خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)ـ اندیشه ایجاد کتابخانه موزه ملی ایران جدا از فکر تشکیل موزه ایران باستان نبود و همزمان با اجرای طرح ساختمان موزه در سال 1306 مکانی به عنوان کتابخانه باستان‌شناسی نیز منظور شد. پس از اتمام بنای موزه در سال 1316 کتابخانه آن نیز آماده شد که به این ترتیب کار خود را با هدف تأمین نیازهای پژوهشی کادر موزه و اداره باستان‌شناسی با فراهم کردن یک‌هزار جلد کتاب فارسی و لاتین که از کتابخانه معارف به عاریت گرفته بود آغاز شد. سرپرستی این کتابخانه را «آندره گدار» طراح و معمار فرانسوي موزه به‌عهده گرفت. 

از سال 1325 مدیران ایرانی مختلفی فعالیت این بخش را ادامه دادند تا اینکه در سال 2-1351 همزمان با تغییر نام اداره کل باستان‌شناسی به مرکز باستان‌شناسی ایران، این بخش نیز به کتابخانه مرکز باستان‌شناسی تغییر نام یافت. سال 1360 همراه با دوره جدید فعالیت موزه ایران باستان، کتابخانه آن نیز احیا شد و با تشکیل سازمان میراث فرهنگی کشور و تغییر نام این مجموعه به موزه ملی ایران، به‌طور کامل تحت نظارت این موزه در آمد. در این کتابخانه افراد گوناگونی از رجال علمی و فرهنگی کشور نظير علی اصغر حکمت، علی فرهمندی، مهدی بهرامی، محمدتقی مصطفوی و سلما مقدم در توسعه و تکمیل اين مجموعه کوشیده‌اند.

كتابخانه موزه ملي ايران در يك نگاه 
در بدو ورود به كتابخانه موزه ملي ايران تابلوهاي بي‌نظيري از حسن علي وزيري شاگرد كمال‌الملك به چشم مي‌خورد. يكي از تابلوها آتليه خود نقاش و بقيه تابلوها منظره‌اي از گلاب دره دربند است. كتابخانه در دو طبقه بنا شده كه در طبقه زيرين كتاب‌هاي مرجع و منبع وجود دارد و در طبقه بالا مكان مراجعه كنندگان كتابخانه است كه مي‌توانند در سالن مطالعه از كتاب‌هاي مورد نظر خود استفاده كنند.

رده‌بندي كتاب‌ها بر سيستم LC و بر اساس رده‌بندي كنگره انجام گرفته است و استقبال از كتابخانه نيز توسط دانشجويان رشته باستان‌شناسي داخلي و خارجي صورت مي‌گيرد. كتاب‌هاي لاتين از موزه بريتانيا توسط وستا سرخوش، جان كورتيس و... به اين كتابخانه اهدا مي‌شود. تامين تازه‌هاي كتاب نيز در ايران توسط مركز دايره‌المعارف بزرگ اسلامي، دانشنامه جهان اسلام، بنياد ايران‌شناسي، انتشارات سمت و ساير موسسات فرهنگي صورت مي‌گيرد، بودجه كتابخانه نيز از طريق سازمان ميراث فرهنگي، صنايع‌دستي و گردشگري تأمين مي‌شود.

خدمات‌دهي به مراجعه‌كنندگان با معرفي‌نامه و كارت دانشجويي امكان‌پذير است. البته كتاب‌ها بايد در سالن كتابخانه مطالعه شود و تنها كاركنان موزه ايران باستان مي‌توانند كتاب‌ها را امانت بگيرند و از كتابخانه خارج كنند.

يكي از امتيازات كتابخانه موزه ايران باستان اين است كه گزارش‌هاي تخصصي در حوزه باستان‌شناسي را كه در بازار موجود نيستند، به صورت گپي از كتابخانه دانشگاه‌ها تهيه مي‌كند و در اختيار دانشجويان قرار مي‌دهد.

در اين كتابخانه سفرنامه‌ها از جمله سفرنامه هانري دالماني و گزارش‌هاي باستان‌شناسي، حفاري‌هاي مختلف تپه‌هاي باستاني مانند حصار، ترنگ تپه، حسن لو (دهي كه جام معروف حسن‌لو از آن مكان به‌دست آمده است) و... از جمله گزارش‌هاي معتبر باستان‌شناسي در كتابخانه موزه ملي ايران است. 

از ديگر منابع ارزشمند و معتبر در كتابخانه، دايره‌المعارف هنر در 34 جلد و دايره‌المعارف مذهب در 15 جلد به زبان انگليسي است كه دانشجويان بسياري از اين منابع استفاده مي‌كنند. كتابخانه موزه ملي ايران داراي كتاب‌هاي خطي و چاپ سنگي مانند مجمع‌الفصها، ناسخ‌التواريخ، چاپ سنگي قرآن مجيد و... كه متعلق به دوره قاجاريه است. نشريات تخصصي خارجي و فارسي نيز در زمينه باستان‌شناسي و تاريخ هنر در كتابخانه موجود است و محققان و پژوهشگران از آن‌ها بهره‌برداري مي‌كنند. 

تبادل اطلاعات؛ گامي موثر در گسترش فرهنگ
كتابخانه موزه ايران باستان گذشته از ارتباط و همکاری‌های فرهنگی با موسسات علمی و تحقیقات داخلی با بسیاری از سازمان‌های مشابه در خارج از کشور نیز مبادله اطلاعات، کتاب و نشریات دارد. همچنین علاوه بر پاسخگوی نیازهای تحقیقاتی کادر سازمان میراث فرهنگی کشور، روزانه به بسیاری از محققان، دانشجویان و علاقه‌مندان به رشته‌های باستان‌شناسی و تاریخ هنر خدمت‌رساني مي‌كند.

این کتابخانه در طی 70 سال فعالیت، مكان مطالعه و بازدید بسیاری از شخصیت‌های فرهنگی، باستان‌شناسي و هنر ایران و جهان بوده و همواره مورد توجه فرهنگ دوستان قرار گرفته است. هم اكنون منابع این کتابخانه بالغ بر 30 هزار جلد کتاب و نشریه به زبان‌های گوناگون است و مهم‌ترین کتابخانه تخصصی کشور از نظر تاریخ هنر و باستان‌شناسی در ایران و کشورهای همجوار به شمار مي‌رود، از اين رو اعتبار و منزلتی جهانی نیز دارد.

طريقه جست‌جو از منابع كتابخانه از طريق برگه‌دان و سامانه هوشمند  امكان‌پذير است و از ساعت 8.30 تا 15 هر روز به علاقه‌مندان به رشته‌هاي تاريخ ايران باستان و باستان‌‌شناسي خدمت مي‌دهد.

پيشينه تاريخي موزه ملي ايران
طبق اسناد تاریخی، پیشنهاد ایجاد مکانی به نام موزه، برای نخستین بار در ایران از سوی شادروان مرتضی قلی هدایت ملقب به صنیع‌الدوله مطرح شد. هرچند كه او هرگز نتوانست به آرزویش جامه عمل بپوشاند؛ اما پس از آن، در سال 1295 هجری شمسی، همزمان با تأسیس وزارت معارف و صنایع مستظرفه در ایران، نخستين موزه به معنای عام آن به نام موزه ملی به همت مرتضی قلی‌خان ممتازالملک با بیش از 270 شي تاريخي در یکی از اتاق‌های مدرسه دارالفنون برپا شد که پس از مدتی آثار تاریخی این مجموعه نیز از مدرسه درالفنون به تالار آئینه واقع در ساختمان مسعودیه انتقال يافت.

همزمان با برپایی نخستین موزه در ایران و پی بردن مردم به اهمیت مواریث فرهنگی از یک‌سو، و از سوی دیگر با آغاز حفاری‌های باستان شناسان اروپایی به ویژه هیأت فرانسوی به ریاست ژاک دمرگان در شوش و لغو انحصار امتیاز کاوش فرانسویان در ایران در سال 1306 هجري شمسي ایجاد موزه‌ای براي نگهداری و نمایش آثار به دست آمده از حفریات باستان‌شناسي احساس شد؛ از همین رو، از سوی دولت وقت به آندره گدار مهندس معمار فرانسوی که از سال 1308 هجری شمسی در استخدام دولت وقت ایران بود ماموریت داده شد تا نقشه نخستین موزه علمی ایران را طراحی کند؛ در نهایت، ساختمان موزه ايران باستان به سبک معمـاری ايراني با سردر ورودي مشابه ايوان بلند طاق كسري متعلق به دوره ساساني و با آجرهاي قرمز رنگ بر اساس طرح مهندس معمار فرانسوي و با معماري حاج عباس قلي معمار باشی در سـال 1314 هجـری شمسی آغاز شـد و پس از 2 سال مورد بهره‌برداری قرار گرفت. 

گنجينه ملي  
موزه ملي ايران با قدمتي بيش از 70 سال، با دارا بودن 300 هزار شيء و زيربنايي بيش از 20 هزار مترمربع نه تنها بزرگ‌ترين موزه باستان‌شناسي و تاريخ ايران است بلكه از نظر حجم، تنوع و كيفيت آثار نيز جزو يكي از چند موزه معتبر جهان محسوب مي‌شود. اين موزه در فرهنگ موزه‌داري ايران به عنوان موزه مادر به شمار مي‌رود كه هدف از برپايي آن، نگاهداري و پژوهش در آثار گذشتگان، معرفي و نمايش و انتقال آنها به آيندگان، ايجاد و تقويت تفاهم ميان اقوام و ملل، شناخت و نمايش سهم ايرانيان در بالندگي فرهنگ و تمدني جهاني و تلاش در بهبود و افزايش ميزان دانش عمومي مردم به ويژه دانش‌آموزان، دانشجويان و محققان است.

قرآن‌هاي خطي و كهن در موزه ملي ايران
قرآن به‌خط نسخ، صفحات مجدول با سر لوح مزدوج مذهب مرصع، جلد تيماج و با قطع رحلي متعلق به قرن 11 هجري، قرآن به خط رقم احمدبن السهروردي تذهيب محمد ايبك قطع رحلي بزرگ، صفحه‌اي از قرآن مرقع خط شكسته به روش چليپا با تذهيب اطراف سطور متعلق به قرن 11 هجري، صفحه‌اي از قرآن به‌خط محقق احتمالا به خط بايسنقر با آيات 4 تا 7 و آيه سوره 8 عنكبوت متعلق به قرن 9 هجري از جمله قرآن‌هاي خطي كهن در موزه ملي ايران است.

شاهنامه‌ها و كتاب‌هاي قديمي
مينياتوري از نسخه خطي شاهنامه اوايل مكتب مغول متعلق به قرن 10 هجري قمري، مينياتور از نسخه خطي شاهنامه مجلس رزم رستم با دشمن؛ مكتب تبريز، متعلق به قرن 9 هجري قمري، مينياتور از كتاب خمسه نظامي مكتب شيراز، مجلس شكار با اشعار به خط نستعليق متعلق به قرن 11 هجري قمري از جمله كتاب‌ و شاهنامه‌هاي قديمي موجود در موزه ملي ايران است كه فهرست ميكروفيلم برخي از آنها نيز تهيه شده و در اختيار پژوهشگران و محققان قرار مي‌گيرد. 

تالار كتيبه‌ها
تالار کتیبه‌های موزه ملی ایران در مرداد ماه سال 1377 با هدف گردآوری، حفظ و مرمت، شناسنامه دادن و سرانجام نسخه‌برداری و خواندن متن‌های خوانده نشده موجود در موزه، تاسیس شد. بسیاری از آجر نبشته‌ها و گل نبشته‌های یافت شده در شوش و تخت‌جمشید و نیز بیشتر گل نبشته‌های خزانه و باروی تخت‌جمشید به این تالار منتقل شده و شناسنامه مقدماتی برای آنها فراهم آمد و نیز تعدادی خوانده و آماده انتشار شده است.

امروزه دانشمندان بر اين عقيده‌اند که نخستين نشانه‌هاي خط که به شکل اجسامي مخروطي يا قرص مانند ساخته شده‌اند، نمايانگر اعداد بوده و براي شمردن بکار مي‌رفته‌اند. اين اجسام را مي‌توان زمينه‌اي براي پيدايش خط واقعي انگاشت.

تقريبا از اواخر هزاره چهارم (حدود 3200) پيش از ميلاد در ايران به نخستين نمونه‌هاي گل‌نبشته معروف به ايلامي متقدم برمي‌خوريم. اين گل‌نبشته‌ها در بردارنده اعدادي هستند که نتايج داد و ستد و نقل و انتقال کالاها و جانوران را بيان مي‌کنند. گاه مي‌توان تصوير اين جانوران را همراه با نقش مهرهايي که متعلق به تحويل دهنده يا تحويل گيرنده هستند، بر آنها مشاهده کرد. اين گل‌نبشته‌ها که شايد بتوان آنها را سندهاي موقتي مسوولان اداري دانست، داراي هيچگونه نشانه‌هاي زباني نيستند. اينگونه گل‌نبشته‌ها که در ايران متن‌هاي عددي ناميده مي‌شوند در شوش، چغاميش، تپه سيلک غريز و گودين تپه يافت شده‌اند.

تکامل خط در ايران با نبشته‌هايي به خط ايلامي متقدم جديدتر مشهور به ايلامي متقدم همراه شد که گويا اين متن‌ها اداري بوده‌اند و برروي آنها هم نشانه‌هاي عددي و هم غير عددي ديده مي‌شوند. شکل‌هاي غير عددي آنهايي هستند که هم به‌صورت تصويرنگاري و هم شکل‌هاي هندسي ترسيم شده‌اند. براي نوشتن اين خط، شکل‌هاي پايه به اضافه علامت‌هاي تکميل کننده مورد استفاده قرار مي‌گرفتند. همانند خط سومري کهن که 5500 شکل متفاوت داشت. دانشمندان بر اساس بررسي‌هاي اخير شکل‌هاي پايه را 400 تا 800 نوع مختلف مي‌دانند که از ميان آنها 100 شکل کاربرد بيشتري دارند. هنوز تاريخ قطعي نگارش اين گروه از نبشته‌ها که گويا پس از متن‌هاي عددي نوشته شده‌اند، تعيين نشده است. بيشتر نبشته‌ها از شوش و تعداد اندکي نيز از تپه سيلک (کاشان)، تپه يحيي (کرمان)، تل مليان ( فارس ) و شهر سوخته (سيستان) بدست آمده‌اند که نشانگر گستردگي جغرافيايي آنهاست.

خط ديگري که در ايران مرسوم بوده، خط ميخي است که نخست در جنوب ميان‌ دو رود (بين النهرين)، بيشتر در بخش سومري‌نشين و شايد هم پيش از سومريان يا همزمان با متن‌هاي عددي شوش پديد آمد. به نظر مي‌آيد نخستين متن‌ها به خط ميخي، در جنوب ميانرود، بدون نشانه‌هاي دستوري بوده است. پس از چندين سده، اندک اندک نشانه‌هاي دستوري زبان وارد نوشته‌ها مي‌شوند و شکل‌ها از حدود پنج هزار به حدود 600 شکل کاهش مي‌يابند و به شيوه‌اي کم و بيش يکسان در شهرهاي جنوبي ميان دو رود رايج و فراگير مي‌شوند. اين خط نزديک به 2500 سال تداوم داشت. 

از حدود سده‌هاي هشتم يا هفتم پيش از ميلاد، کاربرد خط آرامي که با مرکب نوشته مي‌شد، دراين بخش از زين رايج شد و سپس به ايران راه گشود. نشانه‌هاي اين خط را در زمان شاهان هخامنشي، بر ظروفي که در مراسم آئيني به کار برده مي‌شد و نيز بر گل‌نبشته‌هاي ايلامي و متن مهرهاي متعلق به اين دوره مشاهده مي‌کنيم. پژوهشگران معتقدند که فرمان‌هاي شاهان هخامنشي به سرزمين‌هاي غربي ايران، به اين خط و زبان نوشته مي‌شده‌اند. ترجمه متن سنگ نبشته بيستون به خط آرامي در مصر شايد گواهي بر اين امر باشد.

پس از هخامنشيان، خط و زبان آرامي گسترش يافت و در همه سرزمين‌هاي غرب آسيا به جز مدرسه‌هاي جنوب ميان دو رود مورد استفاده قرار گرفت. صورت ايراني شده خط آرامي در ايران براي نوشتن زبان‌هاي پهلوي اشکاني و پهلوي ساساني، به‌صورت سنگ‌نبشته‌اي و کتابتي همراه با هزوارش‌هايي از آرامي به کار گرفته شد و سپس خط جديد و کامل اوستايي از آن به وجود آمد.

با ورود اسلام به ايران تا چندين سده شيوه نوشتاري پهلوي ساساني در نوشته‌هاي ديني زرتشتيان ادامه يافت، اما از همان سده آغازين اسلام، خط‌هاي نوشتاري عربي که خود نيز از آرامي گرفته شده بود، جايگزين پهلوي ساساني شد.

قسمتي از كتيبه خشايارشا به خط ميخي فارسي باستان از تخت‌جمشيد هخامنشي، آجرنبشته شوش سومري حدود 1900 تا 2000 سال قبل از ميلاد، نبشته قاب زده ايلامي ميانه شوش حدود 1120 تا 1150 سال قبل از ميلاد، آجر نبشته ايلامي ميانه شوش حدود 1100 تا 1120 سال پيش از ميلاد، گل‌نبشته شوش، گل‌نبشته خزانه و باروي تخت‌جمشيد خشايارشا، مشق شاگردان مدرسه شوش 1500 تا 1800 قبل از ميلاد، كتيبه سنگي جانشيني خشايارشا، گل‌نبشته مربوط به حقوق كارگران تخت‌جمشيد خشايارشا، گل‌نبشته به زبان بابلي شوش و گل‌نبشته حقوق كارگران داريوش در باروي تخت‌جمشيد از جمله كتيبه‌ها و گل‌نبشته‌هاست كه در موزه ملي ايران گردآمده كه تعدادي از آنها خوانده و منتشر شده‌اند و تعدادي ديگر بعد از خوانده شدن ترجمه و منتشر خواهند شد.