به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، ابوالفتوح يا ابوالفتح شهابالدين يحييبن حبشبن اميرک سهروردي، معروف به «شيخ اشراق»، شيخ شهيد و شیخ مقتول، فيلسوف بزرگ و نامي قرن ششم هجري(۵۴۹ - ۵۷۸ هجري قمري) از عارفان نامي ايران به شمار ميرود.
او سال 545 هجري در دهکده سهرورد از توابع زنجان به دنيا آمد، تحصيلات مقدماتي را در مراغه نزد مجدالدين جبلي به پايان رساند. پس از آن به اصفهان رفت که در آن زمان مهمترين مرکز علمي ايران بود. تحصيلات صوري خود را نزد ظهيرالدين قاري به پايان آورد و فلسفه ابنسينا را که در کمال شهرت بود، آموخت.
سهروردی پس از پایان تحصیلات رسمی به سفر در داخل ایران پرداخت و به ديدار بسیاری از مشایخ تصوف رفت و مجذوب آنان شد. در همین دوره بود که به راه تصوف كشيده شد و دورههای درازی را به اعتکاف و عبادت و تامل گذراند. سفرهای وی رفته رفته گستردهتر شد و به آناتولی و شامات نیز رسید و در این سفر مناظر شام «سوریه» او را بسیار مجذوب كرد.
او در یکی از سفرها از دمشق به حلب رفت و در آنجا با «ملک ظاهر» پسر «صلاح الدین ایوبی» سردار معروف مسلمانان در جنگهای صلیبی ملاقات کرد. ملک ظاهر که محبت شدیدی نسبت به صوفیان و دانشمندان داشت، مجذوب این حکیم جوان شد و از وی خواست در دربار او در حلب ماندگار شود. سهروردی که عشق شدیدی نسبت به مناظر آن دیار داشت، شادمانه پیشنهاد ملک ظاهر را پذیرفت و در دربار او ماند. در همین شهر حلب بود که وی کار بزرگ خویش یعنی حکمةالاشراق را به پایان برد.
اما سخن گفتنهای بیپرده و بیاحتیاط بودن وی در بیان معتقدات باطنی در برابر همگان، زیرکی و هوشمندی فراوان، سبب آن میشد که با هر کس بحث کند، بر وی پیروز شود. استادی وی نيز در فلسفه و تصوف از عواملی بود که دشمنان فراوانی به ويژه از میان علمای قشری برای سهروردی فراهم آورد. عاقبت به دستاویز آن که شيخ اشراق سخنانی بر خلاف اصول دین میگوید، از ملک ظاهر خواستند او را به قتل برساند و چون وی از اجابت خواسته آنها خودداری کرد، به صلاحالدین ایوبی شکایت بردند. متعصبان او را به الحاد متهم کردند و علمای حلب خون او را مباح شمردند.
صلاحالدین که به تازگی سوریه را از دست صلیبیون بیرون آورده بود و برای حفظ اعتبار خود به تایید علمای دین احتیاج داشت، ناچار در برابر درخواست ایشان تسلیم شد.
به همین دلیل، پسرش ملک ظاهر تحت فشار قرار گرفت و ناگزیر سهروردی را پنجم رجب سال ۵۸۷ هجری قمری به زندان افکند و شیخ همانجا از دنیا رفت. سهروردي هنگام مرگ ۳۸ سال داشت. علت دقيق وفات وی معلوم نیست. البته مشهور آن است که سهروردی به دلیل گرسنگی از دنیا رفت.
سهروردی مکتب فلسفی اشراق را پايه گذارد که بعد از مرگش وسعت یافت. او نظریه خود را در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم ارايه کرد. سهروردی را رهبر افلاطونیان جهان اسلام لقب دادهاند. او خود فلسفهاش را حکمت اشراق نامیده بود که به معنای درخشندگی و برآمدن آفتاب است و اقوام لاتین آن را «aurora conurgens» نام نهادهاند.
فلسفه اشراق، فلسفه خاص افلاطونی نیست و در آن آرای افلاطون، ارسطو، نوافلاطونیان، زرتشت، هرمس و آرای نخستین صوفیان مسلمان در هم آمیخته است.
همانگونه كه در كتابهاي فراواني اشاره شده است، مکتب سهروردی، هم فلسفه هست و هم نیست. فلسفه است از این جهت که به عقل اعتقاد دارد، اما عقل را تنها مرجع شناخت نمیداند. عرفان است از این نظر که کشف و شهود و اشراق را شریفترین و بلند مرتبهترین مرحله شناخت میشناسد. سهروردي به سختی بر ابنسینا میتازد و از کلیات و مثل افلاطون دفاع میکند. بر وجودشناسی ابنسینا ایراد میگیرد که چرا اظهار داشت در هر شئ موجود، وجود امری حقیقی است و ماهیت امری اعتباری و برای تحقق محتاج وجود است. در حالی که طبق حکمت اشراق، ماهیت امری حقیقی و وجود امری اعتباری است.
سهروردی وجودشناسی خود را «نورالانوار» نام نهاده بود. همان حقیقت الهی که درجه روشنی آن، چشم را کور میکند. نور را نمیتوان با کمک چیز دیگر و نسبت به آن تعریف کرد، زیرا تمام اشیا با نور آشکار میشوند و طبعا باید با نور تعریف شوند.
«نورالانوار» یا «نور مطلق» همان وجود مطلق است و تمام موجودات، وجود خود را از این منبع کسب کردهاند و جهان هستی چیزی جز مراتب و درجات گوناگون روشنایی و تاریکی نیست. به همین دلیل سلسله مراتب موجودات بستگی به درجه نزدیکی آنها با «نورالانوار» دارد، یعنی به میزان درجه «اشراق» و نوری که از نورالانوار به آنها میرسد.
فهرست کامل آثار فارسی و عربی شهابالدین یحیی سهروردی با استفاده از فهرست «شهرزوری» و مقایسه آن با فهرست «ریتر» در «دائرةالمعارف اسلامیه» به شرح زیر آمده است.
ـ المشارع و المطارحات، در منطق، طبیعیات، الهیات
ـ التلویحات
ـ حکمةالاشراق، در دو بخش. بخش نخست، در سه مقاله در منطق و بخش دوم در الهیات در پنج مقاله. این کتاب مهمترین تألیف سهروردی است و مذهب و مسلک فلسفی او را بهخوبی روشن ميكند.
ـ اللمحات، کتاب مختصر و کوچکی در سه فن از حکمت، یعنی طبیعیات، الهیات و منطق
ـ الالواح المعادیه، در دانشهای حکمت و اصطلاحات فلسفه
ـ الهیاکل النوریه، یا هیاکل النور. این کتاب مشتمل بر آرا و نظریههای فلسفی بر مسلک و ذوق اشراقی است. سهروردی نخست آن را به زبان عربی نگاشت و سپس خود آن را به پارسی ترجمه کرد.
ـ المقاومات، رساله مختصری است که سهروردی خود آن را به منزله ذیل یا ملحقات التلویحات قرار داده است.
ـ الرمز المومی(رمز مومی) هیچیک از نویسندگانی که آثار و تألیفهای سهروردی را یاد کردهاند، از این کتاب نامی نبردهاند، جز شهرزوری که آن را در فهرست سهروردی آورده است.
ـ المبدء والمعاد. این کتاب به زبان پارسی است و کسی جز شهرزوری از آن یاد نکرده است.
ـ بستان القلوب، کتاب مختصری در حکمت است. سهروردی آن را برای گروهی از یاران و پیروان مکتب خود به زبان پارسی در اصفهان نگاشت.
ـ طوراق الانوار، این کتاب را شهرزوری یاد کرده، اما ریتر از آن نام نبرده است.
ـ التنقیحات فی الاصول، در فهرست شهرزوری آمده ولی ریتر از قلم انداخته است.
ـ کلمةالتصوف، شهرزوری این کتاب را با این نام در فهرست خود آورده و ریتر آن را به نام (مقامات الصوفیه) یاد کرده است.
ـ البارقات الالهیة، شهرزوری این را در فهرست خود آورده و ریتر از آن نام نبرده است.
ـ النفحات المساویة
ـ لوامع الانوار
ـ الرقم القدسی
ـ اعتقاد الحکما
ـ کتاب الصبر، نام چهار کتاب اخیر در فهرست شهرزوری آمده و در فهرست ریتر دیده نمیشود.
ـ رسالة العشق، شهرزوری این کتاب را با اين نام آورده ولی ریتر آن را بهنام «مونس العشاق» یاد کرده است. این کتاب به زبان فارسی است.
ـ رساله در حالة طفولیت، این رساله به زبان فارسی است. شهرزوری آن را یاد کرده و ریتر آن را نیاورده است.
ـ رساله روزی با جماعت صوفیان، این رساله نیز به زبان پارسی است.
ـ رساله عقل
ـ شرح رساله «آواز پر جبرئیل» این رساله هم به زبان پارسی است.
ـ رساله پرتو نامه، مختصری در حکمت به زبان پارسی است. سهروردی در آن به شرح بعضی اصطلاحات فلسفی پرداخته است.
ـ رساله لغت موران، داستانهايی است رمزی که سهروردی آن را به زبان پارسی نگاشته است.
ـ رساله غربةالغربیة، شهرزوری این را با همین نام یاد کرده اما ریتر آن را بهنام (الغربةالغربیة) آورده است. اين اثر داستانی است که سهروردی آن را به رمز به عربی نگاشته و در نگارش آن از رساله «حی بن یقطان» ابنسینا مایه گرفته یا بر آن منوال نگاشته است.
ـ رساله صفیر سیمرغ، که به پارسی است.
ـ رسالةالطیر، شهرزوری نام این رساله را چنین نگاشته، ولی ریتر نام آن را (ترجمه رساله طیر) نوشته است. این رساله ترجمه پارسی رسالةالطیر ابنسیناست.
ـ رساله تفسیر آیات «من کتاب الله و خبر عن رسول الله»
ـ التسبیحات و دعوات الکواکب
ـ ادعیة متفرقه
ـ الدعوة الشمسیة، شهرزوری از این کتاب یاد کرده است.
ـ السراج الوهاج، شهرزوری این کتاب را در فهرست خود آورده اما خودش درباره صحت نسبت این کتاب به سهروردی تردید داشته است.
ـ الواردات الالهیة بتحیرات الکواکب و تسبیحاتها. این کتاب تنها در فهرست شهرزوری آمده است.
ـ مکاتبات الی الملوک و المشایخ، این را نیز شهرزوری نام برده است.
ـ کتاب فی السیمیاء.
ـ الالواح
ـ تسبیحات العقول و النفوس والعناصر. تنها در فهرست شهرزوری آمده است.
ـ الهیاکل. این اثر را نیز سهروردی به هر دو زبان پارسی و عربی نگاشته است.
ـ شرح الاشارات، پارسی است و تنها در فهرست شهرزوری آمده است.
ـ کشف الغطاء لاخوان الصفا، این کتاب در فهرست ریتر آمده و در شهرزوری نيست.
ـ الکلمات الذوقیه و النکات الشوقیه یا «رسالةالابراج» این کتاب نیز تنها در فهرست ریتر آمده است.
ـ رساله (این رساله عنوان ندارد) تنها در فهرست ریتر آمدهاست. ریتر نوشته است موضوعاتي نظير جسم، حرکت، ربوبیة(الهی)معاد، وحی و الهام در این رساله ذكر شدهاند.
ـ مختصر کوچکی در حکمت
همچنين درباره آثار و آراي اين متفكر و انديشمند اسلامي كتابهاي فراواني نوشته شدهاند، برخي از اين آثار كه در سالهاي اخير منتشر شدهاند، عبارتند از:
ـ فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق شهاب الدین یحیی سهروردی/ محمدخالد غفاری، طاهره عدل (مترجم)/ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی / 1381
ـ سهروردی، حکمت اشراقی و پاسخ اسماعیلی به غزالی/ محمد کریمی زنجانی اصل/ شهید سعید محبی/ 1382
ـ نامه سهروردی، مجموعه مقالات/ حسن سیدعرب، علی اصغر محمدخانی/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات /1382
ـ صفیر سیمرغ/ یحیی بن حبش سهروردی/ مولی/ 1382
ـ لغت موران/ یحیی بن حبش سهروردی/ مولی/ 1382
ـ بنمایههای آیین زرتشت در اندیشه سهروردی/ هانری کربن، محمود بهفروزی(مترجم)/ جامی / 1384
ـ پژوهشی در اندیشههای عرفانی شهابالدین سهروردی(شیخ اشراق)/ مریم علیجانیان، زینب یزدانی (ویراستار)/ ترفند / 1384
ـ از هایدگر تا سهروردی/ هانری کربن، حامد فولادوند (مترجم)/ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی / 1384
ـ صوفیان شهید؛ روایت تحلیلی زندگی و اندیشه اجتماعی حلاج، عین القضات و سهروردی/ مصطفی علی پور، زینب یزدانی (ویراستار)/ تیرگان/ 1384
ـ باور خردمندان؛ شرح و ترجمه و مقدمه ای بر اعتقادالحکماء از سهروردی/ فردالدین رادمهر/ فرزان روز/ 1384
ـ روابط حکمت اشراق و فلسفه ایران باستان؛ بنمایههای زرتشتی در فلسفه سهروردی/ هانری کوربن، عبدالمحمد روح بخشان (مترجم)/مرکز بین المللی گفتوگوی تمدنها / 1384
ـ نور در حکمت سهروردی/ سیما نوربخش / شهید سعید محبی / 1384
ـ معرفت و اشراق در اندیشه سهروردی/ حسین ضیائی، سیما نوربخش (مترجم)، حسن سیدعرب/ فرزان روز / 1384
ـ ترجمه حکمه الاشراق/ یحیی بن حبش سهروردی، سیدجعفر سجادی(مترجم)/ دانشگاه تهران، موسسه انتشارات و چاپ/ 1384
ـ المشارع و المطارحات/ شهاب الدین سهروردی، مقصود محمدی (مصحح)، اشرف عالی پور (مصحح)/ حق یاوران/ 1385
ـ آواز پر جبرئیل/ یحیی بن حبش سهروردی، حسین مفید (به اهتمام)/ مولی/ 1385
ـ آفاق حکمت سهروردی/ حسین سیدعرب/ مهر نیوشا / 1385
ـ شرح حکمه الاشراق سهروردی/ محمودبن مسعود قطب الدین شیرازی، مهدی محقق و عبدالله نورانی/ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی /1385
ـ اقبال و ده چهره دیگر؛ همر، حلاج، سنایی، سهروردی، مولوی، شبستری، کسروی، هسه، جناح و شیمل/ محمد بقایی ماکان/ حکایتی دگر / 1385
ـ نهایه الظهور (شرح فارسی رساله هیاکل النور سهروردی) نگاشته 1365قمري/ مهدی محقق (زیرنظر)، محمد کریمی زنجانی اصل (مصحح)، قاسم علی اخگرحیدرآبادی اخگر (شارح)/ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی/ 1385
ـ سهروردی دانای حکمت باستان/کاظم محمدی وایقانی / پازینه /1385
ـ وجوه سیاسی فلسفه شیخ شهاب الدین سهروردی/ رجبعلی اسفندیار/ بوستان کتاب قم/ 1385
ـ حکمت اشراق سهروردی/ سیدیحیی یثربی/ بوستان کتاب قم / 1385
ـ سهروردی مفسر آیات نور/ کاظم محمدی وایقانی/ نجم کبری / 1386
ـ سهروردی و غربت غربی/ پرویز عباسی داکانی/ علم / 1386
ـ سهروردی/ مسعود علیا/ مدرسه / 1386
ـ شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی/ غلامحسین ابراهیمی دینانی/ حکمت / 1386
ـ سهروردی، شیخ اشراق؛ مدیحه سرای نور / عطاء الله تدین/ انتشارات تهران/ 1386
ـ سهروردی به روایت اشکوری و اردکانی/ علی اوجبی/ اساطیر / 1386
ـ قلندر و قلعه؛ بر اساس زندگی شیخ شهاب الدین سهروردی/ سیدیحیی یثربی/ قو/ 1386
ـ آیت اشراق(تفسیر و تاویل آیات قرآن کریم در آثار سهروردی)/ یحیی بن حبش سهروردی، سیما نوربخش/ مهر نیوشا / 1386
ـ عوارف المعارف/ عمربن محمد سهروردی، اسماعیل بن عبدالمومن اصفهانی (مصحح)، قاسم انصاری (به اهتمام)/ علمی و فرهنگی / 1386
ـ قصههای شیخ اشراق/ یحیی بن حبش سهروردی، جعفر مدرس صادقی (ویراستار)/ نشر مرکز/ 1387
ـ سهروردی و مکتب اشراق/ مهدی امین رضوی، مجدالدین کیوانی (مترجم)/ نشر مرکز / 1387
چهارشنبه ۷ مرداد ۱۳۸۸ - ۱۹:۲۵
نظر شما