یکشنبه ۱ آذر ۱۴۰۵ - ۰۹:۰۰
بازسازی تاریخ اندیشه یک تمدن

رئیس کتابخانه دانشگاه تهران نوشت:‌ مهم‌ترین درس پژوهشی فان اس برای ما، فراتر از نتایج خاص او، اهمیت داشتن یک طرح کلان تحقیقاتی است که بر انبوهی از پژوهش‌های دقیق و جزئی استوار باشد. او نشان داده است که می‌توان از مطالعه یک رساله، یک متکلم یا یک حلقه علمی آغاز کرد و با استمرار و انسجام روش، به بازسازی بخش بزرگی از تاریخ اندیشه یک تمدن رسید. این شاید ماندگارترین جنبه کار علمی او باشد.

سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- رسول جعفریان،‌ استاد و پژوهشگر تاریخ ایران و اسلام؛ یوزف فان اس (Josef van Ess) از برجسته‌ترین اسلام‌شناسان معاصر و از مهم‌ترین پژوهشگران تاریخ کلام اسلامی است. مجموعه شش‌جلدی او با عنوان کلام و جامعه در سده‌های دوم و سوم هجری، که در فاصله سال‌های ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۷ به زبان آلمانی منتشر شد، یکی از گسترده‌ترین کوشش‌های علمی برای بازسازی تاریخ اندیشه دینی در اسلام نخستین به شمار می‌رود.

بازسازی تاریخ اندیشه یک تمدن
رسول جعفریان

من کارنامه علمی فان اس را از چهار منظر مهم می‌دانم: نخست، نوآوری‌های او در پژوهش‌های جزئی و مقالات تخصصی؛ دوم، روش پژوهشی که برای مطالعه تاریخ کلام اسلامی طراحی و به کار گرفته است؛ سوم، دستاورد نهایی این روش در قالب مجموعه‌ای عظیم که عمدتاً حاصل کوشش فردی یک پژوهشگر است؛ و چهارم، تلاش او برای پیوند دادن تاریخ اندیشه کلامی با تاریخ جامعه اسلامی.

فان اس، در این کتاب، به همه فرقه ها و در همه بخش‌ها یا همان «مقالات» پرداخته است. با این حال، سیر مطالعاتی ـ تحقیقاتی او، چنان که در مقدمه جلد چهارم آمده، متمرکز روی معتزله بوده است. با این حال، درک درست از معتزله، مبتنی بر شناخته اطلس فرقه‌ها بوده و او را به تحقیق ونگارش این اثر کشانده است. در مجلد چهارم، بخش «د» خلاصه‌ای از مسائل علم کلام را با عنوان «جمع بندی تاریخ علم کلام» آورده که بسیار مهم است.

اهمیت این اثر صرفاً در حجم آن نیست. فان اس کوشیده است از تاریخ‌نگاری متعارف فرقه‌ها و عقاید فراتر رود و تاریخ کلام را در ارتباط با اشخاص، مراکز علمی، تحولات اجتماعی، منازعات سیاسی و مسائل معرفتی بازسازی کند. در این رویکرد، کلام اسلامی مجموعه‌ای از عقاید ثابت و ازپیش‌ساخته نیست، بلکه جریانی تاریخی، متکثر و در حال تحول است.

۱. معماری یک پژوهش بزرگ: از تاریخ محلی تا نظام اندیشه

یکی از ویژگی‌های برجسته کار فان اس، معماری منسجم پژوهش اوست. این مجموعه شش‌جلدی، با وجود گستردگی مطالب، از طرحی روشن پیروی می‌کند.

چهار جلد نخست به بررسی تاریخی و تحلیلی اختصاص دارد و دو جلد پایانی شامل متون، اسناد، کتاب‌شناسی و نمایه‌های تفصیلی است.

جلد نخست: خاستگاه‌های کلام و نخستین کانون‌های فکری

فان اس بحث را از تحولات دینی پس از رحلت پیامبر اسلام آغاز می‌کند؛ دورانی که جامعه اسلامی با پرسش‌هایی تازه درباره ایمان، گناه، اختیار انسان، قدرت سیاسی و مرجعیت دینی مواجه شد.

او سپس به شام و کوفه می‌پردازد و جریان‌هایی مانند قدریه، مرجئه، شیعه نخستین، خوارج و زنادقه را بررسی می‌کند. مباحث مربوط به ابوحنیفه، هشام بن حکم و دیگر متکلمان کوفه از بخش‌های مهم این جلد است.

جلد دوم: بصره، ایران و تنوع جغرافیایی کلام

بصره در این جلد یکی از مهم‌ترین مراکز شکل‌گیری اندیشه کلامی است. فان اس به واصل بن عطا، عمرو بن عبید، نخستین معتزلیان و مناسبات آنان با فقیهان، زاهدان، اهل حدیث و دیگر جریان‌ها می‌پردازد.

در ادامه، مناطق ایران، به‌ویژه خراسان و ماوراءالنهر، جایگاه مهمی دارند. بررسی جهم بن صفوان، مقاتل بن سلیمان و جریان‌های فکری بلخ، مرو، سمرقند و سیستان نشان می‌دهد که تاریخ کلام را نمی‌توان صرفاً به بغداد و بصره محدود کرد.

جلد سوم: شکوفایی نظام‌های کلامی و عصر محنه

این جلد به شکل‌گیری نظام‌های بزرگ کلامی در دوره عباسی اختصاص دارد. متکلمانی چون ضرار بن عمرو، بشر بن معتمر، ابوالهذیل علاف و ابراهیم نظام در کانون توجه قرار می‌گیرند.

بحث‌های مربوط به فلسفه طبیعی، جوهر و عرض، صفات الهی، اختیار انسان، معرفت‌شناسی و اعتبار اخبار، نشان‌دهنده گستردگی موضوعات کلامی در این دوره است.

فان اس همچنین جریان محنه و مسئله خلق قرآن را در پیوند با قدرت سیاسی عباسیان بررسی می‌کند.

جلد چهارم: بحران کلام و جمع‌بندی نظام‌مند اندیشه‌ها

در بخش نخست این جلد، تحولات متأخر معتزله، مناقشات ابن‌راوندی و ابوعیسی وراق و بحران‌های درونی کلام جدلی بررسی می‌شود.

اما بخش پایانی جلد چهارم اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا فان اس پس از بررسی تاریخی و جغرافیایی، به جمع‌بندی موضوعی مسائل کلامی می‌پردازد. مباحث خداشناسی، انسان‌شناسی، معاد، ایمان، معرفت، نبوت، امامت و مناسبات کلام و جامعه در این بخش به‌صورت نظام‌مند مطرح می‌شوند.

جلدهای پنجم و ششم: اسناد و ابزارهای پژوهش

این دو جلد پشتوانه مستند مجموعه‌اند و با گردآوری متون کهن، قطعات باقی‌مانده از آثار متکلمان، ترجمه‌ها، کتاب‌شناسی و نمایه‌ها، امکان مراجعه دقیق‌تر به منابع و پیگیری پژوهش‌های مستقل را فراهم می‌کنند.

در مجموع، ساختار کتاب از یک حرکت دوگانه پیروی می‌کند: نخست، بازسازی تاریخی اندیشه‌ها در محیط پیدایش آنها؛ سپس، استخراج و تنظیم نظام‌مند مسائل کلامی.

بازسازی تاریخ اندیشه یک تمدن

۲. نوآوری‌های روش‌شناختی فان اس

به گمان من، مهم‌ترین دستاورد فان اس، حتی بیش از اطلاعات فراوانی که گرد آورده، روش پژوهش اوست. این روش را می‌توان در پنج محور خلاصه کرد.

الف. پیوند زمان، مکان، شخصیت و مسئله

فان اس تاریخ کلام را در یک چارچوب چندبعدی بررسی می‌کند. هر اندیشه در زمان معین، در محیط جغرافیایی مشخص، در ارتباط با اشخاص و حلقه‌های علمی و در نسبت با یک مسئله کلامی مطالعه می‌شود.

برای مثال، مسئله اختیار انسان در شام اموی، بصره و خراسان، الزاماً در یک محیط اجتماعی و با یک کارکرد سیاسی مطرح نشده است.

این شیوه مانع از آن می‌شود که تاریخ کلام به فهرستی انتزاعی از عقاید تبدیل شود.

ب. چهره‌نگاری علمی و بازسازی شبکه‌های فکری

یکی از ابزارهای اصلی فان اس، چهره‌نگاری علمی یا Prosopography است؛ یعنی مطالعه مجموعه‌ای از شخصیت‌ها و روابط آنان برای شناخت ساختار یک محیط فکری.

او تنها به عقاید یک متکلم توجه نمی‌کند، بلکه استادان، شاگردان، مناظرات، آثار، روابط اجتماعی و ارتباطات سیاسی او را نیز بررسی می‌کند.

این روش به‌ویژه در مطالعه قرن دوم هجری اهمیت دارد؛ زیرا بسیاری از جریان‌های فکری هنوز به صورت مذاهب منسجم و دارای مرزهای روشن شکل نگرفته بودند.

ج. عبور از طبقه‌بندی‌های سنتی ملل و نحل

در آثار فرقه‌نگاری اسلامی، جریان‌های فکری غالباً در قالب فرقه‌هایی با عقاید مشخص معرفی شده‌اند. فان اس می‌کوشد از پذیرش بی‌چون‌وچرای این تقسیم‌بندی‌ها فاصله بگیرد و تاریخ واقعی شکل‌گیری اختلافات را بازسازی کند.

در این نگاه، یک متکلم ممکن است در مسئله‌ای به معتزله نزدیک باشد، در مسئله‌ای دیگر با آنان اختلاف داشته باشد و از نظر سیاسی به جریان دیگری گرایش پیدا کند.

بدین‌ترتیب، تاریخ کلام از چارچوب فرقه‌های تثبیت‌شده به تاریخ تحولات و تعاملات فکری نزدیک می‌شود.

د. ترکیب تاریخ‌نگاری و تحلیل نظام‌مند

فان اس ابتدا آرا را در بستر تاریخی آنها بررسی می‌کند و سپس در پایان مجموعه تحلیلی، مسائل را در قالب یک نظام موضوعی بازمی‌چیند.

این ترکیب اهمیت فراوانی دارد. زیرا تاریخ‌نگاری صرف ممکن است در انبوه جزئیات گرفتار شود و بررسی موضوعی صرف نیز ممکن است تحولات تاریخی را نادیده بگیرد.

فان اس کوشیده است میان این دو شیوه تعادل برقرار کند.

هـ. بازسازی متون و اندیشه‌های از دست رفته

بخش بزرگی از آثار متکلمان نخستین باقی نمانده است. فان اس با مراجعه به نقل‌قول‌های پراکنده در منابع بعدی، آثار ملل و نحل، متون تاریخی و نوشته‌های مخالفان، می‌کوشد دیدگاه‌های آنان را بازسازی کند.

این کوشش، یکی از دشوارترین و در عین حال ارزشمندترین جنبه‌های پژوهش اوست؛ هرچند، چنان‌که خواهیم دید، از مهم‌ترین زمینه‌های نقد روش‌شناختی نیز به شمار می‌رود.

بازسازی تاریخ اندیشه یک تمدن
یوزف فان اس

۳. کلام و جامعه؛ پرسش محوری کتاب

شاید مهم‌ترین پرسشی که عنوان کتاب پیش روی ما می‌گذارد این باشد: جامعه در پژوهش فان اس دقیقاً چه جایگاهی دارد؟

آیا جامعه صرفاً محیطی است که اندیشه‌های کلامی در آن پدید آمده‌اند، یا خود یکی از عوامل مؤثر در شکل‌گیری، گسترش و تحول این اندیشه‌هاست؟

فان اس می‌کوشد نشان دهد که کلام اسلامی در خلأ پدید نیامده است. اختلافات سیاسی، مناسبات شهری، ساختارهای اجتماعی، شبکه‌های علمی، نهادهای قدرت و ارتباط مسلمانان با دیگر ادیان، همگی در تاریخ اندیشه کلامی نقش داشته‌اند.

برای نمونه، مباحث قدر و اختیار با تحولات سیاسی دوره اموی ارتباط می‌یابد؛ مسئله ایمان و گناه با مرزبندی‌های اجتماعی و دینی پیوند پیدا می‌کند؛ و بحث خلق قرآن در عصر محنه به مسئله اقتدار خلافت و مرجعیت دینی تبدیل می‌شود.

از سوی دیگر، فان اس به نقش مراکز شهری توجه دارد. بصره، کوفه، بغداد، شام و خراسان صرفاً نام مکان نیستند، بلکه محیط‌هایی با شبکه‌های علمی و ویژگی‌های اجتماعی متفاوت‌اند.

بااین‌حال، باید میان «تاریخ اجتماعی اندیشه» و «جامعه‌شناسی اندیشه» تمایز گذاشت. فان اس بیش از آنکه نظریه‌ای جامعه‌شناختی درباره تولید معرفت عرضه کند، تاریخ اندیشه را با حساسیت فراوان نسبت به زمینه‌های اجتماعی آن می‌نویسد.

همین نکته یکی از پرسش‌های مهم در ارزیابی کتاب است: آیا رابطه کلام و جامعه در این اثر به‌صورت یک الگوی تبیینی منسجم درآمده یا بیشتر در قالب مجموعه‌ای از پیوندهای تاریخی و اجتماعی نشان داده شده است؟

۴. گستره محتوایی: کلام به مثابه یک نظام فکری کامل

از ویژگی‌های مهم پژوهش فان اس آن است که کلام اسلامی را به چند مسئله مشهور، مانند جبر و اختیار یا صفات الهی، محدود نمی‌کند.

در این مجموعه با یک منظومه گسترده از مسائل روبه‌رو هستیم که می‌توان آنها را در پنج حوزه اصلی دسته‌بندی کرد:

۱. خداشناسی و هستی‌شناسی: توحید، صفات الهی، تشبیه و تنزیه، آفرینش جهان، جوهر و عرض، حرکت و سکون و نظریه‌های مربوط به ساختار طبیعت.

۲. انسان‌شناسی و اخلاق: اختیار و استطاعت، مسئولیت انسان، ایمان و گناه، عدل الهی، مسئله شر، روح و بدن و سرنوشت انسان پس از مرگ.

۳. معرفت‌شناسی و روش استدلال: اعتبار عقل، حس و خبر، حجیت سنت و اجماع، تفسیر قرآن، روش مناظره و نسبت معرفت با تکلیف دینی.

۴. نبوت و معاد: ماهیت وحی، اعجاز، اعتبار دلایل نبوت، خلق یا قدم قرآن، حیات اخروی و مباحث مربوط به بهشت و دوزخ.

۵. سیاست و جامعه: امامت، مشروعیت قدرت، مناسبات دین و حکومت، اختلافات فرقه‌ای، نهادهای آموزش و جایگاه متکلمان در جامعه.

این گستردگی نشان می‌دهد که کلام اسلامی در قرن‌های دوم و سوم، تنها دفاع عقلانی از عقاید دینی نبود، بلکه بخش مهمی از تفکر فلسفی، اخلاقی، سیاسی و معرفتی مسلمانان را نیز در بر می‌گرفت.

۵. مسئله بحران و افول معتزله

یکی از بحث‌های جالب توجه در جلد چهارم، تحلیل بحران کلام جدلی و تحولات معتزله است.

در روایت مطرح‌شده در متن مورد بررسی، فان اس افول معتزله را صرفاً نتیجه سرکوب سیاسی یا مخالفت اهل حدیث نمی‌داند، بلکه به مجموعه‌ای از عوامل درونی و بیرونی توجه می‌کند.

از جمله این عوامل می‌توان به گسترش منازعات درونی، نقد مبانی جدل کلامی به دست شخصیت‌هایی مانند ابن‌راوندی و ابوعیسی وراق، اختلافات میان جریان‌های معتزلی، تغییر مناسبات آنان با قدرت سیاسی و دگرگونی پایگاه‌های اجتماعی اشاره کرد.

در این چارچوب، بحران معتزله به معنای نابودی کامل اندیشه‌های آن نیست. بسیاری از پرسش‌ها، مفاهیم و شیوه‌های استدلالی کلام معتزلی در سنت‌های کلامی بعدی ادامه یافتند.

این تحلیل از آن جهت اهمیت دارد که میان افول یک جریان سازمان‌یافته و تداوم میراث فکری آن تفاوت می‌گذارد.

البته تعبیرهایی مانند «خودتخریبی روش دیالکتیکی» یا «گذار از کلام آزاد به کلام مدرسی» نیازمند بررسی انتقادی‌اند؛ زیرا ممکن است تصویری بیش از اندازه خطی از تحولات پیچیده کلام اسلامی ارائه دهند.

۶. جایگاه فان اس در پژوهش‌های تاریخ کلام

فان اس تنها نویسنده این مجموعه بزرگ نیست. مقالات تخصصی او درباره شکاکیت در اندیشه اسلامی، تأثیر تفکر فلسفی یونان بر مراحل نخستین کلام، ابن‌راوندی، شکل‌گیری فرقه‌های اسلامی و متون کرامیه نیز از جنبه‌های مهم کارنامه پژوهشی او به شمار می‌روند.

برخی از این پژوهش‌ها به فارسی ترجمه شده‌اند؛ از جمله مقاله «شکاکیت در اندیشه اسلامی» در مجله هفت آسمان، مقاله مربوط به تأثیر تفکر فلسفی یونان در دومین یادنامه علامه طباطبایی، پژوهش «تکوین فرقه‌های اسلامی در دوران قدیم» در آینه پژوهش و متونی درباره کرامیه در مجله معارف.

این مقالات نشان می‌دهند که روش فان اس تنها در قالب مجموعه شش‌جلدی او ظاهر نشده، بلکه حاصل سال‌ها پژوهش جزئی، متن‌شناختی و تاریخی بوده است.

نکته قابل توجه دیگر، مقیاس کار اوست. در روزگاری که بسیاری از پروژه‌های گسترده علمی با مشارکت گروه‌های پژوهشی انجام می‌شوند، فان اس توانسته است بخش اصلی چنین مجموعه عظیمی را به‌تنهایی سامان دهد. این دستاورد، علاوه بر دانش گسترده، نشان‌دهنده اهمیت طرح پژوهشی منسجم و استمرار طولانی‌مدت در تحقیق است.

۷. استفاده فان اس از منابع متنوع

یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های روش‌شناختی یوزف فان اس، تتبع بسیار گسترده و تنوع بی‌بدیل منابع در پژوهش اوست. او هرگز خود را به کتب سنتی «ملل و نحل» و گزارش‌های دُکسوگرافیک (که غالباً متأخر، دست‌چین‌شده و حاوی طرح‌های صلب مذهبی هستند) محدود نساخته است؛ بلکه دامنه پژوهش خود را به طیف گسترده‌ای از منابع دست اول کشیده است. این منابع شامل متون تاریخی و وقایع‌نگاری‌ها، کتب تراجم و طبقات رجال، آثار ادبی و کشکول‌های جاحظی، دیوان‌های شعر، متون کهن فقهی و حدیثی، تفاسیر اولیه قرآن، دستنامه‌های اداریِ دیوان‌سالاران، متون جغرافیای شهری و حتی اسناد مسیحی (سریانی و عربی)، مانوی و یهودی دوران باستان متأخر می‌شود. با این حال، ارزش بنیادی کار فان اس صرفاً در گردآوری توده‌ای از نقل‌قول‌ها یا استخراج قطعات مفقوده (Fragments) نیست؛ بلکه هنر اصلی او در «ترتیب تاریخی-جغرافیایی» و «تحلیل انتقادی و بافت‌مند داده‌ها» نهفته است. او با به‌کارگیری روش چهره‌نگاری علمی، نقل‌های پراکنده، جزئی و حتی حکایت‌گونه را در بستر شبکه روابط استاد-شاگردی، طبقات شغلی و کانون‌های جغرافیایی (مانند بصره، کوفه، بغداد و خراسان) جانمایی می‌کند. بدین ترتیب، او داده‌های ایزوله را به یک «تصویر کلان، پویا و چندبعدی» از حیات فکری و اجتماعی سده‌های اولیه تبدیل می‌سازد و نشان می‌دهد که چگونه اندیشه‌های الهیاتی در پیوند مستقیم با بستر زیسته و واقعی جامعه شکل گرفته‌اند.

بازسازی تاریخ اندیشه یک تمدن

۸. ارزیابی انتقادی: مسائل روش‌شناختی و محتوایی

با وجود جایگاه ممتاز کتاب، نقدهای مهمی نیز درباره روش و نتایج آن قابل طرح است. نوشته‌های پژوهشگرانی مانند کلود ژیلیو، مایکل کوک، ریچارد فرانک و دانیل ژیماره نشان‌دهنده توجه جدی محافل علمی به این اثر است. البته همه نکات زیر را نباید نقدهای صریح این اشخاص دانست؛ بخشی از آنها پرسش‌هایی است که از بررسی ساختار و روش کتاب به دست می‌آید.

الف. نقدهای روش‌شناختی

۱. اعتبار منابع متأخر: فان اس برای بازسازی اندیشه‌های قرن دوم، ناگزیر از منابعی استفاده می‌کند که گاه چند قرن بعد نوشته شده‌اند. مسئله اصلی این است که تا چه اندازه می‌توان از گزارش‌های متأخر و گاه جدلی، عقاید واقعی متکلمان نخستین را بازیابی کرد.

۲. تاریخ‌گذاری و انتساب متون: تعیین تاریخ دقیق رساله‌ها و انتساب آنها به شخصیت‌های نخستین همیشه قطعی نیست. مایکل کوک، برای مثال، در پژوهشی درباره خاستگاه کلام، برخی استدلال‌های فان اس درباره تاریخ و انتساب رساله‌ای منسوب به حسن بن محمد بن حنفیه را به پرسش کشیده است. این نقد به پژوهشی پیش از مجموعه شش‌جلدی مربوط است، اما برای ارزیابی روش او اهمیت دارد.

۳. بازسازی نظام‌های فکری: گردآوری عقاید پراکنده یک متکلم و تبدیل آنها به نظامی منسجم، ممکن است گاه بیش از شواهد موجود پیش رود. همچنین باید مراقب بود که طبقه‌بندی جریان‌های سیال نخستین، به ایجاد فرقه‌ها و مکاتب منسجمِ پیش از موعد نینجامد.

۴. تبیین اجتماعی اندیشه: ارتباط زمانی یک عقیده با یک تحول سیاسی، به‌تنهایی رابطه علّی را اثبات نمی‌کند. لازم است میان زمینه اجتماعی، کاربرد سیاسی و محتوای مستقل استدلال کلامی تفاوت گذاشته شود.

ب. نقدهای محتوایی

۱. نسبت کلام اسلامی با سنت‌های فکری دیگر: در بررسی تأثیر الهیات مسیحی، فلسفه یونانی و دیگر سنت‌های دینی، باید میان شباهت مفهومی و اقتباس تاریخی مستند تمایز گذاشت. شباهت دو اندیشه، به‌تنهایی برای اثبات انتقال یکی از دیگری کافی نیست.

۲. غلبه تاریخ نخبگان بر تاریخ جامعه: با وجود عنوان «کلام و جامعه»، بخش مهمی از پژوهش به متکلمان، آثار و مناظرات آنان اختصاص دارد. جای این پرسش باقی است که اندیشه‌های کلامی چه نسبتی با باورها و زندگی دینی عموم مسلمانان داشته‌اند.

۳. تبیین بحران معتزله: توضیح افول معتزله بر اساس بحران درونی روش جدلی، هرچند قابل توجه است، نباید موجب کم‌رنگ‌شدن عوامل سیاسی، نهادی و جغرافیایی شود. همچنین باید میان کاهش نفوذ یک مکتب در برخی مراکز و تداوم آن در مناطق دیگر تفاوت گذاشت.

۴. میزان جامعیت تصویر کلام اسلامی: گستردگی اثر به معنای پوشش یکسان همه سنت‌ها نیست. لازم است بررسی شود که آیا جریان‌های مختلف کلامی، از جمله سنت‌های شیعی، اباضی و اهل حدیث، متناسب با اهمیت تاریخی و تنوع درونی خود بازنمایی شده‌اند یا نه.

۹ .آثار یوزف فان اس در زبان فارسی

با وجود اهمیت و گستردگی پژوهش‌های یوزف فان اس، آشنایی جامعه علمی ایران با آثار او هنوز محدود است. البته تاکنون چندین مقاله و پژوهش از وی به فارسی ترجمه و منتشر شده که هر یک گوشه‌ای از علایق و روش پژوهشی او را نشان می‌دهد. از جمله می‌توان به مقاله «شکاکیت در اندیشه اسلامی» در مجله هفت آسمان، «تأثیر تفکر فلسفی یونان در مراحل نخستین علم کلام اسلامی» در دومین یادنامه علامه طباطبایی (از ص ۳۳۱)، مقاله «فارابی و ابن‌راوندی» در کتاب درآمدی بر چالش آرمان و واقعیت در فلسفه سیاسی فارابی (ص ۱۹۵)، «تکوین فرقه‌های اسلامی در دوران قدیم» با ترجمه جعفری جزی در آینه پژوهش (شماره ۱۸۵)، و متونی درباره کرامیه در مجله معارف (تیر ۱۳۷۱) اشاره کرد.

این نوشته‌ها، هرچند از نظر موضوع متفاوت‌اند، در مجموع تصویری از رویکرد فان اس به تاریخ اندیشه اسلامی به دست می‌دهند؛ رویکردی که بر پژوهش‌های جزئی، بازخوانی انتقادی منابع، بازسازی اندیشه‌های متکلمان نخستین و توجه به ارتباط سنت‌های فکری مختلف استوار است. بااین‌حال، مجموعه بزرگ «کلام و جامعه» جایگاهی فراتر از این مقالات دارد؛ زیرا حاصل تلفیق همین پژوهش‌های تخصصی در قالب طرحی جامع برای بازسازی تاریخ کلام اسلامی است. ترجمه کامل این مجموعه به فارسی می‌تواند دسترسی پژوهشگران ایرانی به روش و دستاوردهای او را گسترش دهد و زمینه نقد علمی و تکمیل پژوهش‌های وی را نیز فراهم سازد.

۱۰. ترجمه فارسی مجموعه «کلام و جامعه»

یکی از ویژگی‌های برجسته کتاب فان اس، گستردگی و تنوع منابع آن است. مؤلف در بازسازی تاریخ کلام اسلامی، خود را به منابع متعارف کلامی و فرقه‌نگاری محدود نکرده، بلکه از طیف وسیعی از متون تاریخی، ادبی، حدیثی و دیگر آثار مرتبط بهره گرفته است. همین ویژگی، در کنار حجم عظیم اثر و نثر دشوار آلمانی آن، ترجمه کتاب را به کاری تخصصی و طاقت‌فرسا تبدیل کرده است.

اصل آلمانی مجموعه در فاصله سال‌های ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۷ منتشر شد. ترجمه فارسی آن نیز با دقت و تأمل و طی چندین سال، به همت گروهی از مترجمان و با محوریت دکتر سید محمدرضا بهشتی انجام گرفته و انتشارات ادیان و مذاهب انتشار آن را بر عهده داشته است. نکته مهم آن است که این ترجمه مستقیماً از زبان آلمانی صورت گرفته و دکتر بهشتی، علاوه بر ویراستاری علمی همه مجلدات، ترجمه جلد دوم را نیز با همکاری الهام حسینی بهشتی انجام داده است.

جلد نخست در سال ۱۳۹۷، جلدهای دوم و سوم در سال ۱۴۰۱ و جلد چهارم در سال ۱۴۰۳، با ترجمه آقای طارمی، منتشر شده‌اند. جلد پنجم با ترجمه آقای سید محمدرضا بهشتی و همکاری زینب فرخنده در سال ۱۴۰۳ منتشر شده است.

انتشار این مجموعه را باید از اقدامات ارزشمند در حوزه ترجمه آثار تخصصی اسلام‌شناسی دانست. انصافاً ترجمه چنین اثری، با این گستردگی منابع و پیچیدگی مباحث، کاری دشوار بوده که با همت مترجمان و نظارت علمی دکتر بهشتی، در سطحی مطلوب به جامعه علمی فارسی‌زبان عرضه شده است.

نتیجه‌گیری

پژوهش یوزف فان اس را باید یکی از مهم‌ترین کوشش‌های معاصر برای بازسازی تاریخ کلام اسلامی دانست. ارزش آن تنها در گردآوری انبوهی از اطلاعات تاریخی و کلامی نیست، بلکه در ارائه الگویی پژوهشی است که زمان، مکان، شخصیت، مسئله و محیط اجتماعی را در ارتباط با یکدیگر قرار می‌دهد.

فان اس نشان می‌دهد که تاریخ کلام اسلامی را نمی‌توان صرفاً با مطالعه عقاید فرقه‌های تثبیت‌شده شناخت. برای فهم این تاریخ باید به شهرها، اشخاص، حلقه‌های علمی، منازعات سیاسی، شبکه‌های اجتماعی و تحولات مفهومی نیز توجه کرد.

بااین‌حال، اهمیت اثر نباید ما را از نقد آن بازدارد. هرچه دامنه بازسازی تاریخی گسترده‌تر باشد، ضرورت دقت در اعتبار منابع، تاریخ‌گذاری متون، انتساب عقاید و تبیین روابط علّی نیز بیشتر می‌شود.

به گمان من، مهم‌ترین درس پژوهشی فان اس برای ما، فراتر از نتایج خاص او، اهمیت داشتن یک طرح کلان تحقیقاتی است که بر انبوهی از پژوهش‌های دقیق و جزئی استوار باشد. او نشان داده است که می‌توان از مطالعه یک رساله، یک متکلم یا یک حلقه علمی آغاز کرد و با استمرار و انسجام روش، به بازسازی بخش بزرگی از تاریخ اندیشه یک تمدن رسید. این شاید ماندگارترین جنبه کار علمی او باشد.

* متن حاضر، گفتار رسول جعفریان در نشستی است که صبح روز شنبه ۳۰ آبان در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران به‌مناسبت ترجمۀ کتاب «کلام و جامعه» اثر یوزف فان اس، نشست علمی با عنوان «در جستجوی سرآغازهای کلام اسلامی» برگزار شده است.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.

پربازدیدترین

تازه‌ها

پربازدیدها