-
درباره کتاب «افسانه قرون وسطی» اثر رمی براگ؛
فراتر از یک افسانه تاریخی
«افسانه قرون وسطی» تنها به فلسفه و الهیات نمیپردازد و مسئله سیاست و نسبت آن با دین را نیز دنبال میکند. براگ در مقایسه میان سه سنت دینی، به تفاوت تجربه سیاسی آنها توجه دارد.
-
نقد تاریخی یک روایت ضدِ ایرانِ ساسانی در تاریخنگاری اسلامی-عربی؛
نامهای که خسروپرویز ساسانی پاره نکرد!
علی نیکویی نوشت: شاید پرسش درست دیگر این نباشد که "آیا خسروپرویز ساسانی نامهٔ پیامبر اسلام حضرت محمد(ص) را پاره کرد؟" بلکه باید پرسید: "چه زمانی و چرا سنت اسلامی، واکنش خسرو را بهصورت پارهکردن نامه روایت کرد؟" پاسخ به این پرسش میتواند ما را از پذیرش سادهٔ یک روایت مشهور بهسوی فهم چگونگی شکلگیری حافظهٔ تاریخی مسلمانان دربارهٔ سقوط شاهنشاهی ساسانی هدایت کند.
-
نگاهی به عشق و عاشقی در دوران پیشامدرن ایران؛
عشقهای نافرجام در تاریخ ما
اگر مرد جوانی در کوچه یا بازار دختری را میدید، با پوشش آن روزگار نمیدانست که او کیست و ظاهرش چگونه است که بخواهد عاشق شود. با تمام این شرایط بالاخره امکان آن وجود داشت که پسری دختر جوانی را ببیند و یک دل نه صد دل عاشق او شود
-
یادداشت اکبر ایرانی در زادروز عباس زریاب خویی؛
تقیزاده مسیر علمی زریابخویی را هموار کرد
مدیرعامل مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب در یادداشتی نوشت: تقیزاده با شناخت گوهر وجودی زریاب خویی، تنها به ستایش او بسنده نکرد؛ بلکه با حمایت و فراهم کردن امکان ادامهٔ تحصیل، در شکلگیری یکی از چهرههای ماندگار فرهنگ ایران نقش ایفا کرد.
-
یادداشتی به مناسبت زادروز عباس زریاب خویی؛
پیوند میان نوآوری و حافظه تاریخی
عباس زریاب خویی در نگاه خود به شعر معاصر، بر پیوند میان نوآوری و حافظۀ تاریخی زبان تأکید میکند. او اگرچه ضرورت تحوّل شعر را متناسب با تغییرات اجتماعی و فرهنگی میپذیرد، بر این باور است که زبان شاعرانه نمیتواند از ریشههای تاریخی خود جدا شود.
-
یادداشت بوذرجمهر پرخیده درباره زرتشتیان در جنبش مشروطیت؛
همصدا با مجاهدان مشروطه
عشق به ایران و سربلندی و عظمت آن از دیگر انگیزههای زرتشتیان در مبارزه با استبداد و تحجر بوده است. عامل دیگر را میتوان شرایط سخت و طاقت فرسای زندگی زرتشتیان در آن دوران ذکر کرد... و دلایل دیگر. زرتشتیان امیدوار بودند با از بین رفتن استبداد و استقرار مشروطیت بتوانند به حقوق فطری و انسانی خود دست یابند و به همین دلیل با مجاهدان مشروطه همصدا شده و با استبداد تا پای جان جنگیدند.
-
۱۴ مرداد؛ سالروز صدور فرمان مشروطیت؛
درسی از مشروطه
رضا مختاری اصفهانی، دانشآموخته تاریخ و سندپژوه نوشت: داستان مشروطه تجربهای گرانبها در تاریخ معاصر ایران است؛ هرگاه انسجام و اتحاد شکل گرفت، اکثریت فعال توانست اراده خود را حاکم کند، اما با اختلاف و انشقاق، ناکامی و انفعال جایگزین آن شد.
-
زنان پیشرو در سپهر علم: نگاهی به جایگاه علمی الهه الهی؛
کنشی آگاهانه برای بازتعریف جایگاه علم در میهن
نادره جلالی در یادداشتی نوشت: الهی اشتیاقی ژرف برای بازگشت به وطن داشت. او با نوعی «وطندوستی معرفتی»، تصمیم گرفت تا این سرمایه را به سوی سرچشمههای خود هدایت کند. از اینرو این بازگشت، نه انتخابی ساده، بلکه کنشی آگاهانه برای بازتعریف جایگاه علم در میهن بود و کوششی برای انتقال آن «سرمایه نمادین» که در غرب آموخته بود، به میدان علمی ایران.
-
نقدی بر ادعاهای شروین وکیلی؛
روایتهای آرزواندیشانه
محمد صادقی نوشت:اگر ما برای کشف و بیان حقیقت، تقدم انسانبودن بر نوع ملیت، اخلاقیزیستن و از میان بردن مرزهای میان انسانها نکوشیم، و به جای آن، با سخنها و ادعاهای بدون استدلال به تزریق هیجانات و موهومات در ذهن انسانها بپردازیم، نشانه این است که همچنان در راههای طیشده و زیانآوری گام برمیداریم که جز به تاریکی ختم نمیشوند.
-
یادداشت فاطمه علیاصغر در سوگ اسماعیل یغمایی؛
باستانشناسی که خانهنشین شد
فاطمه علیاصغر در یادداشتی نوشت: «اسماعیل یغمایی» را جامعه باستانشناسی به کلنگ طلاییاش میشناختند. او دانشآموخته دانشگاه تهران بود از دانشجویان مستقیم دکتر «عزتالله نگهبان». حالا او از میان ما پرکشیده و رفته و میراثش برای ما کاوشهای ماندگارش، پژوهشهای گستردهاش، کتابهایش و از همه مهمتر میهندوستی است.
-
یادداشتی از عبدالله ناصری؛
دورهبندی تاریخی، دغدغه پایدار
دورهبندی «تاریخ» یک مقوله «زمانی» نیست اصولا، یک مفهوم «گفتمانی» است و بار ایدئولوژیکی دارد. بنابراین آرزوی امثال فرّوخ را نهایتا جهان اسلام مخاطبش خواهد بود. مورخان و تاریخدانان اصولا به این موضوع اهتمامی نداشتهاند، فقط بعضا به دورهبندی مفهومی اشارت دارند.
-
یادداشت ابوذر فتاحیزاده در مورد کارلو گینزبورگ؛
پنج نکته در باب فرهیختهای فروتن
اگر تنها یک دلیل در ضرورت بازخوانی میراث مکتوب کارلو گینزبورگ لازم باشد، همین آخرین سویه پژوهشگرانه در نگاه گینزبورگ است.
-
کوتاه به مناسبت درگذشت کارلو گینزبورگ، مورخ ایتالیایی؛
مینیاتوریست تاریخ
گینزبورگ مثل یک مینیاتوریست ظریف و جزئینگر نشان داد که آدمهای معمولی و وقایع فراموش شده زندگی آنها آنقدر هم که تصور میکنیم، مبتذل و پیشپا افتاده نیست و خیلی بهتر و دقیقتر میتواند ریز و درشتهای زندگی واقعی آدمیان را آشکار سازد.
-
«شرح زندگانی من» عبدالله مستوفی به روایت رضا مختاری اصفهانی ؛
راوی گمنامان کوچه و بازار
رضا مختاری اصفهانی نوشت: مستوفی در شرح زندگانی خود نام آدمهایی را هم ثبت کرده که نه از رجال و معاریف که گمنامانی از اهالی کوچه و بازار بودند. مستوفی در شرح زندگانی خود از چهره، حرکات و سکنات مردمانی نوشته که از مردمان عادی بودند؛ مردمانی که از ردۀ نوکران و فروشندگان خردهپا بودند، اما اخلاقشان نمایانگر اخلاق بخشی از جامعۀ ایران بود.
-
یادداشت محمد حکمآبادی درباره کتاب «قره باغ؛ باغی بزرگ»؛
بوی نفت و نَم دریا
باکو، شهری که نامش با بادها گره خورده، وقتی پا به خیابانهایش میگذاری، بوی نفت و نم دریا در آغوشت میپیچد و تاریخش مثل فیلمی سیاهوسفید از مقابل چشمانت عبور میکند. اما این کتاب، فقط قصۀ دیدنیهای باکو نیست؛ اینها یادداشتهایی است از دلتنگیها، حیرتها و آن لحظههای کوتاهی که به تو میگوید سفر چیزی بیشتر از عبور است: لحظههایی که دلت میخواهد نگهشان داری، در جیب بگذاری و با خودت به خانه ببری.
-
یادداشتی درباره کتاب «در اقلیم مورخان» نوشته حسن حضرتی؛
ادامه جدال با مدعی!
محمد علی قهرمانپور نوشت: حسن حضرتی وظیفه یک مورخ را در وهله اول تبدیل «فکت»های موجود به دادههای تازه میداند. او بهدرستی بر این مساله پافشاری میکند که در گام نخستْ باید از «چه» سخن گفت و این بزرگترین قوت دانش تاریخ است زیرا میتواند نظریهپردازیهای فاقد مستندات تاریخی را در هم بشکند و افقهای تازهای پیش رو بگذارد.
-
نقد فریدون مجلسی بر اظهارات محمد محمودهاشمی درباره «ستیز قدرت»؛
دفاع از سیاستی پوچ!
فریدون مجلسی نوشت:در دویست سال گذشته شرق و غربی وجود نداشت تا رجال ما گروهی شیفته غرب یا متکی به شرق باشند! شرق و غرب مفهومی اخیر و مربوط به پس از جنگ جهانی دوم است که کشورها را به اجبار یا الزام در اختیار یا متکی به یکی از این دو بلوک کرد!
-
بازنشرِ اثری درخشان به قلمِ غلامحسین صدیقی؛
بابک، مبارز ایرانی
محمد صادقی نوشت: در نگاه به تاریخ گذشته، و واکاویِ شکستها و به نتیجه نرسیدنِ مقاومتها و جنبشها، آیا میزان سستیها و ضعفهایِ گوناگونِ درونی و داخلی چنانکه باید مورد توجه قرار گرفته است؟
-
یادداشت فاطمه عربپور؛
سامانیان و دلبستگی به زبان فارسی
فاطمه عربپور در یادداشتی نوشت: به تشویق یعقوب لیث صفاری (پادشاه صفاریان) شاعران به زبان فارسی شعر سرودند تا درک آن برای فارسیزبانان آسان شود. لذا فارسی در حکم زبان رسمی ایران قرار گرفت و متعاقباً زمینه برای گسترش زبان فارسی فراهم شد.
-
یادداشتی از اکبر ایرانی به مناسبت روز اسناد ملی و میراث مکتوب؛
نگاه آیندهنگرانه به میراث مکتوب
میراث مکتوب، که حاصل دستاوردهای فکری و نخبگانی دانشمندان ایرانی در طول تاریخ است، جزو گنجینههایی به شمار میرود که هم باعث افتخار ما بوده و هم نگاه آیندهنگرانهای به آن داشتهایم. همین مسأله، یعنی استفاده از مواریث گذشته برای شناخت بهتر آینده کشور، کاری است که هر کشوری که ریشه در تاریخ دارد، انجام میدهد.
-
تجربه شنیدن «تاریخ مسعودی» شاهکار ابوالفضل بیهقی؛
بیهقی به مثابه رئالیستِ نظامگرا
سیدمرتضی حسینیکمالآبادی نوشت: بیهقی نه محبِ پرشورِ شیعه است و نه دشمنِ کینهتوزِ آن. او «رئالیستِ نظامگرا» است. دلبستگی او به عباسیان و غزنویان باعث میشود که تاریخ را از دریچهی «حفظِ نظمِ موجود» ببیند. اگر جایی به نیکی از امامان یاد میکند، از بابِ «تقدسِ خاندانی» آنهاست، نه پذیرشِ برتریِ سیاسیِ آنان.
-
زبان، هویت و نظریههای مقاومت فرهنگی در یادداشت محمدامین ناصح؛
پساجنگ مجالی برای تقویت جایگاه زبانِ میهنافروز فارسی
محمدامین ناصح در یادداشتی نوشت: وقتی افراد جامعه احساس میکنند ارزشهای معنوی و میراث فرهنگی کشورشان مورد تعرض و بیاحترامی مقامات یا رسانههای کشور مهاجم قرار گرفته و جایگاه بینالمللی آن ملت خدشهدار شده است، ممکن است به طور طبیعی نسبت به زبان و نمادهای فرهنگی کشور «متجاوز» یا قدرت غالب و مستکبر، واکنش منفی نشان دهند.
-
یادداشت اختصاصی محمدمهدی سیدناصری از میدان جنگ تا ذهن نسلها؛
حافظه تاریخی، فرآیند انتخاب، تفسیر و بازآفرینی گذشته است
محمدمهدی سیدناصری در یادداشتی نوشت: آثار جنگ تنها در زیرساختها یا جغرافیا باقی نمیماند، بلکه در ذهن انسانها رسوب میکند و بهتدریج به بخشی از حافظه جمعی یک ملت تبدیل میشود. در این میان، مفاهیمی چون «ترومای جمعی» و «حافظه تاریخی و فرهنگی» به ما کمک میکنند تا بفهمیم چگونه تجربههای خشونتبار، از نسلی به نسل دیگر منتقل میشوند و بر شکلگیری هویت ملی اثر میگذارند.
-
یادداشت رضا مختاری اصفهانی بر اساس خاطرات قهرمانمیرزا؛
ایران در جنگ جهانی اول
یادداشتهای روزانهٔ قهرمانمیرزا روایتی دست اول از اوضاع ایران در جنگی خانمانسوز است؛ جنگی که بازی بزرگان بود و ایرانیان قربانیانش؛ مزارع بسیاری به آتش نزاع طرفین یا ملخزدگی از بین رفت، بازارها به هنگام عقبنشینی یکی از طرفین میسوختند و نهایت، قحطی جانهای بسیاری را گرفت.
-
رضا مختاری اصفهانی در یادداشتی اختصاصی به ایبنا نوشت؛
چراغ فرهنگ و هنر خاموششدنی نیست
آثار تاریخی و فرهنگی حاصل ذهنیت اندیشمندان و تلاش انسانهایی است که در این راه کوشیدهاند. تخریب و آسیب به چنین آثاری در حکم کشتن چندین نسل بشر است؛ نسلهایی که راحت جان فرو نهاده و جاودانگی خود را در جاودانگی فرهنگ انسانی دیدند.
-
یادداشت پژوهشگر حوزه تاریخ شفاهی به مناسبت روزهای جنگ؛
ایران، درخت سروی که هیچ وقت نمیشکند
میثم غلامپور نوشت: ایران مثل «درخت سرو» است، مقابل بادها و طوفانها خم میشود اما «هیچوقت نمیشکند». جایی از صفحات گذشته تاریخمان نبوده که از بلاها و هجوم دشمنان کمرراست نکرده باشیم. این راز بزرگ همیشهٔ ماست. حکایت «برخاستن ققنوس» دربارهٔ مردم ایران، افسانه نیست؛ واقعیت ملموس همهٔ تاریخ ماست.
-
یادداشت اختصاصی روزبه زرینکوب در رثای عبدالمجید ارفعی؛
بیچاره دانش، بیچاره دانشگاه
روزبه زرینکوب در یادداشتی نوشت: استاد عبدالمجید ارفعی نه پیش از انقلاب اسلامی و نه پس از آن، هرگز عنوان رسمی استادی دانشگاه نیافت. با این حال، به کار علمی خود پرداخت و البته این دانش و دانشگاه در ایران بود که از وجود و حضور این دانشی مرد محروم ماند.
-
نوشتاری از محمدعلی فروغی نامور به ذکاءالملک؛
ایران را چرا باید دوست داشت؟
محمدعلی فروغی: اگر مهر من نسبت به وطن تنها از آن سبب باشد که خود از آن مرز و بوم هستم و بخواهم این عنوان را وسیلهی مغایرت خویش و بیگانه قرار داده و از اختلاف و نفاق بین مردم برای خود استفاده کنم این وطنپرستی نیست، خودپرستی است، و مانند تعصب دینی آن جماعت از ارباب ادیان که اختلاف دین و مذهب و نفاق بین مردم را وسیلهی منافع و اعتبارات شخصی و فرقهای قرار میدادند مذموم است، و باید مردود باشد.
-
«سالنامههای مدارس و دانشگاههای ایران در دوران قاجار و پهلوی»؛
از سالنامه دبیرستان قریب تا نشریه دارالفنون و امیرکبیر
«سالنامههای آموزشی ایران» را میتوان «دایرهالمعارف آموزش و پرورش ایران» یا «دانشنامه تعلیم و تربیت ایران» نامید؛ اطلاعات و گزارشهای آن منحصر به حوزه آموزش و پرورش نیست و شامل گزارشهای تاریخی، جغرافیایی، فرهنگی، اجتماعی، هنری، بهداشتی و ورزشی میلیونها ایرانی میشود که با مشارکت هم، تاروپود فرش فرهنگ این سرزمین را بافتند.
-
یادداشت عباس پناهی در مورد کتاب «شبح سرخ»؛
ماموریت سفیر سرخ در ایران
عباس پناهی در این یادداشت نوشت: در این کتاب تلاش دارم تا با استفاده از اسناد نویافته درباره براوین تحولات سیاسی ایران و روسیه و همچنین تحولات داخلی ایران هم زمان با شکلگیری و تاسیس دولت بلشویکی شوروی را مورد بررسی قرار دهم. براوین پیش از انقلاب بلشویکی در روسیه در شهرهای مختلف ایران خدمت کرد و در اسناد ایرانی از او به نیکی یاد میشود.