سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: بعضی شهرها را میتوان با میدانها، پلها، گنبدها و خیابانهایشان به یاد آورد؛ اما آنچه یک شهر را در حافظه آدمها زنده نگه میدارد، همیشه در قاب عکسهای تاریخی و شکوه بناهایش جا نمیگیرد. گاهی یک مغازه قدیمی، صدای گفتوگوی دو همسایه، خاطره رفتوآمد در خیابانی که دیگر شکل گذشته را ندارد یا چهره آدمهایی که سالها پیش از کنارمان گذشتهاند، بیش از هر تصویر باشکوهی میتواند ما را به هویت یک شهر نزدیک کند.
اصفهان نیز فقط شهری با گنبدهای فیروزهای، پلهای تاریخی و میدان نقشجهان نیست؛ شهری است که در لابهلای خاطرات نسلهایش، در زندگی مردم محلهها، در مشاغل فراموششده، در مناسبات انسانی و در روایتهایی که هنوز فرصت ثبتشدن نیافتهاند، نفس میکشد. آنچه از این شهر به یادگار میماند، تنها حاصل معماری و هنر نیست؛ حاصل زندگی انسانهایی است که در کوچهها و خیابانهایش زیستهاند، کار کردهاند، عشق ورزیدهاند و بخشی از زمانه خود را در حافظه شهر به امانت گذاشتهاند.
یکم آذر، روز اصفهان، فرصتی برای بازخوانی همین هویت چندلایه است؛ فرصتی برای عبور از ستایش صرف گذشته و اندیشیدن به آنچه از زندگی اجتماعی و فرهنگی این شهر باید برای آیندگان باقی بماند. در این میان، ادبیات داستانی میتواند نقشی فراتر از روایت یک قصه داشته باشد؛ میتواند صداهایی را ثبت کند که در اسناد رسمی کمتر شنیده میشوند و به مکانهایی که در معرض فراموشیاند، دوباره زندگی ببخشد.
علی خدایی، داستاننویسی که سالهای طولانی از زندگی و جهان ادبیاش با اصفهان پیوند خورده، از جمله نویسندگانی است که در آثارش به سراغ همین لایههای انسانی شهر رفته است. کتاب «آدمهای چهارباغ» نمونهای از این نگاه است؛ روایتی که چهارباغ را نه صرفاً یک خیابان تاریخی، بلکه بستری برای دیدارها، خاطرهها و تجربههای انسانی میبیند.
خدایی در این گفتوگو که به مناسبت یکم آذر، روز اصفهان، با خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) انجام شده است، از هویت فراتر از کالبد شهر، ضرورت ثبت زندگی روزمره مردم، مسئولیت ادبیات در حفظ حافظه اجتماعی، فاصله میان تصویر رسمی اصفهان و واقعیت امروز آن و ضرورت مشارکت شهروندان در پاسداشت میراث فرهنگی سخن میگوید؛ گفتوگویی درباره شهری که برای شناختنش باید علاوه بر بناها، آدمهایش را نیز به خاطر سپرد.

یکم آذر به نام اصفهان نامگذاری شده است؛ اما اگر بخواهیم فراتر از نامگذاری یک روز در تقویم، از هویت این شهر سخن بگوییم، به نظر شما چه مؤلفههایی اصفهان را به اصفهان تبدیل کردهاند؟ آیا هویت این شهر را باید در معماری و بناهای تاریخی آن جستوجو کرد یا در زندگی، خاطرات، فرهنگ و جهان فکری مردمانش؟
به اعتقاد من، هویت یک شهر را نمیتوان فقط در معماری و بناهای تاریخی آن جستوجو کرد. بناها بخش مهمی از هویت شهر هستند، اما تمام آن را تشکیل نمیدهند. شهر حاصل زندگی چندین نسل از انسانهایی است که در آن کار کردهاند، عشق ورزیدهاند، رنج کشیدهاند، خانواده تشکیل دادهاند و خاطره ساختهاند.
اصفهان را باید در کنار زایندهرود، در میدان نقشجهان و چهارباغ دید، اما در عین حال باید آن را در بازارها، کارگاهها، کارخانهها، محلهها و حتی گفتوگوهای روزمره مردمش نیز جستوجو کرد.
برای من، اصفهان فقط مجموعهای از آثار تاریخی نیست؛ شهری است که زندگی در آن جریان داشته است. اگر زندگی مردم را از بناهای تاریخی جدا کنیم، آن بناها به اشیایی زیبا اما خاموش تبدیل میشوند. هویت شهر در پیوند میان فضای کالبدی و حافظه انسانی شکل میگیرد؛ بنابراین، شناخت اصفهان بدون شناخت مردمانش، شناختی ناقص خواهد بود.

شما در آثار داستانیتان، بهویژه کتاب «آدمهای چهارباغ»، بخشهایی از زندگی اجتماعی و خاطرات اصفهان را روایت کردهاید. اگر قرار باشد امروز به مناسبت روز اصفهان، تصویری از این شهر به نسل آینده ارائه دهید، کدام بخش از اصفهان گذشته را ضروریتر میدانید که پیش از فراموششدن ثبت و روایت شود؟
فکر میکنم آنچه بیش از هر چیز باید ثبت شود، زندگی روزمره مردم است؛ چیزهایی که شاید در نگاه نخست اهمیت تاریخی نداشته باشند، اما در حقیقت، سازندگان اصلی حافظه یک شهر هستند.
ما معمولاً تاریخ را با پادشاهان، بناها، اتفاقات بزرگ و شخصیتهای شناختهشده به یاد میآوریم، اما کمتر از زندگی آدمهای معمولی حرف میزنیم؛ از مغازهدارها، کارگران، معلمها، کارمندها، زنان خانهدار، صاحبان مشاغل کوچک و کسانی که هر روز در خیابانهای شهر رفتوآمد میکردند.
در کتاب «آدمهای چهارباغ» نیز همین آدمها و موقعیتهای زندگیشان برای من اهمیت داشتهاند. چهارباغ فقط یک خیابان نیست؛ مجموعهای از خاطرات، برخوردها، دیدارها و تجربههای انسانی است.
به نظرم باید پیش از آنکه این خاطرات از حافظه نسلهای قدیمی پاک شوند، آنها را ثبت کنیم. باید بدانیم مردم در گذشته چگونه زندگی میکردند، کجا یکدیگر را میدیدند، چه میخوردند، چه میخواندند، چگونه کار میکردند و مناسبات اجتماعیشان چگونه بود.
شاید نسل آینده با دیدن عکسی قدیمی از یک مغازه یا خیابان، فقط شکل ظاهری آن را ببیند؛ اما آنچه باید به او منتقل کنیم، زندگی پنهان در پشت آن تصویر است؛ اینکه چه کسانی در آن مغازه کار میکردند، چه رابطهای با مشتریانشان داشتند، چه گفتوگوهایی میان مردم شکل میگرفت و آن مکان چه جایگاهی در زندگی روزمره شهروندان داشت.
به گمان من، علاوه بر ثبت مکانها، باید عاطفه و مناسبات انسانی وابسته به آنها را نیز ثبت کنیم؛ زیرا شهر فقط آن چیزی نیست که میبینیم، بلکه مجموعهای از تجربههایی است که آدمها در آن زندگی کردهاند.
انتخاب یکم آذر بهعنوان روز اصفهان تا چه اندازه توانسته است به شناخت عمیقتر هویت تاریخی و فرهنگی این شهر کمک کند؟ آیا این مناسبت از سطح برگزاری برنامههای فرهنگی و مراسم مناسبتی فراتر رفته و به فرصتی برای بازخوانی هویت اصفهان تبدیل شده است؟
نامگذاری یک روز به نام اصفهان میتواند اتفاق خوبی باشد، اما به شرط آنکه این نامگذاری به فرصتی واقعی برای شناخت شهر تبدیل شود. نباید تصور کنیم که با برگزاری چند مراسم و برنامه فرهنگی، هویت یک شهر شناخته میشود. شناخت شهر به مطالعه، پژوهش، گفتوگو و بازخوانی گذشته نیاز دارد.
یکم آذر میتواند فرصتی باشد تا از خودمان بپرسیم اصفهان چه بوده، امروز در چه وضعیتی قرار دارد و قرار است چه چیزی از آن برای نسلهای بعد باقی بماند. به نظرم این مناسبت زمانی ارزش واقعی پیدا میکند که فقط به ستایش گذشته نپردازیم، بلکه درباره وضعیت امروز شهر نیز حرف بزنیم. اصفهان را باید هم در شکوه تاریخیاش دید و هم در دشواریهایی که امروز با آن روبهروست.
دوست دارم یکم آذر فقط روز یادآوری افتخارات گذشته نباشد؛ بلکه روزی برای مواجهه صادقانه با گذشته و حال شهر باشد.

اصفهان در طول تاریخ، فقط بهواسطه بناها و آثار معماریاش شناخته نشده، بلکه فرهنگ زندگی، آداب اجتماعی، مشاغل، روابط انسانی و سنتهای مردمانش نیز بخشی از هویت آن بوده است. از نگاه شما، کدام بخش از این میراث اجتماعی و فرهنگی امروز بیشتر در معرض فراموشی یا دگرگونی قرار دارد؟
شهر در گذشته شبکهای از ارتباطات انسانی بود. مردم یکدیگر را میشناختند، از احوال هم خبر داشتند و روابطی میان خانوادهها شکل میگرفت که گاهی چندین نسل ادامه پیدا میکرد. مشاغل نیز فقط وسیله کسب درآمد نبودند؛ هر شغل بخشی از فرهنگ و هویت اجتماعی شهر را شکل میداد.
امروز با تغییر شکل زندگی شهری، بسیاری از این ارتباطات دگرگون شدهاند. بعضی مشاغل از میان رفتهاند، برخی محلهها هویت گذشته خود را از دست دادهاند و شیوه ارتباط مردم با یکدیگر تغییر کرده است.
نمیخواهم گذشته را بینقص و امروز را سراسر نامطلوب تصویر کنم. هر دورهای ویژگیهای خودش را دارد، اما معتقدم باید این دگرگونیها را ثبت و بررسی کنیم. آنچه اهمیت دارد، این است که بدانیم در کنار بناهایی که از گذشته باقی ماندهاند، چه نوع زندگی و چه مناسبات انسانیای نیز از بین رفته است.
اگر ادبیات را یکی از مهمترین ابزارهای ماندگاری حافظه تاریخی و فرهنگی یک جامعه بدانیم، نویسندگان و داستاننویسان اصفهان چه مسئولیتی در قبال ثبت و انتقال هویت این شهر به نسلهای آینده دارند؟ آیا ادبیات داستانی معاصر اصفهان توانسته است به اندازه ظرفیت تاریخی و فرهنگی این شهر، آن را روایت کند؟
به اعتقاد من، نویسنده در برابر شهرش مسئولیت دارد؛ نه به این معنا که موظف باشد از شهر تعریف کند یا تصویری زیبا و بینقص از آن ارائه دهد، بلکه باید بتواند آن را با تمام پیچیدگیها و تناقضهایش روایت کند.
ادبیات میتواند چیزهایی را ثبت کند که شاید در اسناد رسمی و کتابهای تاریخ جایی نداشته باشند. یک داستان ممکن است زندگی یک خانواده، یک محله، یک شغل یا یک دوره تاریخی را به شکلی ثبت کند که برای نسلهای بعد قابل لمس باشد.
نویسنده باید به جزئیات زندگی توجه کند. گاهی یک گفتوگوی کوتاه، یک مغازه قدیمی، یک خانه یا حتی یک عادت روزمره میتواند بخشی از تاریخ اجتماعی یک شهر را در خود داشته باشد.
البته به نظرم ادبیات داستانی معاصر اصفهان هنوز نتوانسته است به اندازه ظرفیت تاریخی و فرهنگی این شهر، آن را روایت کند. این شهر آنقدر لایههای تاریخی، اجتماعی و انسانی دارد که همچنان موضوعات فراوانی برای داستاننویسی در آن وجود دارد.

در روز اصفهان معمولاً از شکوه تاریخی، معماری و تمدن این شهر سخن گفته میشود؛ اما به نظر شما آیا میان تصویری که در مناسبتهایی مانند یکم آذر از اصفهان ارائه میکنیم و واقعیتی که شهروندان امروز در زندگی روزمره خود تجربه میکنند، فاصلهای وجود دارد؟ اگر چنین فاصلهای هست، مهمترین نمود آن چیست؟
بله، به نظرم میان تصویر رسمی و مناسبتمحور اصفهان و واقعیتی که شهروندان امروز تجربه میکنند، فاصله وجود دارد. ما معمولاً در مناسبتهایی مانند روز اصفهان از شکوه گذشته، زیبایی معماری و جایگاه تاریخی شهر صحبت میکنیم، اما زندگی امروز مردم با مسائل و دشواریهایی روبهروست که نمیتوان آنها را نادیده گرفت.
یکی از مهمترین نمودهای این فاصله را میتوان در وضعیت زایندهرود دید. زایندهرود فقط یک عنصر طبیعی یا جاذبه گردشگری نیست؛ بخشی از حافظه جمعی و هویت عاطفی مردم اصفهان است. خشکشدن آن فقط به معنای از دست رفتن یک رودخانه نیست، بلکه به معنای تغییر در تجربه زیسته مردم و رابطه آنها با شهر است.
از سوی دیگر، آلودگی هوا، فرسودگی برخی محلهها، تغییر بافت اجتماعی و دشواریهای زندگی شهری نیز بخشی از واقعیت امروز اصفهان است.
به اعتقاد من، دوست داشتن یک شهر به معنای نادیده گرفتن مشکلات آن نیست. اتفاقاً اگر به اصفهان علاقهمندیم، باید بتوانیم درباره مسائلش صادقانه حرف بزنیم. تصویر واقعی شهر باید هم زیباییهای گذشته را دربر بگیرد و هم نگرانیهای امروز را.
اگر بخواهید بهعنوان یک داستاننویس و فردی که سالها با فضای فرهنگی و اجتماعی اصفهان زندگی کرده است، یکم آذر را به فرصتی برای نسل جوان تبدیل کنید، چه چیزی را باید درباره اصفهان به آنها معرفی کرد که احتمالاً در کتابهای درسی، روایتهای رسمی و برنامههای گردشگری کمتر با آن مواجه شدهاند؟
من بهعنوان یک نویسنده و کسی که سالها در اصفهان زندگی کرده است، واقعاً فکر نمیکنم توصیه خاصی برای نسل جوان داشته باشم. به نظرم نسل جوان خودش اسطورههای خودش را انتخاب میکند و جهان فکری و فرهنگی خودش را میسازد. مگر نسلهای پیش از ما اسطورههای خودشان را انتخاب نکردهاند؟ درست است که ممکن است همیشه به آن چیزی که میخواستند نرسیده باشند، اما این مانع از آن نمیشود که هر نسلی حق داشته باشد آرمانها و اسطورههای خودش را داشته باشد.
فکر میکنم هر انسانی باید فرصت داشته باشد جهان خودش را بسازد و درباره آنچه دوست دارد و به آن باور دارد، تصمیم بگیرد. به همین دلیل، علاقهای ندارم در کار جوانها دخالت کنم یا برایشان تعیین تکلیف کنم که چه چیزی را دوست داشته باشند، چگونه فکر کنند یا چه مسیری را انتخاب کنند.
در نهایت، اگر بخواهید در روز اصفهان مطالبه مشخصی از مدیران فرهنگی، مدیریت شهری و متولیان میراث فرهنگی داشته باشید، چه چیزی را مطرح میکنید؟ به اعتقاد شما مهمترین اقدامی که برای حفظ هویت و حافظه تاریخی اصفهان باید انجام شود و نباید بیش از این به تعویق بیفتد، چیست؟
فکر میکنم سازمانهای مردمنهاد (انجیاوها) باید فعالیت بیشتری برای حفظ و نگهداری اصفهان انجام دهند. البته این فعالیت زمانی میتواند نتیجه بهتری داشته باشد که متولیان شهر و مسئولان فرهنگی، که قدرت و امکانات اجرایی در اختیارشان است، در مرحله نخست ارتباط بهتر و مؤثرتری با این گروهها برقرار کنند.
باید به این گروهها اجازه داده شود که آنها نیز از زاویه نگاه خودشان به شهر نگاه کنند و از تجربهها و پیشنهادهایشان استفاده شود. واقعیت این است که گروههای زیادی در اصفهان وجود دارند که با علاقه و دلسوزی برای حفظ شهر و میراث فرهنگی آن فعالیت میکنند. به نظرم این ظرفیت نباید نادیده گرفته شود.
در ادامه همان بحثی که درباره نسل جوان مطرح کردم، فکر میکنم یکی از بهترین یادگارهایی که میتوانیم برای نسلهای بعد باقی بگذاریم، ایجاد امکان مشارکت و مسئولیتپذیری در قبال شهر است. اگر قرار است اصفهان را به جوانان تحویل بدهیم، بهتر است شهری را تحویل بدهیم که مردمش در حفظ و نگهداری آن سهم داشته باشند.
برای اصفهان میتوان برنامههای زیادی طراحی کرد و کارهای فراوانی انجام داد، اما پیش از هر چیز باید ببینیم موانع این مشارکت چیست و چگونه میتوانیم آنها را برطرف کنیم. باید این «اما» ها را باز کنیم، بشناسیم و دربارهشان گفتوگو کنیم. به اعتقاد من، حفظ اصفهان فقط وظیفه مدیران و نهادهای رسمی نیست؛ مسئولیتی جمعی است و بدون مشارکت مردم و گروههای مستقل، نمیتوان به نتیجه مطلوب رسید.
نظر شما