سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - حبیب‌الله بخشوده، شاعر و منتقد ادبی: این روزها شعر کُردی جنوبی، در استان‌های غربی ایران، یکی از پرخواننده‌ترین نمونه‌های شعری مربوط به اقوام ایرانی است. شعری که علاوه بر گسترش در حوزه چاپ و نشر، در فضای رسانه‌ای هم بسیار پرمخاطب بوده و توانسته مردم ادب‌دوست و طرفداران پر و پا قرص زبان مادری را مجاب کند که شعر امروز کٌردی، ظرفیتی وسیع و فضایی مفید برای همدلی و هم‌کلامی است و می‌تواند با استفاده از شیوه‌های خلاقانه و نوآمد تپندگی و زایندگی را در کوهستان‌های زاگرس مانند چشمه‌های سرشار و زلال نگاه دارد.

شعر کردی امروز تقریباً چهار دهه پر تپش را پشت سر گذاشته است، دهه‌های نخستین که سرایندگان پیشکسوتی چون پرتو کرمانشاهی، شاهمراد کرمانشاهی، یدالله بهزاد ایوانی (کرمانشاهی)، ایرج خالصی، علی‌اصغر عباسی (آرام) نمونە‌های موفق آنند و دو دهه اخیر که شاعران دو زبانه از سه استان کرمانشاه، ایلام و لرستان، با تجربه شعر کلاسیک و نو فارسی و مطالعه و تدقیق در متون ادبی ایران و جهان رونقی تازه به زبان کردی بخشیده‌اند و دهه حاضر که شاعران کردفارسی سرا را به زبان مادری وابسته کرده است.

گاهی در مواجهه با یک اثر، یک کلمه کافی است تا ذهن ما را به ساحت فکری و حتی زبانی صاحب اثر نزدیک کند یا حداقل به ما بفهماند که می‌خواهیم در کدام سپهر از اندیشه بشری سیر کنیم. انس‌ها بنا به شغل و تخصص خودشان می‌توانند تربیت کننده، پرورش دهنده و نگهبان چیزهای مختلفی در زندگی باشند. مثلاً پرورش دهنده زنبور عسل، گاو، گل و گیاه.

اما آدم‌هایی هم هستند که سعی دارند خواب و خیال‌شان را تربیت کنند و چوپان خوبی برای خیال‌شان باشند، جلیل صفربیگی، شاعر نام آشنای شعر امروز به این جور آدم‌هایی «خه‌ولوان» می‌گوید و خودش یکی از آن خاولوان‌های دنیای شعر و شاعری‌ست، میراثی که به گفته او و با حسن تعلیلی مبتنی بر باورهای عامیانه از طرف مادر به او رسیده است.

دەقەدیمەو بردگە هەر خوارزمی ئەوخاڵوانێ

شاعرم م، جوورگێشێ خاڵوانم خاولوانم

و به اصطلاح خانواده مادریش خاولوان نامی است. صفربیگی در جای دیگر بر این پرورش واژگانی تاکید می‌کند:

شاعرێگم ک کەلیمەیل شوانی کردم

ها وەر داوڵ پیرێ کەرەک و پارتەکەی م

فشرده و خلاقانه که آفرینش نوین کلمات را این بار در شعر معاصر کردی ایلامی به ما نوید می‌دهد.

کتابی که با زمینه‌ای سیاه اما چهره‌ای خندان و چشمی براق طراحی شده و با شمارگان ۳۰۰ جلد با همت حوزه هنری استان ایلام و در انتشارات باشور به زیور طبع آراسته شده است. کتاب مذکور ۲۰۹ صفحه دارد و شامل یک قصیده، چهل ویک غزل، هفتاد و هشت رباعی و پنجاه و هشت نو رباعی است.

خاولوان در نگاهی کلی آمیزه‌ای از سنت و نوآوری است. سنت‌های ادبی که میراث چند هزار ساله فرهنگ و ادب ایرانی است و اقوام زاگرس نشین، با فرهنگی مشترک و نزدیک به هم از آن تا به امروز محافظت کرده‌اند، بنابراین خوانش خاولوان می‌تواند علاوه بر مطالعه شعر، نوعی مطالعه فرهنگ عامه هم باشد. ضرب‌المثل‌ها، باورها، کنایه‌ها بنیاد فکری شاعر را از دریچه واژگان به ما می‌نمایاند. باورهایی که با نگاه لطیف شاعرانه گره خورده و از جمودت یک فکر به تموج آبی یک شعر رسیده است.

هه گرمهرەوبڵاچەهڕ

واران نە

ئێ ئەورمزووکە

زاڕووێ پلیاگە

شکل گیری این نو رباعی بر اساس باوری مبتنی بر نوعی طبابت محلی در باب زنان باردار است که جنین‌شان بر اثر حادثه‌ای جابه‌جا شده، اما این باور آنجا به ساحت شعر می‌رسد که با امری دیگری می‌پیوندد و در یک نگاه پارادوکسیکال و با بهره گیری از آرایه جان بخشی شعری کوتاه اتفاق می‌افتد.

ترجمه شعر این گونه است:

رعد و برقی نیست / بارانی نیست / این ابر نازا / نوزادش جابه‌جا شده است. /

در زبان کردی واژە مەزووک بە زن نازا گفتە می‌شود. اگر ابر زنی نازاست، چطور نوزادش جابه‌جا شده است؟

این تضاد گونگی در سطور متوالی و دلیل تراشی شاعرانه سراینده (حسن تعلیل) در قالبی کوتاه و نوظهور دیدنی است.

او گاهی به باورهای ایرانی، اسلامی عمقی تازه بخشیده مثلاً اعتقاد قدیمی سوار بودن زمین بر شاخ گاو که در شعر بسیاری از شاعران مشهور ایرانی دیده می‌شود.

چون جهان بر شاخ گاو استاده راست گاو بر ماهی و ماهی در هواست (عطار نیشابوری)

او این باور را با اندیشه بی‌خردی افلاک، پیوند می‌زند و با احضار کلمه اصیل «گازوور» به معنای زورآزمایی قدرتمندانه، بی‌خردی افلاک را مورد تاکید قرار می‌دهد و به نوآمدگان شعر امروز نوید کشف لایه‌های پنهانی زبان از زیر کوه‌های اندیشه می‌دهد.

زەمین دە بان مل گاچمان سوارەو بۊ

فەڵەک وە عەقڵ نیەچەرخێ، تەمام گازوورە

ساختار آوایی کتاب خاولوان

ساختار آوایی شعر کردی جلیل صفربیگی بیشتر بر دوش آرایه‌های لفظی است و در این زمینه با بهره گیری از قافیه‌های نو و جاندار و ردیف‌های گاه بلند و تازه طراز آهنگ شعر را در سطحی بالا حفظ کرده است. روابط آوایی بین واژگان چنان شبکه‌ای پر طنین از صدا آوایی را به وجود آورده که موسیقی عروضی شعر را پس انداخته است.

به جرات می‌توان گفت تسلط او به تراش کلمات و روابط آوایی شان تمرینی است که قبلاً در رباعی‌هایش انجام داده است.

ساختار بلاغی

بی‌گمان هر سراینده‌ای در سرایش شعر با توجه به رفتارش با کلمات و جملات خالق تصاویر بلاغی ویژه خود خواهد بود؛ امّا با بررسی کلی اشعار یک شاعر و سراینده می‌توان دریافت که بسیاری از آرایه‌های بیانی نظیر تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه ریشه در سروده‌های پیشین دارند و این شاعرانند که با بازی جدید با تصاویر بلاغی بهره‌مندی از آن‌ها، برآنند تا به گونه‌ای خلّاقانه در آفرینش تصویر طرحی نو دراندازند. گاه نیز گروهی اندک از شاعران مبدع تصاویری تکرارناپذیرند. کشف شاعرانه در آثار ادبی، هنری کاری ارزشمند است و یافتن و ابداع آن، کم‌تر از کشف معادن ارزشمند نیست. ساختار بلاغی شعر موجد خیال و تصویر شاعرانه است و همه نظریه پردازان و واضعان علوم بلاغی عنصر خیال را یگانه عامل افتراق شعر و ناشر دانسته اند.

«تصویر، حلقه زدن دو چیز از دو دنیای متفاوت است به وسیله کلمات در یک نقطه معین».(براهنی) اهمیت تصویر آنقدر مهم است که گروهی از محققان، هنر را اندیشیدن در قالب تصویر می‌دانند. فرمالیست‌ها تصویر را جوهره اساسی شعر و عامل اصلی تأثیر سخن دانسته‌اند. پوتبنیا یکی از اندیشمندان غربی، معتقد است که بدون تصویرپردازی (imagery) هنر و به خصوص شعر نمی‌تواند وجود داشته باشد و در واقع تصویر عنصر اساسی کلام آهنگین است. می‌توان گفت در کتاب خاولوان هیچ بیتی وجود ندارد که موجد تصویری شاعرانه نباشد. شعر او نه از نوع شعرهای سعدیست که بر زبان و کلمه استوار باشد، بلکه او در تصویر آفرینی دنباله‌رو شاعرانی چون حافظ، بیدل و صائب است که به خلاقیت ادبی وابسته‌اند.

در سه حوزه تشبیه، استعاره و کنایه، کتاب خاولوان بیشترین نمونه ها را داراست. ساختار ترکیب های اضافی موجود در کتاب اغلب در حوزه تشبیهات بلیغ و اضافه‌های استعاری اند. آنجا که شاعر به مضامین موجود در شعر سبک عراقی نزدیک می شود. ترکیب‌ها ترجمان همان اندیشه و همان زبان هستند.

هنجارشکنی گویشی

زبان شعری کتاب خاولوان، منحصراً مربوط به گویش ایلامی است وجود برخی واژگان مربوط به سایرگویش‌های کردی، نوعی آشنایی زدایی گویشی را به وجود آورده است.

هنجارگریزی زمانی

با توجه به زبان رایج در خاولوان که عموماً به کردی روز ایلامی است و سطح واژگان، ترکیبات و اصطلاحات در آن مربوط به روزگار ماست. وجود بعضی واژگان قدیمی‌تر که نیاز مراجعه به فرهنگ لغت دارد، شعر را با نوعی باستان گرایی پیوند زده است. واژه‌های کونیلگ، ئەلهەک، پەپرووک، ماڵ شەێتان، سناو کوڵەنان از، این قبیل اند.درجایی خوانده بود که شاعر کسی است که به اشیا نام جدیدی بدهد. این نوع نامگذاری در کتاب خاولوان نیز در چند جا زیبا دیدم.

سبک شناسی خاولوان

جلیل صفربیگی در خاولوان به سه سبک شعر می‌گوید. سبک عراقی که در قصیده و غزل‌هایش تا حدود زیادی چه در گزینش مفاهیم و موضوعات و چه در تصویرسازی از شاعرانی مانند حافظ، سعدی، خواجوی کرمانی پیروی کرده است.نگاه جبرگرایانه به امور هستی، قصه آفرینش، تبیین چهره معشوق با ابزار کهن، رندانه سرایی، تضاد با زاهدان، گرویدن به مستی و شراب، تسلیم شدن در برابر عشق، بهره گیری از برخی موتیوهای سبک عراقی نظیر گل و بلبل و پروانه، ققنوس، نقل کلان روایت‌هایی مانند داستان حضرت موسی، یوسف، نوح، ضحاک، اصحاب کهف از آن جمله‌اند.

در بخش آرایه‌های بدیعی، علاقه فراوان به صنایعی نظیر: جناس، واج آرایی، مراعات نظیر، تضاد، تلمیح، تجاهل‌العارف سبب پیوند ناگسستنی سروده‌هایش با این سبک عراقی شده است.

جلیل صفربیگی با چاپ چهل کتاب در زمینه شعر و با تخصص ویژه در سرایش شعرهای کوتاه به خصوص در قالب رباعی و تجربه راه‌های مختلف سرایش، اکنون به زبانی ویژه و مضمون آفرینی و تصویرسازی سبکی خاص خود رسیده چنان‌که در این کتاب می‌توان نگاه خاص، او و زاویه دید ویژه‌اش را در سرایش مشاهده کرد. بسیاری از بیت‌های کتاب خاولوان، نوعی رو آوردن به بیت‌ها و مصراع‌هایی است که او پیشتر در زبان فارسی آنها را تجربه کرده بنابر این بخش اعظم کتاب خاولوان تجربه شخصی و ویژگی‌های منحصر به فرد او در زمینه سرایش است.

مثلاً نمونه‌ای که در ادامه می‌آید:

ت شێری و وەچگە ئاهووێ ها پووست

قەڵبت چنە نەرمە زاڕووێ ها پووست

هەر دە کلگم جۊر کەمووتەر نیشن

دە بان لەشت پیانوێ ها پووست

ساحت اندیشه در کتاب خاولوان

اگر در شکل‌گیری یک اثر بپذیریم که هیچ متنی در جزیرە‌ای تنها و خلوت به وجود نمی‌آید و متون دائماً از جنبه‌های مختلف چه معنایی و چه ساختاری از همدیگر تغذیه می‌کنند و همچنین قبول کنیم که آثار ادبی در اسواق هنر و در بازارهای پر زرق و برق ادبیات بر اثر داد و ستد به وجود آمده اند و هم چنین بر این ایده ناب از ژولیا کریستوا، بانوی فیلسوف و رمان‌نویس رومانیایی صحه بگذاریم که در همه ادوار نظریه بینامتنیت (Intertextuality) با تاکید بر قبول شکل‌گیری متون جدیدبر پایەی متن های پیشین استوار است و اینکه هیچ متنی نیست که کاملاً مستقل تولید یا حتی دریافت شود بنابراین در تولید و دریافت یک متن همواره پیش‌متن‌ها، نقش اساسی ایفا می‌کنند. به بیان دیگر، بدون روابط بینامتنی هیچ متنی خلق نمی‌شود. باید بپذیریم که سهمی از ساحت تفکر در کتاب خاولوان در اثر خوانش متون پیشین و نظریات فلسفی، تاریخی، اسطوره ای و آیینی شکل گرفته است.

راهی که صفربیگی در سرایش مجموعه خاولوان پیدا کرده و آن را به جامعه ادبی کردی پیشنهاد داده راهی تازه حداقل در ساحت غزل امروز است و یادآور این نکته که باید از حوزه‌های متعدد اندیشه، زبان و ساختارهای بلاغی و آوایی در متون پیشین بهره برد و آنها را در قالبی نوین و با شمایلی تازه به مخاطبان شعر امروز عرضه کرد.

غزل‌های کتاب خاولوان به لحاظ ساحت اندیشه نه رنگ بوی صرفاً تغزلی دارد و نه شیفته تنانگی هستند که در شعر امروز باب شده، نه شاعر این مجموعه توصیف صرف معشوق را در دستور کار خودش قرار داده است. او با عبور از مرزهای معهود غزل پا در سپهر غزل حکمی، فلسفی و اجتماعی گذاشته و شعر را از امری تک بعدی به سمت ابعاد دیگر حیات بشری کشانده است. بنابراین از تجربیات ناصر خسرو، خیام، مولانا و به‌ویژه حافظ رادر قالب زبانی غیر اززبان فارسی استفاده کرده است. او نه تنها به لحاظ تفکر بلکه با تمهیدات دیگر در ساختار نحوی و وجهه ی عاطفی زبان و با تصاویرشاعرانه، نوعی غزلعراقی را به دنیای غزل کردی پیشنهاد کرده است.

در شعر کردی صفربیگی، انسان مرکز ثقل هستی است و ارتباطی چند سویه با کائنات دارد هم بە شدت وامدار محیط پیرامون است و هم طبیعت اطراف و بلکه کل هستی متاثر از اوست. انسان در مثلث به سه راس، عشق، زندگی و مرگ زندگی می کند و این سه در شکل گیری داستان بودنش درجهان پهناور موثر و مهم است.

انسان در مجموعه خاولوان گاه در مفهوم عام انسانی است و شاعر بازتابنده حیات اوست. حیاتی که سراینده فیلسوفانه می خواهد مفسرش باشدو گاهی در قامت خود شاعر و باشناسنامه با نام و نام خانوادگی جلیل صفربیگی که شاعراز بودنش در این هیئت و با این نام خسته شده است. او در دو غزل زیبا که ازبهترین غزل های این‌مجموعه اند، این مفهوم را متذکر می شود که باید کالبد خود را فرو گذاشت و ازتاریکی‌ها درگذشت و به جان و روح روشن و متعالی رسید، بنابراین او در مقام جانشینی پروردگار می‌خواهد خالق انسان متکاملتری از خود باشد ودر آب و گل ازلی خود تصرف کند. آن را دوبارەسرشته و جلیلی نو از خود بسازد.

‌جلیل صفربیگی شاعر معاصر ایران، در تازه‌ترین عنوان کتابش (خولوان) که به زبان کردی ایلامی سروده شده، در چهار قالب قصیده، غزل، رباعی و رباعی نو، طبع‌آزمایی کرده، او در این کتاب با بهره‌گیری از عروض و استفاده از آرایه های لفظی و معنوی مجموعه ای قابل تامل رابه مخاطبان شعر امروز کردی، عرضه داشته است. در کتاب حاضر شیوه‌های سبکی عراقی، هندی و شعر معاصر کردی به کار گرفته شده و شاعر توانسته دفتری رنگارنگ از قوالب امروزی شعر معاصر تهیه کند.این اثر اگرچه اولین اثر او به زبان کردی به حساب می‌آید اما تجربه سال‌های متمادی در سرایش شعر فارسی سبب شده تا او کارنامه‌ای ارزشمند در شعر کردی معاصر دریافت کند.