به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، در ابتدای این برنامه کوروش کمالی‌سروستانی، مدیر مرکز سعدی‌شناسی، از تلاش‌های ستاد برگزاری یادروز سعدی، استانداری فارس، بنیاد فارس‌شناسی، مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس و اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان قدردانی کرد.

بسامد بالای صفات جمالیه بر صفات جلالیه
وی سپس با اشاره به نام‌گذاری این سال به نام «معارف اسلامی و فرهنگ ایرانی در آثار سعدی» به نگاه سعدی در معارف اسلامی پرداخت. 

کمالی‌سروستانی گفت: در قلمرو شعر کهن فارسی، نخستین موضوعی که از لحاظ ارزش‌های اخلاقی اسلام حایز اهمیت فراوان است، اندیشه یکتاپرستی و اعتقاد به توحید است. در بیشتر آثار کهن فارسی، موضوع خداپرستی و بحث صفات جلال و جمال خداوند به گونه‌ای هنرمندانه مطرح شده و شاعران و نویسندگان موحد و حقیقت‌جوی بر اساس هنر شاعری و نویسندگی خویش، به اثبات وجود پروردگار و توصیف مظاهر رحمت و لطف او و بیان نظم و عظمت جهان هستی پرداخته‌اند. 

وی اظهار کرد: توحید و یکتاپرستی در مکتب سعدی نیز از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. یکتاپرستی با فطرت و جوهر روح عجین گشته است. او به پیروی از این سنت و به باور توحیدی خود، آثار خود را با یاد و نام خداوند یکتا و ستایش‌های حکمت‌آمیز آغاز کرده؛ چرا که بر این باور است هر کار مهمی، که با نام خداوند آغاز نشود ناقص و ناتمام خواهد ماند.

مدیر مرکز سعدی‌شناسی با بیان این‌که ایمان مذهبی و اعتقاد راسخ به مبنای دینی به ویژه توحید و یکتا پرستی در آثار سعدی آشکارا پیداست، افزود: توحید سرسلسله عقاید راسخ و شالوده تمامی افکار، آرا و اقوال سعدی است و این ذوق، عشق و جذبه، که در آثار او دیده می‌شود، برخاسته از منبع توحید و عرفان اوست. آثار سعدی با قرآن و حدیث و دیگر معارف اسلامی عجین شده است. 

وی تصریح کرد: سعدی به خلق جهان که همه یکسره نهال خداوند هستند، مهر می‌ورزد و از سر این نوع دوستی، بشارت رحمت خداوند را که کلام الله دریافته، در قالب نظم و نثر در لابه‌لای حکایات و با زبانی برخاسته از ذهن و دلی عاشق، به مخاطبان خود یادآور می‌شود. 

این سعدی‌پژوه به صفات جمالیه و جلالیه خداوند اشاره و تشریح کرد: صفات جمالی خداوند آن دسته از اسما و صفات الهی است، که در بر گیرنده معانی لطف، عطوفت رحمت و رافت است. در مقابل صفات جلالیه مظهر قهر اسما و صفات و افعال الهی است. 

وی توضیح داد: کنکاش در کلیات سعدی نشان‌گر بسامد بالای صفات جمالیه بر صفات جلالیه حق تعالی است. سعدی در لابلای حکایات و اشعار خویش پیوسته صفات جمالیه خداوند را بر می‌شمارد. در جهان‌نگری او خداوند و امید به فضل و لطف و رحمت او تنها سرمایه بندگان برای عفو و رستگاری به شمار می‌آید. 

کمالی‌سروستانی در پایان افزود: اهمیت این امر چنان است، که سعدی در بوستان خویش، باب نهم را به توبه و یافتن راه صواب اختصاص می‌دهد، تا صریح و آشکار عظمت بخشش خداوندی را یادآور شود. 

در ادامه این نشست از حجت الاسلام و المسلمین رسول جعفریان، رییس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی به پاس ایجاد تحول در این مرکز تقدیر و لوح یادبود این مراسم به وی اهدا شد.

نخستین نشست علمی این برنامه با سخنرانی رضا داوری اردکانی و درباره موضوع «سعدی، مفتی ملت اصحاب نظر باز آمد»، آغاز شد. پس از آن نیز غلامحسین ابراهیمی‌دینانی درباره «حکمت نظری و حکمت عملی در آثار سعدی» و غلامرضا اعوانی با موضوع «مذهب عشق الهی در غزلیات سعدی» سخنرانی کردند. 

رضا شعبانی، استاد گروه تاریخ دانشگاه شهید بهشتی تهران، صادق همایونی، پژوهشگر و علی اصغر محمدخانی، معاون فرهنگی شهر کتاب، هیات رییسه این جلسه را تشکیل می‌دادند. 

در ابتدای این نشست علمی محمدخانی با ارایه گزارشی از برگزاری همایش دو روزه «سعدی و پوشکین» در مرکز فرهنگی شهر کتاب تهران گفت: علت انتخاب موضوع این همایش جایگاه ویژه هر دو شاعر در کشور‌های خود است. زبان امروز ما مدیون سعدی است و همه افرادی، که به نحوی با زبان فارسی ارتباط دارند، فارسی را از سعدی آموخته‌اند. همین مقام را پوشکین در زبان روسی دارد. 

وی ادامه داد: 6 ژوئن (16 خرداد)، سالروز تولد الکساندر پوشکین، به نام روز زبان روسی نام‌گذاری شده است. برهمین اساس با همکاری بنیاد روسکی میر و رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در روسیه دوره چهل روزه بررسی ادبیات ایران و روس برگزار می‌شود. این برنامه از یادروز سعدی در تهران آغاز شده و ادامه آن در روسیه دنبال می‌شود 

داوری‌اردکانی: سعدی عصری جدید را آغاز کرد
داوری‌اردکانی در ادامه این مراسم گفت: ما نیازهایی داریم، که کم و بیش خود به خود فراهم می‌شود و برخی که آن را زیاد احساس نمی‌کنیم؛ از جمله نیازهایی که ما کمتر احساس می‌کنیم، نیاز به شعر و از جمله شعر سعدی است، البته باید پرسید، ما بدون شعر چه هستیم؟ پاسخ به این سووال عظمت شعر سعدی را بیشتر آشکار می‌کند؛ چراکه سعدی برای ما یک تفنن نیست. سعدی در تاریخ ما ادامه پیدا کرده و ادامه خواهد یافت . 

وی از سعدی به عنوان ادیبی آشنا با ادبیات فارسی و عربی یاد کرد و افزود: سعدی تاریخ می‌دانسته و آثار دینی و معارف اسلامی را مطالعه کرده است. برهمین اساس برای من توجیه‌پذیر نیست، که بدانم اگر سعدی، حافظ، نظامی، غزالی و هر کدام از شاعران در تاریخ نبودند چه می‌شد؟ در واقع فقدان آن‌ها جبران ناپذیر است. 

داوری‌اردکانی تصریح کرد: سعدی تجدید یک عهد و دوران است. وقتی مغول‌ها به ایران آمدند تا شرق ایران را نابود کردند. اینجا سعدی پرچم‌دار و احیا کننده است؛ سعدی کاری مشابه فردوسی انجام داد. 

وی یادآور شد: سعدی معارف اسلامی ایرانی را می‌شناخته و معلم و آموزگار این معارف است. سعدی معلم ادب و اخلاق بوده و با شعر، نگهبان و نگهدارنده زبان و فرهنگ ما شده است و همین‌طور این نگاهبانی ادامه دارد . 

این استاد فلسفه توضیح داد: سعدی آغاز و زمان شروع عصر خودش است و تکرار کننده گذشته نیست. انسان‌هایی، که تاریخ می‌سازند، ماندگار می‌شوند. شاعران و متفکران آغاز کننده عهدها و پیمان‌های تاریخی هستند. مراد این‌که، آن‌ها سخنی می‌آورند، که سخن همه می‌شود و همه از آن بهره‌ای می‌برند. این نفوذ یعنی جاودانگی و ماندگاری و شاعر ماندگار می‌شود؛ چراکه زمان را دریافته است. 

وی در بخش دیگر از سخنانش گفت: فردی در قرن هفتم هجری، در بدترین اعصار تاریخی کشور زندگی می‌کند و تمام آثارش زنده می‌ماند؛ در حقیقت او عین زمان است. سعدی زبان ما است و هیچ‌گاه فراموش نمی‌شود.

ابراهیمی‌دینانی: سعدی حکیم است نه فیلسوف
ابراهیمی‌دینانی سخنران بعدی این نشست، در ابتدا به نقش مدرسه و محیط اجتماعی در زندگی شخصی پرداخت و یادآور شد، که این دو می‌تواند بایکدیگر در تعارض باشد. 

وی گفت: سعدی درس‌خوانده نظامیه بغداد، مرکز نظامیه‌ها و یکی از مهم‌ترین دانشگاه‌های جهان اسلام است. این مجموعه مانند دانشگاه‌های امروزی برای خود ضوابطی داشته، اما به لحاظ محتوا تحت تاثیر منطق شافعی و کلام اشعری بوده است. 

ابراهیمی‌دینانی به محیط سعدی اشاره و تشریح کرد: سعدی به نقاط مختلف دنیا سفر می‌کند، با انسان‌های مختلف و بزرگانی چون مولوی یا شیخ صفی‌الدین اردبیلی نشست و برخواست دارد. او سرد و گرم روزگار را چشیده است و استعداد زیادی هم دارد، اما همه این‌ها به تنهایی او را نساخته، بلکه سعدی را زمان خود ساخته و معاصر عصر خویش بوده است. 

وی تاکید کرد: سعدی حرف‌های نظامیه و کلام اشعری را تکرار نمی‌کند، بلکه روح زمان خودش را گرفته است و مبدا تاریخ و دوران‌ساز می‌شود. این‌چنین، که تا سعدی هست زبان فارسی هم هست و تا زبان فارسی هست سعدی می‌درخشد. 

این استاد فلسفه تاکید کرد: سعدی عارفی بزرگ و به حکم این‌که وارد دنیای عرفان شده است، نمی تواند اشعری بماند و باید عبور کند. مولوی و غزالی هم همین کار را می‌کنند. 

وی در بخش دیگر از سخنانش گفت: سعدی فیلسوف به معنای کلمه نیست، اما «مفتی ملت اصحاب نظر» است؛ فلاسفه هم همین کار را می‌کنند. سعدی بی‌تردید حکیم است. در ایران باستان حکیم وجود داشته و نه فیلسوف؛ چراکه فیلسوف یونانی است. حکیم یعنی کسی که سخنش محکم است، «اتقان صنع» دارد، پس نظر و کار حکیم، محکم تر است. 

وی در ادامه به جایگاه سعدی در ادبیات اشاره و تصریح کرد: اگر سعدی را الم می‌کردیم، حرف نخست را در دنیا می‌زدیم. 

ابراهیمی‌دینانی به دو اثر «گلستان» و «بوستان» پرداخت و توضیح داد: این دو کتاب هر دو درباره انسان است، اما «گلستان» درباره انسان آن‌چنان که هست، صحبت می‌کند و «بوستان» از انسان و اجتماع آن‌گونه که باید باشد، می‌گوید. بحث سعدی هم در «گلستان» و هم در «بوستان» حکمت عملی است.

اعوانی: سعدی عارفی است که درس اخلاق می‌دهد
غلامرضا اعوانی سخنران بعدی مراسم با ذکر خاطره‌ای از سفر به هند و تاثیر شعر حافظ و سعدی در این کشور گفت: فرهنگ فارسی چنان قوی است، که بخشی از فرهنگ دیگر کشورها شده است. 

وی شاعران بزرگ ایران را یا عارف یا حکیم معرفی کرد و توضیح داد: قرآن معجزه است و ما شاعرانی چون سعدی و حافظ داریم، که متاثر از قرآن هستند. هنرمندان ما با زبان و شاعران این حکمت الهی را در زبان شعر بیان کرده‌اند. 

این استاد دانشگاه در بخش دیگر از سخنانش به تفاوت عرفان اسلامی با سایر عرفان‌ها اشاره و تصریح کرد: در عرفان اسلامی عارف پس از رسیدن به مقام فنا به مقام بقا نیز می‌رسد و این موضوع ویژه امت رسول‌الله (ص) است. سعدی نیز عارفی است ،که به بشریت برگشته و درس اخلاقی می‌دهد. 

اعواني تاکید کرد: عده‌ای عام می‌پندارند، که عشق در اشعار سعدی، عشق زمینی است و سعدی عارف نبوده است. در حالی‌که عشق اساس وجود است؛ اگر عشق نباشد، اصلا وجود و هستی هم نیست.

وی ادامه داد: عشق سعدی الهی است و نه مجازی؛ عشق خداوند است، که در سراسر وجود او موج می‌زند. سعدی به معنای حقیقی اهل نظر است هر چند که در قرآن کریم میان معنای نظر و رویت، که در تفاسیر شعر سعدی از آن استفاده می‌شود تفاوت‌هایی عنوان شده است. 

دومین نشست علمی به ریاست کاووس حسن‌لی، استاد ادبیات دانشگاه شیراز، محمدعلی رنجبر، مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس و محمود عالیشوندی، مدیر کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس برگزار شد. 

در این بخش سیروس شمیسا درباره «علت سکوت سعدی» و محمدرضا خالصی درباره «نقد تطبیقی اخلاق در آثار سعدی و کانت» سخنرانی کردند. 

شمیسا: روایتی تازه از مقدمه گلستان
شمیسا با اشاره به مقدمه «گلستان» گفت: نخست آن‌که سعدی عمری تلف نکرده، بلکه تمام عمرش افتخار و شور و عشق بوده است.
وی با بیان این‌که مقدمه «گلستان» را از زاویه دید تاریخ‌گرایی مطالعه کرده است افزود: تاریخ‌گرایی جدید می‌گوید، تاریخ هم مانند متون جدید تنها یک روایت ندارد و همچنین متون ادبی در ارتباط با تاریخ معنی می‌دهند. 

این استاد دانشگاه توضیح داد: این احتمال وجود دارد، که اشعاری از سعدی موجب گله‌گذاری‌هایی شده باشد و این امر چند دلیل دارد. نخست بیان سخنان انتقادی و سیاسی مثلا در مورد مغولان یا شاه. دوم گفتن سخنانی که چندان به مذاق متشرعین خوش نمی‌آمده است. سوم سخنانی که به مذاق متصرفه خوش نمی‌آمده و دیگر بیان سخنانی در عشق و شاهد بازی ممکن است حساسیت‌هایی ایجاد کرده باشد. البته از این میان برخی علل قوی‌تر و برخی ضعیف‌تر هستند. 

وی تشریح کرد: سعدی در شرایطی که مغولان در ایران حضور داشتند و دربار وقت فارس به نوعی با آنان مصامحه کرده بود، شروع به سرایش اشعار و متن‌هایی با موضوعات سیاسی می‌کند، که غالب آن‌ها در مخالفت با حضور مغولان در ایران بوده و این موضوع برای حاکمان وقت خوشایند نبوده است و او را وادار به سکوت می‌کند. گویا در این میان دوستان او نیز او را به سکوت فرا خوانده‌اند. 

شمیسا افزود: سعدی از مغولان با اصطلاح فتنه یاد می‌کند، که بار مذهبی دارد و آنان را یعجوج می‌خواند. در مقدمه «گلستان» هم با اشاره و رمز به فتنه مغولان و مامن بودن فارس اشاره می‌کند. سعدی در مورد حمله مغولان، که سخن روز بود سخنان بسیاری دارد، که چندان توجه‌ای را به خود جلب نکرده‌اند. 

خالصی: آرای سعدی و کانت
خالصی آخرین سخنران این نشست عقل عملی را مرکز فلسفه کانت و اندیشه و تفکر را مبنای دیدگاه‌های وی خواند و گفت: سعدی هم امتیاز انسان را بر موجودات دیگر عقل می‌داند. همچنین کانت هم چون سعدی معتقد است انسان پاک آفریده شده است. 

وی توضیح داد: کانت در تشریح اراده انسان به گزینش شیوه عمل و تصمیم‌گیری و خودمختاری اعتقاد دارد، حال آن‌که سعدی متاثر از اشعریان این اختیار را آن چنان نمی‌بیند. 

این استاد دانشگاه افزود: در نگاه سعدی اخلاق باید ملکه ذهن باشد و شیخ براساس اندیشه غایت‌گرا برای تشویق مخاطبان همه دلایل خوب را ذکر می‌کند. 

وی از نگاه کانت به دین به عنوان یک نقطه تمایز در موضوع سخن یاد کرد و گفت: کانت دو نگاه عبادی و اخلاقی به دین دارد و تنها دین اخلاقی محض را مهم می‌داند. اما سعدی تمایزی در این میان نمی‌بیند. 

خالصی در بخش دیگر از سخنانش به برخی تشابهات سعدی و کانت در بحث تربیت اخلاقی اشاره کرد. آموزش اصول اخلاقی از کودکی، آموزش دوری از سستی، تربیت اخلاقی متعادل، آمیختن علم و عمل، عزت‌مند بار آمدن کودکان و دوری جوانان از شهوات از جمله مثال‌هایی بودند، که خالصی در این بخش ارایه کرد.