-
یادداشت محمدابراهیم زارعی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری؛
کوروش بخشی از روایت تمدنی ایران
کوروش در حافظه تاریخی ایرانیان جایگاهی فراتر از یک فرمانروای باستانی دارد؛ او بخشی از روایت تمدنی ایران و نمادی از ظرفیت تاریخی این سرزمین برای پیوند دادن قدرت با مدارا و تدبیر است.جایگاه کوروش در حافظه فرهنگی و هویتی ایرانیان، از ظرفیت مهمی برای پیوند دادن اقوام و گروه‌های مختلف فرهنگی ایران برخوردار است.
-
نگاهی به چهار نسل از خاندان ملک؛
«مردم ایران» خانواده بزرگتری برای میراث خاندان ملک بود
حاج حسین آقا ملک سال‌هایی از عمر خود را صرف گردآوری نسخه‌های خطی، کتاب‌های نفیس، آثار هنری، سکه‌ها، تمبرها، فرش‌ها، آثار لاکی، نقاشی‌ها و اشیای تاریخی کرد؛ گنجینه‌ای که اگر دوراندیشی او نبود، امروز بخش قابل توجهی از آن شاید در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی خارج از ایران نگهداری می‌شد.
-
به مناسبت درگذشت مهدی خانبابا تهرانی؛
شورشی آرمان‌خواه
رضا مختاری اصفهانی، دانش‌آموختۀ تاریخ و سندپژوه در یادداشتی اختصاصی به شخصیت مهدی خانبابا تهرانی پرداخت و نوشت: سرگذشت و سرنوشت مهدی خانبابا تهرانی نمونهای از زندگی ایرانیانی است که با آرزو شروع کردند، ولی جز حسرت و تراژدی نصیبی نیافتند.
-
تأملی بر اظهارات سعید لیلاز درباره کریم‌خان زند؛
جدال به‌جای شناخت!
علیرضا تابش نوشت: کریم‌خان زند از چهره‌های مهم تاریخ ایران و بنیان‌گذار حکومت زندیه است. شناخت او، دوران حکومتش و پیوندهای تاریخی‌اش با جوامع لر و لک، نیازمند پژوهش مستند و روایت منصفانه است. نه می‌توان با تعبیری تحقیرآمیز جایگاه تاریخی او را نادیده گرفت و نه باید بررسی تاریخ را به رقابتی برای اثبات برتری یک هویت بر هویت دیگر تبدیل کرد. جایگاه لرها در تاریخ ایران نیز با جدال‌های لفظی اثبات یا نفی نمی‌شود؛ این جایگاه باید بر پایه پژوهش معتبر در آموزش عمومی و روایت تاریخ ایران بازتاب یابد.
-
به مناسبت اول آبان و روز بیهقی؛
بیهقی مورخ است
شاید تعجب کنید، اما هیچ بعید نیست دانشجویی در یکی از گروه‌های تاریخ دانشگاه‌های ایران، تاریخ ایران پس از اسلام بخواند و لای کتاب تاریخ بیهقی را هم باز نکند...چرا نمی‌خواند؟ چون نگرش غالب در دانشگاه‌ها و مدارس ما این است که تاریخ بیهقی متنی ادبی است و بیش از آنکه ارزش تاریخی داشته باشد، از نظر نثر و زبان قابل توجه است.
-
کارکرد مناسبت‌های تقویمی و گرامی‌داشت‌های تاریخی؛
فرصتی برای دانستن، سنجیدن و داوری
علی نیکویی نوشت: مسئله اصلی سرانجام این نیست که آیا هفتم آبان یا ۲۲ مهرماه به‌تنهایی حقیقتی قطعی درباره کوروش در خود دارد؛ مسئله این است که ما با فرصتی که این روز برای بازخوانی تاریخ و اندیشیدن به میراث او فراهم می‌کند چه می‌کنیم.
-
درباره کتاب «مبانی و روش در تاریخ‌شناسی» اثر حسن حضرتی؛
آب در خوابگه مورچگان!
نویسنده به‌خوبی دریافته که در سال‌های اخیر، تمایل افراطی به تبیین و نظریه‌پردازی، موجب به حاشیه‌رانده‌شدن جنبه توصیفی تاریخ به مثابه مهم‌ترین کالای گران‌بهای این رشته شده است از این رو با تفکیک دقیق میان تاریخ‌نگری علمی و علاقه عامیانه به گذشته، نشان می‌دهد که صرفِ علاقه به گذشته، به معنای ورود به حوزه دانش تاریخ نیست چراکه تاریخ یک علم است و نیازمند معیارهای دقیق نقد، ارزیابی منابع و مستندسازی است
-
خوانشی از کتاب «از کج‌خوانیِ تاریخ تا لج‌خوانیِ تاریخ»؛
نه کج، نه لج: سواد تاریخی به‌مثابه الاکلنگِ قضاوت
کاظمی‌پور کتابش را با شعری از قیصر امین‌پور به پایان می‌برد که تصویر آن، سنگینیِ سخن‌گفتن از عمق اقیانوس و بلندای آسمان است، آن هم با سایه‌هایی سطحی و کم‌مایه. این تصویر دقیقاً هشدار همین بحث است: اگر ابزار فهم گذشته سطحی بماند، هر چه درباره‌ی ژرفای تاریخ بگوییم، حرف‌هایمان سایه‌ای بیش نخواهد بود. سواد تاریخی تلاشی است برای آنکه این بار سبک‌تر شود، یعنی سخن از عمق، با ابزارِ عمق.
-
«مرآتالوقایع مظفری» به روایت رضا مختاری اصفهانی؛
ایران عصر مظفری در آستانه مشروطیت
رضا مختاری اصفهانی نوشت: آنچه در تاریخ‌نگاری ملکالمورخین نمود دارد، روایت آمیخته به تحلیل او از اجتماع و سیاست ایران است؛ تحلیلی که نشان از نگاه ملی او دارد.
-
سرنوشت روان پس از مرگ در جهان‌بینی ایرانیانِ زرتشتیِ ساسانی؛
پس از مرگ چه اتفاقی می‌افتد؟
علی نیکویی نوشت:مرگ در جهان‌بینی زرتشتیِ دورهٔ ساسانی پایان کامل انسان نیست، بلکه آغاز مرحله‌ای تازه در سرنوشت اوست. آنچه با مرگ دگرگون می‌شود وضعیت انسان در جهان مادی است؛ اما روان از میان نمی‌رود و وارد مسیری مرحله‌مند می‌شود که در صورت‌بندی‌های متأخر زرتشتی از دورهٔ نخست پس از مرگ به‌سوی داوری و تعیین جایگاه اخروی ادامه می‌یابد؛ بنابراین مرگ نه گسستی بی‌معنا، بلکه گذار از یک وضعیت هستی‌شناختی به وضعیت دیگر است.
-
به مناسبت زادروز محمدحسن سمسار؛
کارنامه‌ای پُربرگ از تاریخ، موزه و میراث مکتوب ایران
فریبا افکاری در یادداشتی نوشت: هنر استاد سمسار را نمی‌توان در یک عنوان تخصصی خلاصه کرد. هنرشناس، موزه‌دار، نسخه‌شناس، فهرست‌نگار و پژوهشگر تاریخ هنر، عناوینی هستند که هر یک تنها بخشی از کارنامه او را بازتاب می‌دهند. وجه متمایز این مسیر، پیوند میان این حوزه‌هاست؛ پیوندی که در آن کتاب و نسخه، اثر هنری و مجموعه موزه‌ای، سند و تاریخ فرهنگی در ارتباط با یکدیگر دیده می‌شوند.
-
مسئله‌ای درباره تقویم؛
مهرگان؛ ۱۰ مهر یا ۱۶ مهر؟
علی نیکویی نوشت: اختلاف میان دهم و شانزدهم مهر دیگر اختلافی ساده بر سر یک عدد نیست! یک عدد هنگامی که در دل تقویم قرار می‌گیرد به یک روز بدل می‌شود، آن روز می‌تواند نام یک ایزد را بر خود داشته باشد تا به جشنی آیینی تبدیل شود و در پیوند با فصل‌ها آیین‌های اجتماعی و تصور انسان از نظم جهان معنا پیدا کند؛ مهرگان نیز چنین است.
-
اگر آینده دیجیتال است، چرا هنوز باید درباره کتاب حرف بزنیم؟
گردشگری هوشمند؛ آینده‌ای که از کتاب و فرهنگ آغاز می‌شود
مسعود بهزادی‌راد در یادداشتی نوشت: برای ساخت مقصدهای هوشمند، ابتدا باید حافظه مقصدها را هوشمندانه حفظ کنیم. زیرا هوش مصنوعی می‌تواند آینده سفر را پیشنهاد دهد، اما این ما هستیم که باید محتوای آن آینده را فراهم کنیم. آینده گردشگری ایران شاید در یک اپلیکیشن آغاز شود، اما ریشه آن همچنان در کتاب، فرهنگ، سرزمین و انسان ایرانی خواهد بود.
-
جایگاه انسان در جهان‌بینیِ ایرانیانِ زرتشتیِ ساسانی؛
اما اکنون نوبت انسان است!
علی نیکویی نوشت: انسان در نبرد کیهانی در جبهه‌ای ازپیش‌تعیین‌شده و بدون امکان انتخاب قرار ندارد؛ جایگاه او با انتخاب‌های اخلاقی خودش شکل می‌گیرد؛ در جهان ایرانیِ زرتشتی سرنوشت کیهان فقط در آسمان رقم نمی‌خورد، بخشی از آن در انتخاب هر انسان تعیین می‌شود.
-
در واکنش به انتشار ویدئویی درباره پرفروش‌شدن شاهنامه؛
چرا شاهنامه؟ چرا فردوسی؟
شاهنامه فردوسی، کاخی محکم و استوار است که ایرانی‌های مضطرب را به یکدیگر متصل می‌کند و از این منظر خردنامه‌ای برای همه ایرانیان است، با همه تفاوت‌های فرهنگی و قومی و عقیدتی و جنسیتی و دینی و سیاسی و اجتماعی. یعنی همه کسانی که بر پهنه سرزمینی ایران زندگی می‌کنند و خاطره‌ها و آرزوهای مشترکی دارند، با هم حضور دارند، خردمندانه، محترم، سربلند، مغرور و بدون بیگانه‌ستیزی و بیگانه‌گریزی. شاید این یکی از دلایل اقبال این روزهای مردم به فردوسی و شاهنامه باشد.
-
نوشتار محمود فاضلی‌بیرجندی، پژوهشگر تاریخ ایران؛
تاریخی سربه‌سر ایستادگی بر سر خاک و میهن
محمود فاضلی‌بیرجندی گفت: تاریخ هر مردم، زندگینامه ایشان است. تاریخ ما، زندگینامه ما، تاریخ دروغ و دزدی و خیانت نبوده و نیست. تاریخی داریم سربه‌سر ایستادگی بر سر خاک و میهن. ایرانیان در راه این ایستادگی بارها و بارها از جان گذشته‌اند، از خاک و از خانه نگذشته‌اند. این روایت را نیاوردم تا شور برانگیزم. می‌خواهم بگویم همین نکته ساده است که اکنون ما را بر سر آن آورده تا شاهنامه بخریم و بخوانیم.
-
تصور ایرانیانِ زرتشتیِ ساسانی از اهریمن و آغاز نبرد کیهانی؛
شر چگونه وارد جهان شد؟
تاریخ کیهانی را می‌توان فرایند حرکت از آمیختگی به جدایی و از کشمکش به پیروزی نهایی خیر دانست. انسان نیز در همین نقطه جایگاه تاریخی خود را می‌یابد، موجودی انتخاب‌گر که با اندیشه، گفتار و کردار خویش در این نبرد کیهانی مشارکت می‌کند. در نتیجه ورود شر پایان آفرینش نیک نیست؛ آغاز تاریخ کیهانی است؛ تاریخی که از هجوم و آمیختگی آغاز می‌شود و در فرجام، با رفع شر، پیروزی خیر و نوسازی جهان به‌سوی تحقق نظم نخستین حرکت می‌کند.
-
درباره کتاب «افسانه قرون وسطی» اثر رمی براگ؛
فراتر از یک افسانه تاریخی
«افسانه قرون وسطی» تنها به فلسفه و الهیات نمی‌پردازد و مسئله سیاست و نسبت آن با دین را نیز دنبال می‌کند. براگ در مقایسه میان سه سنت دینی، به تفاوت تجربه سیاسی آنها توجه دارد.
-
نقد تاریخی یک روایت ضدِ ایرانِ ساسانی در تاریخ‌نگاری اسلامی-عربی؛
نامه‌ای که خسروپرویز ساسانی پاره نکرد!
علی نیکویی نوشت: شاید پرسش درست دیگر این نباشد که "آیا خسروپرویز ساسانی نامهٔ پیامبر اسلام حضرت محمد(ص) را پاره کرد؟" بلکه باید پرسید: "چه زمانی و چرا سنت اسلامی، واکنش خسرو را به‌صورت پاره‌کردن نامه روایت کرد؟" پاسخ به این پرسش می‌تواند ما را از پذیرش سادهٔ یک روایت مشهور به‌سوی فهم چگونگی شکل‌گیری حافظهٔ تاریخی مسلمانان دربارهٔ سقوط شاهنشاهی ساسانی هدایت کند.
-
نگاهی به عشق و عاشقی در دوران پیشامدرن ایران؛
عشق‌های نافرجام در تاریخ ما
اگر مرد جوانی در کوچه یا بازار دختری را می‌دید، با پوشش آن روزگار نمی‌دانست که او کیست و ظاهرش چگونه است که بخواهد عاشق شود. با تمام این شرایط بالاخره امکان آن وجود داشت که پسری دختر جوانی را ببیند و یک دل نه صد دل عاشق او شود
-
یادداشت اکبر ایرانی در زادروز عباس زریاب خویی؛
تقی‌زاده مسیر علمی زریاب‌خویی را هموار کرد
مدیرعامل مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب در یادداشتی نوشت: تقی‌زاده با شناخت گوهر وجودی زریاب خویی، تنها به ستایش او بسنده نکرد؛ بلکه با حمایت و فراهم کردن امکان ادامهٔ تحصیل، در شکل‌گیری یکی از چهره‌های ماندگار فرهنگ ایران نقش ایفا کرد.
-
یادداشتی به مناسبت زادروز عباس زریاب خویی؛
پیوند میان نوآوری و حافظه تاریخی
عباس زریاب خویی در نگاه خود به شعر معاصر، بر پیوند میان نوآوری و حافظۀ تاریخی زبان تأکید می‌کند. او اگرچه ضرورت تحوّل شعر را متناسب با تغییرات اجتماعی و فرهنگی می‌پذیرد، بر این باور است که زبان شاعرانه نمی‌تواند از ریشه‌های تاریخی خود جدا شود.
-
یادداشت بوذرجمهر پرخیده درباره زرتشتیان در جنبش مشروطیت؛
هم‌صدا با مجاهدان مشروطه
عشق به ایران و سربلندی و عظمت آن از دیگر انگیزه‌های زرتشتیان در مبارزه با استبداد و تحجر بوده است. عامل دیگر را می‌توان شرایط سخت و طاقت فرسای زندگی زرتشتیان در آن دوران ذکر کرد... و دلایل دیگر. زرتشتیان امیدوار بودند با از بین رفتن استبداد و استقرار مشروطیت بتوانند به حقوق فطری و انسانی خود دست یابند و به همین دلیل با مجاهدان مشروطه هم‌صدا شده و با استبداد تا پای جان جنگیدند.
-
۱۴ مرداد؛ سالروز صدور فرمان مشروطیت؛
درسی از مشروطه
رضا مختاری اصفهانی، دانش‌آموخته تاریخ و سندپژوه نوشت: داستان مشروطه تجربه‌ای گرانبها در تاریخ معاصر ایران است؛ هرگاه انسجام و اتحاد شکل گرفت، اکثریت فعال توانست اراده خود را حاکم کند، اما با اختلاف و انشقاق، ناکامی و انفعال جایگزین آن شد.
-
زنان پیشرو در سپهر علم: نگاهی به جایگاه علمی الهه الهی؛
کنشی آگاهانه برای بازتعریف جایگاه علم در میهن
نادره جلالی در یادداشتی نوشت: الهی اشتیاقی ژرف برای بازگشت به وطن داشت. او با نوعی «وطن‌دوستی معرفتی»، تصمیم گرفت تا این سرمایه را به سوی سرچشمه‌های خود هدایت کند. از این‌رو این بازگشت، نه انتخابی ساده، بلکه کنشی آگاهانه برای بازتعریف جایگاه علم در میهن بود و کوششی برای انتقال آن «سرمایه نمادین» که در غرب آموخته بود، به میدان علمی ایران.
-
نقدی بر ادعاهای شروین وکیلی؛
روایت‌های آرزواندیشانه
محمد صادقی نوشت:اگر ما برای کشف و بیان حقیقت، تقدم انسان‌بودن بر نوع ملیت، اخلاقی‌زیستن و از میان بردن مرزهای میان انسان‌ها نکوشیم، و به جای آن، با سخن‌ها و ادعاهای بدون استدلال به تزریق هیجانات و موهومات در ذهن انسان‌ها بپردازیم، نشانه این است که همچنان در راه‌های طی‌شده و زیان‌آوری گام برمی‌داریم که جز به تاریکی ختم نمی‌شوند.
-
یادداشت فاطمه علی‌اصغر در سوگ اسماعیل یغمایی؛
باستان‌شناسی که خانه‌نشین شد
فاطمه علی‌اصغر در یادداشتی نوشت: «اسماعیل یغمایی» را جامعه باستان‌شناسی به کلنگ طلایی‌اش می‌شناختند. او دانش‌آموخته دانشگاه تهران بود از دانشجویان مستقیم دکتر «عزت‌الله نگهبان». حالا او از میان ما پرکشیده و رفته و میراثش برای ما کاوش‌های ماندگارش، پژوهش‌های گسترده‌اش، کتاب‌هایش و از همه مهمتر میهن‌دوستی است.
-
یادداشتی از عبدالله ناصری؛
دوره‌بندی تاریخی، دغدغه پایدار
دوره‌بندی «تاریخ» یک مقوله «زمانی» نیست اصولا، یک مفهوم «گفتمانی» است و بار ایدئولوژیکی دارد. بنابراین آرزوی امثال فرّوخ را نهایتا جهان اسلام مخاطبش خواهد بود. مورخان و تاریخ‌دانان اصولا به این موضوع اهتمامی نداشته‌اند، فقط بعضا به دوره‌بندی مفهومی اشارت دارند.
-
یادداشت ابوذر فتاحی‌زاده در مورد کارلو گینزبورگ؛
پنج نکته در باب فرهیخته‌ای فروتن
اگر تنها یک دلیل در ضرورت بازخوانی میراث مکتوب کارلو گینزبورگ لازم باشد، همین آخرین سویه پژوهشگرانه در نگاه گینزبورگ است.
-
کوتاه به مناسبت درگذشت کارلو گینزبورگ، مورخ ایتالیایی؛
مینیاتوریست تاریخ
گینزبورگ مثل یک مینیاتوریست ظریف و جزئی‌نگر نشان داد که آدم‌های معمولی و وقایع فراموش شده زندگی آنها آنقدر هم که تصور می‌کنیم، مبتذل و پیش‌پا افتاده نیست و خیلی بهتر و دقیق‌تر می‌تواند ریز و درشت‌های زندگی واقعی آدمیان را آشکار سازد.