خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)- دكتر ابوالقاسم امامي سال 1313 در بندر گز (استان گلستان) به دنيا آمد. تحصيلات مكتب و ابتدايي را در همان شهر گذراند و همزمان با تحصيلات دوره متوسطه، زمان كوتاهي را نزد پدر به خواندن دروس حوزوي و طلبگي مشغول شد. سپس به حوزه علميه مشهد رفته و بخشي از آن دروس را نيز در قم گذراند. وي در اين باره مي‌گويد: «حدود 12 سال تحصيلات منظم طلبگي داشتم و البته اين به آن معني نيست كه بخش‌هاي قابل ادامه اين تحصيلات پايان يافت، اين تحصيلات ادامه پيدا كرد، ضمن اين كه در كنار آن به تحصيلات دانشگاهي هم ادامه دادم». 

دكتر امامي در دوران طلبگي از استادان بزرگي بهره برد، برخي از آن‌اساتید عبارت بودند از: اديب نيشابوري، اديب دوم (اديبات كلاسيك عرب و منطق)، آقا شيخ هاشم قزويني (فقه و اصول)، آقا شيخ مجتبي قزويني (فلسفه توام با نقد مبتني بر تفكيك)، ميرزا جواد آقا تهراني (فلسفه همراه با نقد مبتني بر اصول اعتقادي منقول و بنابر سنت آن زمان در حوزه خراسان)، علامه طباطبايي (دوره‌اي كوتاه در قم) و علامه شعراني (مدت كوتاهي در تهران). 

وي مدارج دانشگاهي را طي سال هاي 1340 تا 1356 گذراند. از زبان خودش بخوانيد: «در سوالات عربي، در اثر غفلت تايپي، اغلاطي بود كه آن را مطرح كردم و مورد تشويق يكي از استادان برجسته قرار گرفتم. آن زمان جمعيت دانشگاه‌ها و افرادي كه جوياي رفتن به آن باشند خيلي نبود؛ من هم در رشته‌اي كه مي‌خواستم تحصيل كنم، ناوارد نبودم. بنابراين در دانشكده حقوق دانشگاه تهران پذيرفته شدم و با فواصلي و نه به طور پيوسته دوره ليسانس را به پايان رساندم.»
وي سپس مدرك فوق ليسانس خود را از همان دانشگاه در رشته زبان و ادبيات عرب و دكترا را نيز در رشته فرهنگ عربي و علوم قرآني اخذ كرد. 

در سال 1349 كار روي «تجارب الامم» از ابن مسكويه را آغاز كرد كه تا سال 1380 به طول انجاميد و حاصل آن تصحيح 8 جلدي اين كتاب به زبان عربي است. او درباره طولاني شدن كار روي اين آثار مي‌گويد: «اين كار مشكلات زيادي داشت و پي‌گيري‌هايي را مي طلبيد».
نسخه‌ها و مسايل حاشيه آن و تك نسخه بودن، اشكالاتي را فراهم كرده بود و اين كه در ضمن كارهاي ديگر، به آن مشغول بودم و به امورات عادي و زندگي روزمره هم مي‌پرداختم؛ مي‌توانست تعطيل شود اما من آن را پي گرفتم و تحمل كردم. البته اين پروژه 8 جلدي در اصل 16 جلد است ،زيرا ترجمه آن هم هست و هم‌اكنون 2 جلد از ترجمه‌اش براي چاپ آماده شده.» 

*‌ درباره اين كتاب توضيح دهيد؟
اين كتاب مربوط به ابوعلي مشكويه در قرن چهارم و كتابي تاريخي است، كه البته با منابع ديگر تاريخي ،مثل طبري، مروج الذهب، ابن حصير و ابن خلدون و تاريخي كه از ديگران مانده، تفاوت‌هايي دارد. 

*‌ اين تفاوت‌ها در چيست؟
تفاوت در نوع نگرش ابن مسكويه كه به اصطلاح عمل‌گرايانه و پراگماتيستي است نسبت به تاريخ. 

*‌ شما گاهي از اين دانشمند ابن سكويه و گاهي مشكويه نام مي‌بريد. چرا؟
زيرا اسم فارسي است و در عربي تغيير پيدا كرده. درباره اين كه ايشان مسكويه است يا مشكويه يا ابن مسكويه در مقدمه عربي تجارب الامم و در مقدمه فارسي آن و همچنين در جاي ديگري به زبان انگليسي، توضيح داده‌ام و آخرين تحقيق درباره اسم او در آنجا آمده است. 

*‌ برگرديم به سوال قبل درباره كتاب تجارب الامم.
تجارب الامم، همانگونه كه اسمش پيداست، تجربه‌هايي‌اند كه از امت‌ها و ملت‌ها و اقوام و... به دست آمده. ابن مسكويه اين كتاب را با نگرشي بازيافتي از تجارب و از متون مختلف تاريخ و روايات تاريخي و آنچه با معيارهاي خودش خوانايي داشته، گردآوري كرده و تاريخي، هم تراز تاريخ‌هاي بزرگ قديم به وجود آورده است. 

*‌ از چگونگي توجه و كارتان بر اين كتاب بگوييد؟
اين كتاب سرنوشت پيچيده‌اي دارد و در اصل 6 جلد است، به علاوه يك ذيل كه هشتاد سال بعد نوشته شده و نيز با فهرستي كه دارد 8 جلد مي‌شود. نخستين بار در دنياي چاپ بعد از كوتمبرگ، خاورشناسان به اين كتاب پرداختند. «كاتياني» به دليل تحقيقاتي مهم، سه‌جلد از آن را گزينش و فاكس ميله كرده است. فاكس ميله يعني چاپ عكسي. وي از روي تنها نسخه معتبر آن عكس گرفته؛ مثل تكثير يك نسخه. بدون هيچ دست خوردگی يا تغيير. بعد از آن افرد ديگري مثل «آمدروز» (Amedroz) و مارگل يوث (margol yus) در سال هاي جنگ جهاني اول 2 جلد آخر را (5 و 6) براي تحقيقات خود احيا كردند. 

*‌ اين دو شخص چرا به دنبال احياي اين كتاب بودند؟
اين دو جلد به علاوه ذيل، به زمان تحقيقشان مربوط مي‌شد. اين مسكويه معاصر آل بويه و داراي روابط نزديك با آن‌ها بود. مارگل يوث آن را اورجينال شناخت و به همين دليل از ميان جلد‌هاي ديگر 6 و 5 و ذيل را به كمك يك شخص مصري به چاپ رساند. در سال‌هاي 1914 تا 1916 بين استادان انگلستان (لندن) و قاهره همكاري به وجود آمد و اين كتاب ها به چاپ رسيدند. در نيمه راه، جلد سوم از اين كتاب، يعني ذيل، كه بعد از 5 و 6 در دست چاپ بود. آمد روز درگذشت و مارگل يوث به تنهايي عهده‌دار آن شد و در ضمن، هر سه جلد را ترجمه كرد و هم عربي و هم انگليسي آن در سال 1920 در لندن چاپ شد. در اين طرح، اين كتاب به 7 جلد و با جلد فهرست به 8 جلد مي‌رسد.
اين كتاب 8 جلدي در طرح من به 16 جلد رسيد زيرا هم متن است و هم ترجمه كه براي نخستين بار در تاريخ نشر و در عالم تحقيق با تصحيح و تحقيق و پي‌گيري‌هايم به صورت چاپي تقديم شد و اين افتخاري است. 

*‌ ابن مسكويه به بحث‌هاي اخلاقي و بيان موضوع اخلاق معروف است. چنانكه در كتاب تهذيب الاخلاق به آن مي‌پردازد. عقايدش چقدر بر فلسفه اخلاق و مباني اخلاقي تاثيرگذار بوده؟
در ميان فلاسفه اسلامي مسكويه به عمل‌گرايي و پراگماتيسم معروف است. عمل يعني تمام حركات آدمي و اخلاق هم از آن سرچشمه مي‌گيرد. زماني كه وي تجارب الامم يا تهذيب الاخلاق را مي‌نويسد يا كتاب هاي ديگرش را، به حركت و اعمال آدمي توجه دارد و البته سرچشمه آن را روح و نفس آدمي مي‌داند و از همان جا هم آغاز مي‌كند و اين كه بعد از آن، عمل نيك و عمل بد از او سرچشمه مي‌گيرد. در تهذيب الاخلاق به دنبال اين است كه انسان چنان باشد و چنان آگاه شود و تجربه و خودسازي كند كه كارهاي نيك، بدون زحمت از او سر بزند نه با تكلف. عصاره تهذيب الاخلاق اين است كه حركت انسان هميشه در مسير خير باشد و در مقدمه آن، نيز گفته است، اين كه در تجارب الامم هم، بر تجربه‌هاي ملت‌ها براي استفاده ديگران تاکیدمي‌كند، در واقع در يك زمينه مي‌انديشد؛ در كتاب «جاويدان خرد» هم همين گونه است. 

*‌ درباره كتاب جاويدان خرد ابن مسكويه بگوييد.
اين كتاب تمام سخنان بزرگان تاريخ از ملل مختلف است.يوناني، هندي، ايراني، عرب و... ،پيش از اسلام و اندكي بعد از آن، كه همه را به اين نام گردآوي كرده. جاويدان، خرد منتسب به جمشيد بود كه در زمان عباسي كشف و پيدا شد. اصل اين كتاب حدود 40 صفحه بود و مسكويه آن را مبنا قرار داد. مطالب گوناگوني به صورت سخنان حكمت‌آميز از ملل مختلف جمع‌آوري كرده و در قالب كتابي با حجمي بيشتر، اما به همان نام -‌كه بازمانده روزگار كهن ايراني است-‌ از خود برجاي گذاشت. اين كتاب به زبان عربي است و در سال 1956، استاد بزرگي به نام عبدالرحمن بدوي، كه از استادان بين‌المللي مصري است، آن را تصحيح كرده و در سال 1958 در ايران افست شده است. زماني كه عبدالرحمن بدوي در ايران بود كتابشان را توسط يكي از دوستان تهيه كرده و براي چاپ تحويل دانشگاه دادم. 

*‌ مبناي تفكر ابن مسكويه در اخلاق بسيار غني به نظر مي‌رسد؛ چرا بعضي معتقدند كه وي بسيار تحت تاثير ارسطو بوده در حالي كه اخلاق در فرهنگ اسلامي ريشه معنوي و روحاني دارد؟ 
ابن مسكويه، اخلاق را نوشته و فيلسوف فلسفه اخلاق است. ريشه‌هاي فلسفه اخلاق ارسطويي و يوناني است. اما اينگونه نيست كه در حوزه اسلامي حرف ارسطو و افلاطون را آورده و عينا به آن وفادار باشد .‌ 

اما آنچه در تهذيب الاخلاق آمده بسيار شبيه نيكوماخس ارسطور است.
بايد اين دو كتاب كنار هم قرار بگيرند تا معلوم شود چقدر به هم شبيه‌اند. بسيار وحدت و اشتراك دارند اما اين به آن معني نيست كه مسكويه همه را از او گرفته، تفاوت‌هاي زيادي دارند و اين با يك مقارنه و مقايسه علمي مشخص مي‌شود. اين سخني را كه مي‌گويم، محققش نيستم و راوي‌ام و آن اين است، زماني كه فلسفه يونان وارد حوزه اسلامي شد 300 اصل داشت و فلاسفه مسلمان 450 اصل به آن اضافه كردند. 

فطرت انسان رو به اخلاق‌گرايي است و اخلاق اصول ثابت و مشخص دارد. بنابراين در هر زمان كه از آن سخن گفته شود؛ به هر اعتقاد و ديني كه باشد، اين مباحث تفاوت چنداني با هم نخواهند داشت چه يونان و چه اسلام. اينطور نيست؟
در اسلام وقتي صحبت از اخلاق مي‌شود، منظور دستورات اخلاقي است اما در فلسفه اخلاق كه مثلا در يونان از آن سخن گفته شده، توجه به موضوع اخلاق است. زماني كه ابن مسكويه مي‌گويد افراد بايد اخلاق را بخوانند و مواظب رفتار و كردار خود باشند، اول مي‌گويد كه ادب شرع را بياموزند و بعد به علم اخلاق بپردازند و بين اين دو تفاوت‌هايي قايل است. آموزه‌هاي ديني با مردم مختلفي روبه‌روست. شارع سخن مي‌گويد. گاهي استدلال پيش مي‌آيد اما هميشه بر استدلال مبتني نيست و در حقيقت تشخيص است و اعلام. يعني مي‌گويد چنين كنيد و آن وقت مومن مي‌فهمد اين كار كه به آن دستور داده شده، كار خوبي است اما در فلسفه اخلاق، كه مبناي آن به يونان بر مي‌گردد، صحبت درباره بحث اخلاق است مثل اين كه فضيلت چيست، رذيلت كدام است و... 

ابن مسكويه چقدر در پيشرفت فلسفه اسلامي اثر گذار بوده است؟
آنقدر كه در فلسفه اخلاق، به عنوان پيشگام به حساب مي‌آيد.
 
به جز فلسفه اخلاق، به طور كلي در فلسفه اسلامي چقدر تاثير داشته است؟
بيشتر در بخش فلسفه عملي و كلامي كار كرده. تهذيب الاخلاق او عملي است. در كتاب «فوزالاصغر»ش بحث‌ها كلامي و استدلال و عقل است كه فلسفي‌تر هم به نظر مي‌رسد. در جنبه عملي با فيلسوفان ديگر اسلامي مثل ابن سينا و فارابي قابل مقايسه نيست. آن‌ها در اين بخش كمتر كار كرده‌اند و ابن مسكويه در بخش‌هاي ديگر از آن‌ها كمتر و اين تمايزي است بين اين 2 روش در كار فلسفي ؛يا اين كه ابن مسكويه در تجارب الامم خود، به اعتبار مبتني بر تجربه، در تاريخ كار كرده. در زمان‌هاي بعد، در قرن 7 و 8 ابن خلدون است كه تاريخ را كاوش و تجزيه و تحليل مي‌كند و داراي نظرات مهم است. در نقد ابن خلدون مي‌گويند پيش از او تنها كسي كه اينگونه به تاريخ نگريسته، ابن مسكويه است. بنابراين او در تجارب الامم هم پيشگام است، همان طور كه در فلسفه اخلاق پيشگام است؛ به طوري كه مي‌بينيم بعدها شخصي مثل خواجه نصير كه كتاب اخلاق ناصري‌اش بسيار برجسته مي‌نمايد، ترجمه‌اي يا ترجمه مانندي از كتاب تهذيب الاخلاق ابن مسكويه است. گفتني است خواجه نصير در مقدمه همين كتاب شعري سروده با اين مضمون كه «جانم فداي كتاب و نويسنده اين كتاب (تهذيب الاخلاق)» و اين خود كليدي است در فهم اهميت مسكويه در فلسفه. 

برگرديم به كار شما در تجارب الامم. چه شد كه به فكر تصحيح آن اثر افتاديد؟
در سال 1349 براي نخستين بار با اين كتاب آشنا شدم. قصدم ترجمه جلد اول آن بود از روي نسخه خطي. بعد از اين كه مقداري ترجمه كردم، متوجه شدم بايد تصحيح شود؛ بنابراين ترجمه را كنار گذاشتم و يك جلد و بعد، عربي آن را تا جلد 8 تصحيح كردم. تصميم دارم فارسي آن را ادامه دهم زيرا در عالم اسلام شناسي و ايران شناسي در شرق و غرب جايش خالي است. 

‌ درباره كارتان بر ترجمه قرآن بگوييد؟
در ترجمه قرآن نظر خاصي داشته و به دنبال آن بودم. مي‌خواستم ترجمه‌اي انجام شود كه خود قرآن باشد يعني فارسي قرآن و به اندازه قدرت و تواني كه نزد يك مترجم است، آن را به سرانجام برسانم. با اين تامل و نگرش دست به ترجمه قرآن زدم. 

فكر مي‌كنيد در اين كار موفق شده‌ايد؟
قصدم اين نيست كه ترجمه‌اي مانند همه داشته باشم و به همين دليل گامي لرزان در اين راه برداشتم. هنر من در اين راه طرح اين نكته و برايم تجربه‌اي است. اينكه چقدر موفق شدم، به نظرم توفيق كامل حاصل نشده تا چقدر مورد قبول افتد و در نظر آيد. 

‌ آيا اينگونه ترجمه صد درصد امكان پذير خواهد بود؟ زيرا در هر صورت هر زباني در خود مفهومي دارد كه تبديل آن به زبان ديگر بسيار سخت به نظر مي‌رسد.
اين سوال، سوال ديگري را زنده مي‌كند و آن اين كه آيا ما براي قرآن مخاطب هستيم يا خير؛اگر هستيم بايد كاري در اين زمينه انجام شود. مسايل ترجمه روشن است اما آن سوال را هم بايد جواب داد. بايد ترجمه خود قرآن را داشته باشيم و تا جايي كه مي‌شود فصاحت و بلاغت را درآن بدميم و سخن خود يا تفاسير را به آن اضافه نكنيم. همان طور كه عرب قرآن را خالص مي‌خواند؛ او مسلمان است و ما هم هستيم. البته او ابهاماتي در عربي دارد اما خود قرآن را مي‌خواند. در ترجمه قرآن، به محض اين كه ترجمه فارسي مي‌آيد، همه توضيحات داخل پرانتز مي‌رود. پرانتزها تفسيرند. تفسير هم در بيرون و كتاب هاي ديگر زياد است. وقتي سوالي در متني براي شما پيش مي‌آيد، به تفسير و شرح آن رجوع مي‌كني و به جواب مي‌رسي. اگر بخواهيم تفاسير را داخل كنيم از خود قرآن چيزي نمي‌ماند و در تفاسير محو مي‌شود. اين توضيحات يك و دو كلمه كاري انجام نمي‌دهد. غير از اين كه -زير و زبرش -فرق مي‌كند- ص و ض -آن چطور است و... در علوم قرآني، درباره فرم كلام و تقدس زياد گفته شده. بايد به متن قرآن پرداخت. در هر صورت بايد ترجمه قرآني خالص داشته باشيم بدون شرح و تفسير در زير كلمات آن. 

‌ كار اين ترجمه به اتمام رسيده است؟
بله، تمام و چاپ شده و دوباره در حال چاپ است. مدام در آن تجديد نظر مي‌كنم. راهي را شروع كرده‌ام كه اگر عمري باقي باشد، مي‌خواهم آن را بهتر كنم و يكباره انجام نمي‌شود. 

كاري بر ديوان امام علي(ع) داشته‌ايد. درباره آن توضيح دهيد.
ديوان امام علي(ع) ديواني است كه شخصي به نام" كي‌دوري" يا "كي‌ذوري" آن را جمع‌آوري كرده. اين شخص شارح نهج‌البلاغه از شاگردان شيخ طبري صاحب مجمع البيان است. كي‌دوري شخص معتبري در اين زمينه است و اعتراف كرده كه همه اين ديوان از حضرت علي(ع) نيست، اما منسوب به ايشان است. در اين باره تحقيق واقعي نمي‌شد انجام داد و نمي‌توان مشخص كرد كدام بيت يا چند بيت از حضرت علي(ع) و چه مقداري از ديگران است.
هر بيتي كه حضرت خوانده‌اند، جمع‌آوري شده. در مقدمه اين ديوان آورده‌ام كه 5 نوع شعر در آن وجود دارد. البته در اين مورد از من ترجمه خواسته شده بود اما من به متن توجه كردم و براي تصحيح آن، به تحقيق پرداختم كه چه كسان ديگري درباره ديوان امام علي(ع) كار كرده و چه ديوان‌هايي دارند. همه سخنان منسوب به حضرت علي(ع) را جمع كردم. چاپ‌هاي مختلفي داشته. چاپ سنگي در ايران و خارج از كشور، چاپ سنگي و معمولي. به دليل ارادتي كه به حضرت علي(ع) وجود دارد، اين كتاب علاقه‌مندان زيادي دارد. در واقع، همه منسوبات به حضرت علي(ع) راكه در اين ديوان جمع، چاپ و ترجمه كرده‌ام، جامع‌ترين ديوان منسوب به آن حضرت است.

مشاغل دانشگاهي و پژوهشي (1381-‌1340):
- رياست دانشكده الهيات و ادبيات عرب دانشگاه آزاد-‌ واحد كرج (1381-‌1379)
- مديريت گروه علوم قرآن و حديث دانشكده الهيات و ادبيات عرب دانشگاه آزاد اسلامي-‌ واحد كرج (1381-‌1376)
- عضو هيات علمي دانشكده الهيات و ادبيات عرب دانشگاه آزاد اسلامي-‌ واحد كرج (1381-‌1370)
- استاد مدعو در دانشكده‌هاي ادبيات و الهيات دانشگاه تهران به مدت 17 سال (به تفاريق از 1381-‌1351)
- ويراستاري و عضويت در شوراي كتاب انتشارات سروش وابسته به صدا و سيما (1369-‌1355)
- شركت در ويراستاري بنياد حكمت صدرا (1376-‌1374)
- عضو هيات علمي مركز پژوهشي ميراث مكتوب (از آغاز تاسيس تا 1388)
- همكاري با مجله عربي الاءخاء (قبل از انقلاب) وابسته به روزنامه اطلاعات در زمينه روابط تاريخي -‌ فرهنگي ايران با كشورهاي عربي، به مديريت دكتر محمدجواد مشكور و سردبيري نذير فنصه از سوريه (1343-‌1340)

آثار چاپي:
ترجمه قرآن كريم: چاپ نفيس، انتشارات نگار-‌ سازمان اوقاف، 1370، چاپ مرغوب، انتشارات اسوه 1377
ديوان امام علي(ع) (تصحيح متن عربي، ترجمه، مقدمه، اضافات و تعليقات)
تصحيح دوره كامل كتاب تجارب الامم ابوعلي مسكويه: مشكويه رازي (421-‌320) با مقدمه و حواشي و ضمائم و فهارس (8 جلد). تهران انتشارات سروش 1380
ترجمه تجارب الأمم همان ناشر 1369 (ترجمه و چاپ در اخلاق نظري، ادامه مي‌يابد)
ترجمه قرآن كريم برپايه متون كهن-‌ سال 86
بررسي آثار و انديشه‌هاي ابوعلي مسكويه و تقدير از خدمات علمي مصحح آثار وي (دكتر امامي) سال 85
كيمياي سعادت (ترجمه طهاره الاعراق ابوعلي مسكويه) در اخلاق نظري، به قلم ميرزا ابوطالب زنجاني در 1320 قمري. (با كيمياي سعادت غزّالي اشتباه نشود) عنواني است كه مترجم كتاب به ترجمه خود داده و در فهرست‌ها نيز به همين عنوان ثبت شده است.
تصحيح متن ترتيب السعادات و منازل العلوم، ابوعلي مسكويه ناشر: كتابخانه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي در (گنجينه بهارستان يك حكمت يك) و جداگانه (تهران 1380-‌1370)
تصحيح رساله رسم‌القرآن، براساس نسخه مجلس، ناشر: همان، 1381
مقاله ابوعلي مسكويه، در دايره‌المعارف بزرگ اسلامي
مقاله تجاب الامم در دانشنامه جهان اسلام
مقالات در مجلات تخصصي

كارهاي نيمه تمام و چاپ نشده:
مجموعه رسايل پراكنده ابوعلي مسكويه
زندگي و كارنامه ابوعلي مسكويه
و...

تقديرنامه ها و جوايز
جايزه كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي به خاطر تصحيح دوره كامل تجارب الأمم در 8 مجلد براي نخستين بار
جايزه كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي به خاطر تصحيح كتاب ترتيب السعادات و منازل العلوم ابوعلي مسكويه 1380
تقديرنامه و جايزه به خاطر ترجمه قرآن كريم از رياست جمهوري (1377)
و...