سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، طاهره مهری - کتاب «جامعه‌ی روستایی ایران در دوره قاجار» تالیف محمد بختیاری از سوی انتشارات امیرکبیر به بازار کتاب آمده است. این کتاب پژوهشی عمیق و مستند درباره ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی حاکم بر روستاهای ایران در سده‌های دوازدهم تا سیزدهم هجری شمسی است. این اثر با تکیه بر اسناد تاریخی، از جمله وقفنامه‌ها، گزارش‌های دولتی، سفرنامه‌های خارجیان و منابع آرشیوی، تصویری دقیق از زندگی روستاییان، روابط قدرت و تأثیر سیاست‌های حکومتی بر این جوامع ترسیم می‌کند. در خصوص جامعه روستایی دوره قاجار با محمد بختیاری، دانشیار و عضو هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه بین‌المللی امام خمینی به گفت‌وگو نشستیم که در ادامه می‌خوانید:

چرا جامعه روستایی ایران در دوره قاجار را برای پژوهش انتخاب کرده‌اید؟

جامعه روستایی در دوره قاجار ستون فقرات حیات اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی ایران بود، اما در پژوهش‌های تاریخی کمتر به‌صورت مستقل و نظام‌مند بررسی شده است. بیشتر مطالعات، یا بر دولت و نخبگان متمرکز بوده‌اند یا روستا را صرفاً در حاشیه تاریخ شهری دیده‌اند. این پژوهش تلاشی است برای بازشناسی روستا به‌مثابه یک واحد اجتماعی فعال که بدون شناخت آن، فهم تاریخ اجتماعی ایران در سده‌های اخیر ناقص می‌ماند.

در حالی که در دوره قاجار، بیشترین سهم تولید، مالیات، نیروی کار و حتی پایداری اجتماعی کشور بر دوش روستاییان بود. از این‌رو، بررسی جامعه روستایی نه‌تنها یک مطالعه محلی یا بخشی نیست، بلکه راهی برای بازسازی تاریخ اجتماعی ایران از پایین است. این پژوهش تلاش دارد نشان دهد که روستاها، برخلاف تصور رایج، صرفاً واحدهایی منفعل نبودند، بلکه دارای ساختار اجتماعی، نظام ارزشی، روابط قدرت و سازوکارهای بقا و مقاومت خاص خود بودند.

این پژوهش با رویکرد تاریخ اجتماعی می‌کوشد نشان دهد که بدون شناخت دقیق ساختارهای روستایی، تحلیل بسیاری از پدیده‌های دوره قاجار ناقص خواهد بود. از این منظر، مطالعه جامعه روستایی نه یک انتخاب موضوعی محدود، بلکه ضرورتی روش‌شناختی برای فهم تاریخ ایران تلقی شده است.

کتاب به صورت کلی چه مباحثی را شامل می شود؟

کتاب از نظر ساختار، ابتدا به طرح مباحث مفهومی و روش‌شناختی تاریخ اجتماعی و تاریخ روستا می‌پردازد و سپس در فصول بعدی، ابعاد گوناگون جامعه روستایی ایران در دوره قاجار را بررسی می‌کند. در این اثر، روستا نه به‌عنوان واحدی ایستا، بلکه به‌عنوان عرصه‌ای از روابط پیچیده قدرت مطالعه شده است. نقش دولت قاجار در مدیریت و کنترل روستاها، جایگاه مالکان بزرگ، کدخدایان، مباشرها و کارگزاران محلی و همچنین موقعیت روحانیت روستایی و نهادهای دینی در تنظیم روابط اجتماعی، از جمله موضوعاتی است که به‌طور تفصیلی بررسی شده است. در کنار این مباحث، وضعیت معیشتی دهقانان، شیوه‌های کار و اشکال وابستگی و نابرابری اجتماعی نیز مورد توجه قرار گرفته است.

ریخت‌شناسی روستاهای ایران در عهد قاجار به طور کلی چگونه بود؟

ریخت‌شناسی یا ساخت فضایی روستاهای ایران در دوره قاجار، بازتابی مستقیم از شرایط طبیعی، اقلیمی، اقتصادی و امنیتی هر منطقه بود. روستاها اغلب بافتی فشرده داشتند؛ خانه‌ها از مصالح بومی مانند خشت و گل ساخته می‌شد و کوچه‌ها باریک و پیچ‌درپیچ بودند. این ساختار نه‌تنها ناشی از محدودیت منابع، بلکه متأثر از ضرورت‌های دفاعی و حفظ امنیت در برابر ناامنی‌های محلی، راهزنی و درگیری‌های ایلی بود.

در مناطق خشک و نیمه‌خشک، روستاها حول محور قنات شکل می‌گرفتند و نظم فضایی آنها تابع مسیر آب بود. در مناطق کوهستانی یا پرآب، تمرکز بر چشمه‌ها و رودخانه‌ها دیده می‌شود. در مجموع، ریخت روستاها نتیجه برنامه‌ریزی متمرکز دولتی نبود، بلکه حاصل تجربه تاریخی و سازگاری تدریجی انسان با محیط به شمار می‌رفت.

پراکندگی جمعیت روستاهای ایران در دوره قاجار چگونه بود و چه عواملی موجب افزایش جمعیت روستایی می‌شد؟

در دوره قاجار، بخش عمده جمعیت ایران را روستانشینان تشکیل می‌دادند و پراکندگی جمعیت تابع عواملی چون دسترسی به آب، زمین حاصلخیز، امنیت نسبی و نظام مالکیت بود. تمرکز جمعیت در نواحی حاصلخیز مانند آذربایجان، بخش‌هایی از فلات مرکزی، خراسان و مناطق شمالی کشور بیشتر دیده می‌شود.

افزایش جمعیت روستایی دلایل متعددی داشت؛ از جمله ضعف ساختاری شهرها در جذب جمعیت، محدود بودن مشاغل غیرکشاورزی و وابستگی شدید اقتصاد کشور به تولیدات کشاورزی. همچنین در دوره‌هایی از ناامنی شهری یا بحران‌های سیاسی، مهاجرت معکوس از شهر به روستا مشاهده می‌شود. به بیان دیگر، روستا برای بخش بزرگی از جمعیت، پناهگاه معیشتی و زیستی محسوب می‌شد.

علاوه بر کشاورزی و دامداری چه صنایعی در روستاهای دوره قاجار فعال بودند؟

هرچند کشاورزی و دامداری شالوده اقتصاد روستایی را تشکیل می‌داد، اما روستاهای دوره قاجار از نظر فعالیت‌های اقتصادی، تک‌بعدی نبودند. صنایع دستی روستایی نقش مهمی در تکمیل معیشت خانوارها ایفا می‌کرد. قالی‌بافی، گلیم و جاجیم‌بافی، پارچه‌بافی‌های ساده، سفالگری، آهنگری، نجاری و دباغی از جمله فعالیت‌های رایج بودند.

این صنایع اغلب در چارچوب اقتصاد خانوادگی یا محلی انجام می‌شدند و علاوه بر تأمین نیازهای روزمره، بخشی از تولید آنها به بازارهای شهری راه می‌یافت. از این طریق، روستا در شبکه‌ای از مبادلات اقتصادی با شهر قرار می‌گرفت و به‌نوعی اقتصاد مکمل شهرها را شکل می‌داد.

نظام روابط درونی و بیرونی جامعه روستایی دوره قاجار چه ویژگی‌هایی داشت؟

روابط درونی جامعه روستایی بر پایه خویشاوندی، همسایگی، همکاری و سنت‌های جمعی استوار بود. مشارکت در آبیاری، کار جمعی در کشت و برداشت و آیین‌های مشترک، انسجام اجتماعی روستا را تقویت می‌کرد. در عین حال، این جامعه کاملاً برابر نبود و روابط قدرت، به‌ویژه میان مالکان، کدخدایان و رعایا، نابرابری‌های ساختاری ایجاد می‌کرد.

در سطح بیرونی، روستا با دولت، نظام مالیاتی، مالکان بزرگ و بازار شهری در ارتباط بود. این روابط غالباً نامتوازن و از بالا به پایین بود و فشارهای مالیاتی و بهره مالکانه، بخش بزرگی از مازاد تولید روستا را خارج می‌کرد. با این حال، همین ارتباطات، روستا را به ساختار کلان جامعه پیوند می‌داد.

آیا آداب و رسوم حاکم بر روستاهای ایران سبب شده بود تا اخلاق خاصی بر این جامعه حاکم باشد؟

آداب و رسوم روستایی، مجموعه‌ای از ارزش‌ها و هنجارها را شکل داده بود که می‌توان از آن به‌عنوان اخلاق روستایی یاد کرد. ارزش‌هایی مانند کار سخت، قناعت، تعاون، احترام به بزرگ‌ترها و پایبندی به سنت‌ها، واکنشی طبیعی به شرایط معیشتی دشوار و ناامنی‌های محیطی بود.

این اخلاق جمعی، نقش مهمی در حفظ انسجام اجتماعی و بقای جامعه روستایی داشت، اما در عین حال می‌توانست مانعی در برابر تغییرات سریع اجتماعی و پذیرش نوآوری‌ها باشد. بنابراین، اخلاق روستایی را باید هم به‌عنوان عامل پایداری و هم به‌عنوان عامل محافظه‌کاری اجتماعی تحلیل کرد.

بیشتر چه میزان از تولید جامعه ایران دوره قاجار بر دوش روستانشینان بود؟

در دوره قاجار، بخش اعظم تولید اقتصادی ایران، به‌ویژه در حوزه تولید مواد غذایی، محصولات خام، صنایع دستی و حتی بخشی از کالاهای صادراتی، بر دوش روستاییان قرار داشت. روستا نه‌تنها تأمین‌کننده نیازهای مصرفی شهرها بود، بلکه اصلی‌ترین منبع درآمدهای مالیاتی دولت نیز محسوب می‌شد.

به بیان دیگر، بدون نیروی کار و تولید جامعه روستایی، اقتصاد قاجاری امکان تداوم نداشت. با این حال، سهم روستاییان از این تولید، متناسب با نقش آنها نبود و بخش بزرگی از مازاد اقتصادی از طریق مالیات، بهره مالکانه و واسطه‌ها از روستا خارج می‌شد. این نابرابری، یکی از ویژگی‌های ساختاری اقتصاد و جامعه ایران در دوره قاجار به شمار می‌آید.

برای تالیف کتاب «جامعه روستایی ایران در دوره قاجار» از چه منابعی استفاده شده است؟

کتاب بر پایه استفاده گسترده از منابع دستِ اول تاریخی شکل گرفته است؛ از جمله اسناد آرشیوی، گزارش‌ها و مکاتبات دولتی، دفاتر مالیاتی، سفرنامه‌های ایرانی و اروپایی و متون تاریخی دوره قاجار. تلاش شده است با تلفیق این منابع با پژوهش‌های جدید، تصویری مستند، چندبعدی و نزدیک به واقعیت از زندگی اجتماعی و اقتصادی روستاییان ارائه شود.

نظرتان را در مورد انتخاب کتاب «جامعه روستایی ایران در دوره قاجار» به عنوان اثر شایسته تقدیر بیان کنید.

انتخاب این کتاب به‌عنوان اثر شایسته تقدیر در حوزه تاریخ را می‌توان نشانه‌ای از توجه فزاینده جامعه علمی به تاریخ اجتماعی، تاریخ فرودستان و مطالعات روستایی در ایران دانست. امیدوارم این اثر بتواند علاوه بر دانشجویان و پژوهشگران تاریخ، برای پژوهشگران علوم اجتماعی، اقتصاد روستایی و مطالعات توسعه نیز مفید باشد و به درک عمیق‌تر ریشه‌های تاریخی جامعه معاصر ایران کمک کند.

کتاب «جامعه روستایی ایران در دوره قاجار» به عنوان اثر شایسته تقدیر در چهل و سومین جایزه کتاب سال انتخاب شده است.