سرویس بینالملل خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- الهه شمس: در پنجاهوهشت سالی که از بنیانگذاری جایزه ادبی بوکر میگذرد، تالار افتخارات آن قلمرو بلامنازع ادبیات جریان اصلی و رئالیسم شسته رفته بوده است؛ سرزمینی که گونههای عامهپسندتر، بهویژه علمیتخیلی، کمتر اجازه عبور از آستانهاش را داشتند. اما، پیرمرد ۸۱ سالهای با موهای نقرهای دماسبی و چشمانی درخشان، این دژ مستحکم را فتح کرد. مایکل هریسون، که او را با نام ادبی ام جان هریسون (M John Harrison) میشناسیم، با سیزدهمین رمان خود با عنوان پایان همهچیز (The End of Everything)، مسنترین برنده تاریخ بوکر و نخستین نویسندهای شد که با اثری متعلق به ساحت علمیتخیلی این نشان نامدار را به خانه میبرد.
نویسندهای که اگرچه سالها چهرهای محبوب برای غولهایی چون اورسولا کی لو گویین (Ursula K Le Guin)، ایان بنکس (Iain Banks) و چاینا میهویل (China Miéville) به شمار میرفت، اما هرگز تن به قواعد بازاریابی نشر نداد. او با آرامش میگوید: «مشکل همیشگی من این بوده که به مفهوم ژانر اعتقادی ندارم. هیچ مرزی را به رسمیت نمیشناسم.»
نگارش «پایان همهچیز» نزدیک به ۱۵ سال زمان برد؛ اثری باریک اما متراکم که نبض تمام بحرانهای عمیق سده حاضر را ثبت کرده است: جنون هوش مصنوعی، تشنجهای سرمایهداری متاخر، زوال محیطزیست، امواج پناهجویی و اضطراب ناشی از برگزیت. هریسون درباره خلق این متن میگوید: «با خود گفتم تو هشتاد سال داری؛ وقت آن است که یکبار دیگر ماجرا را به سمت لبه پرتگاه هل بدهی. قاعده همیشگی من این بود که مرزها را تا جای ممکن پیش ببرم و سپس کمی از لبه عقب بنشینم. اما اینبار خواستم موضوع را پرتاب کنم ته دره تا ببینم چه بر سرمان میآید.»
نطفه اصلی این رمان به پیامدهای بحران اقتصادی سالهای ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ بازمیگردد. خشم ناشی از آن سقوط بزرگ هریسون را آرام نگذاشت؛ او ابتدا دستنوشتههایش را در کشویی نهاد و بعدها در سال ۲۰۱۵ از دل آن داستان کوتاهی به نام بحران (The Crisis) بیرون کشید. اجرای همان داستان در شرق لندن نزدیک بود به بهای جانش تمام شود؛ حملهای قلبی درست در آستانه هفتادسالگی او را به بخش مراقبتهای ویژه رساند. اما همین تجربه مرزی به او فهماند که آن طرح ناتمام، نقشه راه یک رمان شگرف است.
رمان در شهری ساحلی و گمنام در منطقه کنت میگذرد و بریتانیایی در حال فروپاشی را زیر بار تهاجم نژادی غریب از بیگانگان موسوم به «آیگتیها» (the iGhettis) ترسیم میکند؛ بیگانگانی که بهصورت ستونهایی رقصان و خروشان از نور پدیدار میشوند. این نامگذاری، نمونهای درخشان از طنز زهرآگین هریسون است؛ بازی چندلایهای با عبارتهای «فهمیدم»، «کالا میخرم»، نام خاندان ثروتمند گتی، نمادهای دنیای فناوری اطلاعات و مفهوم «من» روانشناختی فروید.
با این حال، پایان همهچیز برخلاف روال معمول این ژانر، هرگز در پی افشاگری یا پاسخهای آسان به خواننده نیست. این اثر ادای احترامی ساختارشکنانه به سنت ادبی فاجعهنویسان شاخصی چون جی جی بالارد (JG Ballard) و جان ویندهام (John Wyndham) است. برای هریسون، پایان تاریخ نه با طنین یک انفجار کوبنده، بلکه با اغتشاشی بیپایان و از دست رفتن چارچوبهای شناختی جامعه سر میرسد.
هریسون که در ۱۹۴۵ در میانه خاکسترهای جنگ دوم در راگبی واریکشر زاده شد و نخستین تجربیات تخیل خود را از کمدی پنهان از رمانهای عامهپسند ارزانقیمت وام گرفت، دههها مشقت کشید و کاناپهخوابی دوران هیپیگری در غرب لندن را تاب آورد تا تن به قالبهای سفارشی صنعت چاپ ندهد. پس از کسب جایزه گلداسمیتز در ۲۰۲۰ برای رمان تحسینشده «سرزمین غرقشده دوباره سر برمیآورد» (The Sunken Land Begins to Rise Again) و حضور در جایگاه داور بوکر در ۲۰۲۲، این پیروزی مهر تاییدی بر شش دهه مبارزه مدام او با دستهبندیهای مرسوم ادبی است.
آیا پیرمرد موقر ادبیات بریتانیا پس از فتح معتبرترین قله داستاننویسی، به سرنوشت آدمی امیدوار است؟ پاسخ او بیپرده و تکاندهنده است: «هیچ امیدی ندارم. ما چونان خوابگردانی مسخشده به سوی وضعیتی هولناک گام برمیداریم. کسی باید بیاید و گوشزد کند که تکتک اعمال ما پیامدهایی مهیب در پی دارند و ما چشمهایمان را بر آنها بستهایم.»
هریسون رماننویسی را تلاشی برای خوشآمد خوانندگان نمیداند؛ او رسالت خویش را در نقاب پیشگوی تروآ، «کاساندرا»، بازمییابد: «کار من سرگرم کردن صرف نیست؛ من همواره کاساندرا بودهام و بانگ میزنم: مراقب آنچه رقم میزنید باشید.»
منبع: گاردین
نظر شما