناسی اجتماعی و ارتباطات نشان میدهد در چنین شرایطی اگر مصرف اخبار بدون چارچوب و نظم مشخص ادامه پیدا کند، نه تنها به افزایش آگاهی عمومی کمک نمیکند بلکه میتواند پیامدهایی همچون اضطراب جمعی، خستگی شناختی، کاهش قدرت تحلیل و گسترش شایعات را در سطح جامعه تقویت کند.
از همین رو در هفتههای اخیر بحث ضرورت تنظیم نوعی رژیم رسانهای برای پیگیری اخبار جنگ بیش از گذشته در میان متخصصان علوم اجتماعی، ارتباطات و سلامت روان مطرح شده است؛ مفهومی که به مدیریت آگاهانه میزان و شیوه مصرف اخبار در دوران بحران اشاره دارد. پرسش محوری این است که شهروندان در شرایط جنگی چه میزان باید اخبار را دنبال کنند، چگونه باید منابع خبری خود را انتخاب کنند و پیگیری افراطی اخبار چه پیامدهایی برای سلامت روان فردی و امنیت روانی جامعه به همراه دارد. گزارش پیش رو با بررسی این پرسشها به ابعاد مختلف رژیم مصرف خبر در دوران جنگ میپردازد.
رژیم رسانهای؛ ضرورتی که در روزهای جنگ بیشتر احساس میشود
لیلا رضوی،مولف، پژوهشگر حوزه رسانه و استاد ارتباطات در گفتوگو با ایبنا با اشاره به مفهوم رژیم رسانهای اظهار کرد: در شرایط جنگی یکی از مهمترین مهارتهای سواد رسانهای، توانایی تنظیم میزان مصرف خبر است. بسیاری از افراد تصور میکنند هرچه بیشتر اخبار را دنبال کنند، آگاهی بیشتری به دست میآورند، در حالی که مطالعات علمی نشان میدهد پیگیری افراطی اخبار بحران نه تنها آگاهی واقعی را افزایش نمیدهد، بلکه موجب خستگی شناختی و کاهش قدرت تحلیل میشود.
وی افزود: در زمان جنگ، جریان اطلاعات به شدت متراکم و گاه متناقض میشود. اگر فرد بدون برنامه در معرض این جریان قرار بگیرد، ذهن وی به تدریج دچار آشفتگی اطلاعاتی میشود. این آشفتگی میتواند احساس ناامنی، بیثباتی ذهنی و نگرانی دائمی ایجاد کند؛ حالتی که در روانشناسی ارتباطات از آن با عنوان فرسودگی خبری یاد میشود.
این مولف، پژوهشگر علوم ارتباطات ادامه داد: تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد بهترین راهکار برای حفظ سلامت روانی جامعه در شرایط جنگی، محدود کردن زمان مصرف اخبار است. به طور معمول توصیه میشود افراد در طول روز بیش از ۶۰ تا ۹۰ دقیقه اخبار جنگ را دنبال نکنند و این زمان نیز در دو یا سه نوبت مشخص تقسیم شود. پیگیری مداوم اخبار در طول روز به ویژه از طریق شبکههای اجتماعی، ذهن را در وضعیت هشدار دائمی قرار میدهد.
رضوی تأکید کرد: نکته مهم دیگر انتخاب منبع خبری است. در شرایط بحران، انتشار شایعه و اطلاعات نادرست افزایش پیدا میکند. اگر افراد از منابع غیرمعتبر اخبار دریافت کنند، سطح اضطراب اجتماعی افزایش مییابد. بنابراین لازم است شهروندان اخبار را تنها از رسانههای رسمی و معتبر دریافت کنند و از بازنشر اخبار تأییدنشده خودداری کنند.
وی اظهار کرد: جامعهای که بتواند مصرف خبر خود را مدیریت کند، از نظر روانی مقاومتر خواهد بود. مدیریت مصرف خبر نه به معنای بیتوجهی به تحولات، بلکه به معنای دریافت آگاهانه و کنترلشده اطلاعات است تا افراد بتوانند در کنار آگاهی، آرامش ذهنی خود را نیز حفظ کنند.
پیگیری مداوم اخبار جنگ چگونه اضطراب جمعی تولید میکند؟
میلاد مشایخی، روانشناس اجتماعی و عضو هیئت علمی دانشگاه، در گفتوگو با ایبنا اظهار کرد: مغز انسان در مواجهه با اخبار تهدیدآمیز واکنشهای زیستی خاصی نشان میدهد. زمانی که فرد بارها در طول روز اخبار جنگ، حملات یا خطرات احتمالی را دنبال میکند، سیستم عصبی وی به طور مداوم در حالت آمادهباش قرار میگیرد و هورمونهای استرس در بدن افزایش مییابد.
وی افزود: اگر این وضعیت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، فرد به تدریج دچار علائمی مانند بیخوابی، تحریکپذیری، خستگی ذهنی و کاهش تمرکز میشود. در واقع مغز در اثر مواجهه مداوم با اخبار تهدیدآمیز فرصت بازگشت به حالت آرامش را پیدا نمیکند و همین مسئله سلامت روان فرد را تهدید میکند.
این روانشناس اجتماعی ادامه داد: نکته مهم این است که اضطراب ناشی از مصرف بیش از حد اخبار تنها یک تجربه فردی نیست. هنگامی که تعداد زیادی از افراد جامعه در معرض چنین شرایطی قرار میگیرند، نوعی اضطراب جمعی شکل میگیرد. در چنین فضایی شایعات سریعتر منتشر میشود و جامعه آمادگی بیشتری برای واکنشهای هیجانی پیدا میکند.
مشایخی اظهار کرد: یکی از مهمترین توصیههای روانشناسی در زمان جنگ این است که افراد ساعات مشخصی برای پیگیری اخبار تعیین کنند. به عنوان مثال صبح، عصر یا شب هر بار حدود بیست تا سی دقیقه اخبار را دنبال کنند و در باقی ساعات روز از قرار گرفتن در معرض جریان مداوم خبر خودداری کنند. این کار به مغز اجازه میدهد چرخه طبیعی آرامش و تمرکز را حفظ کند.
وی افزود: خانوادهها نیز نقش مهمی در مدیریت مصرف خبر دارند. بهتر است والدین از دنبال کردن مداوم اخبار جنگ در حضور کودکان پرهیز کنند، زیرا کودکان توانایی پردازش چنین اطلاعاتی را ندارند و ممکن است دچار ترس یا نگرانی شدید شوند.
شبکههای اجتماعی و تشدید بمباران خبری
همچنین علی حسینی، پژوهشگر مطالعات رسانههای دیجیتال، در گفتوگو با ایبنا اظهار کرد: یکی از تفاوتهای جنگهای معاصر با گذشته، سرعت گردش اطلاعات در شبکههای اجتماعی است. در گذشته افراد اخبار جنگ را عمدتاً در زمانهای مشخص از رادیو یا تلویزیون دریافت میکردند، اما امروز تلفن همراه عملاً جریان خبر را به صورت بیست و چهار ساعته در اختیار کاربران قرار میدهد.
وی افزود: این وضعیت باعث شده بسیاری از افراد بدون آنکه متوجه باشند، در طول روز دهها یا حتی صدها بار اخبار مربوط به جنگ را مرور کنند. هر اعلان خبری، هر ویدئو و هر تحلیل جدید میتواند دوباره ذهن فرد را درگیر کند و احساس تهدید را تشدید کند.
حسینی ادامه داد: الگوریتمهای شبکههای اجتماعی نیز به گونهای طراحی شدهاند که محتوای پرهیجان و اضطرابآور بیشتر دیده شود، زیرا چنین محتواهایی توجه کاربران را بیشتر جلب میکند. در نتیجه کاربر به تدریج در چرخهای قرار میگیرد که مدام اخبار مشابه و گاه نگرانکننده دریافت میکند.
وی اظهار کرد: برای جلوگیری از این وضعیت، کاربران باید تنظیمات مصرف رسانهای خود را مدیریت کنند. خاموش کردن اعلانهای خبری، محدود کردن زمان حضور در شبکههای اجتماعی و دنبال کردن تعداد محدودی از منابع معتبر میتواند تا حد زیادی از بمباران خبری جلوگیری کند.
این پژوهشگر رسانه افزود: در شرایط جنگی، مسئولیت کاربران نیز اهمیت زیادی دارد. بازنشر هر خبر یا ویدئوی تأییدنشده میتواند به گسترش شایعه و افزایش اضطراب عمومی کمک کند. بنابراین شهروندان باید پیش از انتشار هر محتوا، از صحت آن اطمینان پیدا کنند.
توصیه کارشناسان درباره میزان مجاز پیگیری اخبار جنگ
حسین غزنویراد، روانپزشک و پژوهشگر اختلالات ناشی از استرس شدید، در گفتوگو با ایبنا اظهار کرد: در شرایط جنگی، پیگیری اخبار تنها یک رفتار رسانهای نیست بلکه یک عامل اثرگذار بر سلامت روانی است و میتواند بهطور مستقیم موجب فعالشدن مکانیسمهای استرسی در مغز شود.
وی توضیح داد: در علم روانپزشکی، قرار گرفتن مکرر در معرض اخبار جنگ در رده مواجهههای غیرمستقیم با رویداد آسیبزا طبقهبندی میشود؛ مواجههای که میتواند مشابه تجربه نزدیک به تروما، بر سیستم عصبی تأثیر بگذارد و ذهن را در حالت آمادهباش مزمن قرار دهد.
غزنویراد ادامه داد: هنگامی که فرد چندین بار در روز اخبار جنگ را مرور میکند، سیستم لیمبیک مغز که مسئول پردازش هیجانهاست تحریک میشود و مادههای شیمیایی مرتبط با استرس مانند کورتیزول و آدرنالین در بدن افزایش مییابد. این افزایش مداوم هورمونها اگر ادامه پیدا کند، فرد مستعد بروز علائمی مانند تحریکپذیری، اختلال خواب، کاهش اشتها، دردهای جسمانی با منشأ روانی و کاهش تحمل روانی میشود. وی تاکید کرد که این وضعیت در افرادی که سابقه ابتلا به اختلالات اضطرابی یا افسردگی دارند میتواند وضعیتشان را پیچیدهتر کند.
این روانپزشک بیان کرد: یکی از نگرانیهای جدی در زمان جنگ، افزایش قابل توجه موارد اضطراب پیشبینیمحور است از طرفی ذهن انسان در شرایط تهدیدهآمیز تمایل به اسکن دائمی محیط برای یافتن خطر احتمالی پیدا میکند. اگر فرد بهطور مداوم اخبار را چک کند، ذهن وی فرصت بازگشت به حالت تعادل را پیدا نمیکند و این چرخه میتواند در نهایت منجر به اختلالات اضطرابی پایدار شود. از نظر روانپزشکی، قطعکردن زنجیره جستوجوی خبر یکی از مؤثرترین راهها برای جلوگیری از این روند است.
غزنویراد اظهار کرد: از دیدگاه تخصصی، بهترین روش برای کاهش آسیب روانی ناشی از اخبار جنگ این است که فرد یک رژیم رسانهای سختگیرانه برای خود تعریف کند. توصیه میشود افراد زمان پیگیری اخبار را به دو یا سه مقطع کوتاه محدود کنند و در مجموع بیش از یک ساعت در روز به اخبار جنگ نپردازند.
وی تاکید کرد: زمانبندی پیگیری خبر باید بهگونهای باشد که تداخل مستقیم با خواب نداشته باشد، زیرا خواب اولین حوزهای است که تحت تأثیر اضطراب رسانهای مختل میشود. یکی از شاخصترین نشانههای مصرف خبری مضر، کاهش کیفیت خواب و افزایش افکار مزاحم پیش از خواب است.
این روانپزشک گفت: یکی از وظایف مهم خانوادهها این است که الگوی مصرف خبری سالمتری ایجاد کنند. هنگامی که یکی از اعضای خانواده بهطور افراطی اخبار جنگ را دنبال میکند، دیگران نیز ناخواسته در معرض اضطراب وی قرار میگیرند.
ضرورت شکلگیری سواد رسانهای جنگ در جامعه
جنگ به پایان رسیده است اما هوز اخبار مربوط به آن در صدر پیامهای رسانهای قرار دارد از این رو آنچه بیش از همه مورد تأکید کارشناسان قرار گرفت ضرورت ایجاد تعادل میان آگاهی و آرامش است. جامعه نیازمند اطلاعات صحیح و بهروز است اما همین جامعه برای حفظ قدرت تصمیمگیری و تابآوری نیاز دارد که سلامت روانی شهروندان حفظ شود. این تعادل تنها زمانی شکل میگیرد که مردم بدانند چه زمانی و چگونه باید اخبار را دنبال کنند و چه زمانی باید از رسانه فاصله بگیرند. محدود کردن زمان مصرف خبر، انتخاب منابع معتبر و پرهیز از قرار گرفتن در معرض جریان بیوقفه اطلاعات، همگی ابزارهایی برای تقویت این توازن مهم هستند.
اگر مصرف رسانهای مردم بدون چارچوب باقی بماند، پیامدهای روانی و ارتباطی آن میتواند در بلندمدت هزینههای سنگینی برای جامعه ایجاد کند. بنابراین اکنون زمان آن رسیده است که مدیریت مصرف خبر نه تنها یک توصیه فردی بلکه یک راهبرد ملی برای حفظ سلامت روان و انسجام اجتماعی تلقی شود.
نظر شما