سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ - ۱۶:۲۶
ما درون ایران و زبان فارسی پرتاب شدیم و در همین نظم نمادین شکل گرفتیم

دومین نشست از سلسله ‌نشست‌های مرتبط با نمایشگاه «در جستجوی ایران» عصر دوشنبه ۲۵ آبان‌ ماه در کتابخانهٔ موزه برگزار شد.

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، این نشست با دبیری ندا تولایی و با حضور ایمان افسریان (نقاش، پژوهشگر و مدیرمسئول نشریهٔ «حرفه: هنرمند») و دکتر امیر مازیار (مدرس، نویسنده و پژوهشگر) به بررسی پرسش محوری «آیا اساساً می‌توان از چیزی به نام هنر ایرانی سخن گفت؟» اختصاص یافت.

ندا تولایی، دبیر نشست، در آغاز هدف نشست را چنین بیان کرد: قرار است گفتگو، حول یک سؤال بنیادین شکل بگیرد. آیا اساساً می‌توان از «هنر ایرانی» سخن گفت؟ و در مواجهه با این اصطلاح، چه پیش‌فرضی در ذهن شنونده شکل می‌گیرد و چه توقعی از تعریف آن داریم؟

او توضیح داد که پرسش اصلی این است که آیا هنر ایرانی بر اساس جغرافیای فرهنگی ایران تعریف می‌شود یا بر اساس فرم‌هایی که ذات آن‌ها را ایرانی می‌دانیم. آیا این اصطلاح موفق شده است تفاوت‌های دوره‌های تاریخی، مسائل سیاسی، تغییرات اجتماعی و زمینه‌های اقلیمی را در دل خود جای دهد؟ یا توقع همیشه این بوده است که مجموعه‌ای از معیارهای ثابت، این هنر را صرف‌نظر از دورهٔ خلق آن — از دوران مغول تا صفوی، مشروطه یا معاصر — حفظ کند؟

و پرسش اساسی دیگر این است که این نامگذاری توسط چه کسانی انجام شده و منجر به تسهیل چه روندی می شود؟

ایمان افسریان سخنان خود را با طرح دو پرسش آغاز کرد: آیا هنر ایرانی وجود دارد؟ و تعامل دربارهٔ نام‌گذاری تاریخ هنر و امکان شناخت یک سنت چیست؟ او تأکید کرد که وقتی از هنر ایرانی سخن می‌گوییم، با پرسشی فراتر از نام‌گذاری چند اثر روبه‌رو هستیم؛ پرسش اصلی این است که آیا می‌توان از نوعی تجربهٔ تاریخی و فرهنگی سخن گفت که در طول زمان صورت‌های خاصی از اندیشیدن، دیدن و آفرینش هنری پدید آورده است.

افسریان با ارجاع به ادوارد سعید و کتاب «شرق‌شناسی» توضیح داد که «شرق» در بسیاری از صورت‌بندی‌های تاریخی، نه صرفاً نامی جغرافیایی، بلکه مفهومی در تقابل با غرب است؛ تصویری از «دیگری» که در برابر آن، خود تعریف می‌شود. به گفتهٔ او، مسئله فقط این نیست که آیا آثار شرق ویژگی مشترک دارند یا نه؛ مسئله این است که چه کسی و از چه جایگاهی این آثار را در یک مقولهٔ واحد نام‌گذاری می‌کند.

او با اشاره به اصطلاح «هنر اسلامی» تصریح کرد که این اصطلاح بیش از یک قرن است در دانشگاه‌ها و موزه‌های غربی به کار می‌رود و با حمایت کشورهای عربی و ترکیه جا افتاده است. او به‌طور مشخص به انستیتوی جهان عرب در پاریس اشاره کرد که نیمی از بودجهٔ آن را فرانسه و نیمی را کشورهای عربی تأمین می‌کنند و هزینه‌های هنگفتی صرف تثبیت این مفهوم می‌شود. به گفتهٔ او، بخش بزرگی از آثاری که ذیل «هنر اسلامی» دسته‌بندی شده‌اند، آثار هنر ایران هستند.

افسریان با اشاره به پروژه‌های بزرگ کلکسیون‌سازی در قطر و ابوظبی و صرف مبالغ هنگفت در بیست سال اخیر، نتیجه گرفت که «هنر اسلامی» نیز مقوله‌ای برساختی و ذیل مفاهیمی چون قدرت پدیدار می‌شود.

او توضیح داد که برخی پژوهشگران برای نسبت دادن ماهیت واحد به این آثار، از تعابیری مانند «هنر مردمان مسلمان» استفاده می‌کنند و به جای روایت‌های کلان، به مطالعات جزئی روی می‌آورند. به گفتهٔ او، این روش دستاوردهای مهمی داشته، اما کنار گذاشتن همهٔ مقولات کلان، امکان شناخت سنت‌های تاریخی و فرهنگی گسترده را از دست می‌دهد.

افسریان تأکید کرد که نام‌گذاری در بسیاری از موارد، ساختن موضوع شناخت نیز هست و مرزبندی‌های پژوهشی، چه خودآگاه و چه ناخودآگاه، ذیل گفتمانی قرار می‌گیرند که مفهومی خاص از قدرت را می‌سازد و تحکیم می‌بخشد. او با احتیاط از نگاه چپ فاصله گرفت و گفت قدرت، بزرگ‌ترین دستاورد نوع بشر است اما خودآگاهی نسبت به نظم نمادینی که در آن کار می‌کنیم اهمیت دارد. به گفتهٔ او، تاریخ هنر را نمی‌توان جدا از تاریخ نهادها و قدرت‌هایی مطالعه کرد که آن را تألیف و بازنمایی می‌کنند.

افسریان وضعیت پژوهشگر ایرانی را دوگانه توصیف کرد: از یک سو باید نسبت به مقولات ساخته‌شده در تاریخ جهانی حساس باشد و از سوی دیگر مراقب باشد امکان شناخت یک سنت تاریخی و فرهنگی را از دست ندهد. یکی از راه‌حل‌های پیشنهادی، جایگزینی «هنر ایران» با «هنر ایرانی» است؛ زیرا «هنر ایرانی» ممکن است این تصور را ایجاد کند که نوعی ذات یا ماهیت واحد وجود دارد، در حالی که ایران سرزمینی متنوع است. در مقابل، «هنر ایران» می‌تواند به آثاری اشاره کند که در محدودهٔ جغرافیایی ایران تولید شده‌اند، بدون ادعا دربارهٔ ماهیت مشترک آن‌ها.

او در بخش پایانی سخنان خود به مسئلهٔ ترجمهٔ واژهٔ «هنر» و معادل اروپایی آن (Art) پرداخت و گفت یکی از اصلی‌ترین نقاط بحران از همین جا شروع می‌شود. به گفتهٔ او، مفهوم Art به‌تدریج وارد مفهوم «هنر» شد و آن را بسیار گسترده کرد.

او خاطرنشان کرد که رواج یک اصطلاح و اعتبار معرفتی آن دو مسئلهٔ متفاوت است و هیچ نهادی بیرون از تاریخ و مناسبات قدرت قرار ندارد. امیر مازیار در ادامهٔ نشست، بحث را با تمرکز بر مبانی معرفتی و روش‌شناختی پی گرفت. او تأکید کرد که در علوم انسانی، موضوع، مطالعه ی انسان، فرهنگ، زبان و تاریخ است و روش شناخت این موضوعات نمی‌تواند کاملاً مستقل از تاریخ و فرهنگ شکل گرفته باشد. از این‌رو نمی‌توان از «عقل بی‌تاریخ» سخن گفت؛ عقلی که گویی بیرون از همهٔ فرهنگ‌ها نشسته باشد و استدلال‌های ما را داوری کند وجود ندارد.

مازیار توضیح داد که اگر پارادایم درک هنر امروز غربی یا «هنر اسلامی» را بپذیریم، درون آن، سازوکارهایی وجود دارد که استدلال می‌آورند و نتایجی تولید می‌کنند، اما اگر بیرون پارادایم به آن نگاه کنیم، آن روش‌شناسی لزوماً کارکرد ندارد. او خودآگاهی نسبت به پارادایم را امکان تأمل دربارهٔ مبانی و حدود اعتبار آن دانست.

یکی از مهم‌ترین نکات سخنان مازیار، تمایز میان اثبات و تبیین بود. او گفت در علوم انسانی می‌توان تبیین کرد، ولی نمی‌توان چیزی را اثبات کرد. برای مثال، ممکن است با اسناد تاریخی و شواهد باستان‌شناختی ثابت کنیم اثری در محدودهٔ جغرافیایی ایران تولید شده است — این یک ادعای تاریخی و جغرافیایی است — اما وقتی می‌گوییم «آن اثر ایرانی است»، ادعای دیگری مطرح کرده‌ایم؛ دربارهٔ نسبت آن اثر با سنت تاریخی و فرهنگی.

او در مورد نقاشی ایرانی پیشنهاد کرد که می‌توان عناصری چون شیوهٔ سازماندهی فضا، ترکیب‌بندی، رابطهٔ تصویر و روایت، نظام رنگ، نوع بازنمایی انسان و طبیعت و مضامین را بررسی کرد و پرسید این عناصر چگونه در طول زمان انتقال یافتند، چه تغییراتی کردند و در مواجهه با سنت‌های دیگر چه صورت‌های تازه‌ای پدید آوردند.

مازیار تأکید کرد که ایرانی بودن یک اثر را نباید در مجموعه‌ای از ویژگی‌های ثابت و تغییرناپذیر جستجو کرد، بلکه باید آن را در شرایطی از روابط تاریخی، انتقال‌ها و بازآفرینی‌ها جستجو کرد. به گفتهٔ او، سنت چیزی نیست که یک بار برای همیشه شکل گرفته باشد و سپس بدون تغییر ادامه یابد؛ سنت در طول زمان دگرگون می‌شود، عناصر تازه‌ای را جذب می‌کند و در مواجهه با بحران‌ها صورت‌های تازه‌ای از خود پدید می‌آورد. آنچه استمرار می‌یابد لزوماً شکل‌های گذشته نیست، بلکه نوعی پیوستگی در روابط و شیوه‌های معناسازی است.

مازیار پرسش از هنر ایرانی را در نهایت به پرسشی بنیادی‌تر دربارهٔ «انسان ایرانی» بازگرداند: آیا می‌توان از چیزی به نام انسان ایرانی سخن گفت؟ آیا تجربهٔ تاریخی و فرهنگی ایران نوع خاصی از صورت اندیشیدن، احساس کردن و ادراک جهان پدید آورده است؟

او تصریح کرد که منظور از «انسان ایرانی» نباید یک ذات قومی یا زیستی ثابت باشد، اما در سوی دیگر نمی‌توان تفاوت‌های تاریخی و فرهنگی انسان‌ها را نیز نادیده گرفت. به گفتهٔ او، ما ایرانی بودن و زبان فارسی را انتخاب نکردیم؛ «درون ایران و درون زبان فارسی پرتاب شدیم» و در همین نظم نمادین انسان شدیم.

مازیار نتیجه گرفت که اگر بتوان این تفاوت‌ها را از خلال شواهد تاریخی و فرهنگی نشان داد و تبیین اقناع‌کننده‌ای از آن ارائه کرد، آن‌گاه می‌توان دربارهٔ هنر ایرانی سخن گفت و این نه به معنای وجود یک جوهر ثابت است که همهٔ آثار را یکسان در نظر گیرد، بلکه به معنای وجود یک تجربهٔ تاریخیست که در طول زمان صورت‌های گوناگونی از آفرینش و ادراک هنری پدید آورده است.

او در پایان، پژوهشگر ایرانی را با یک انتخاب مهم روبه‌رو دانست: او می‌تواند در دستگاه مفهومی «هنر اسلامی» بیندیشد، می‌تواند از مفهوم و روش تاریخ هنر مدرن غرب و مفهوم Art استفاده کند، یا می‌تواند بکوشد دستگاه مفهومی‌ای بسازد که هنر را در نسبت با تاریخ و فرهنگ ایران بفهمد.

به گفتهٔ او، اینجا دیگر انتخاب ما است.

نشست دوم «در جستجوی ایران» با طرح پرسشی بنیادین دربارهٔ امکان و معنای «هنر ایرانی» برگزار شد. ایمان افسریان بر برساختگی مفاهیمی چون «هنر شرقی» و «هنر اسلامی»، نقش نهادها و قدرت در تثبیت آن‌ها و ضرورت تمایز میان «هنر ایرانی» و «هنر ایران» تأکید کرد. امیر مازیار با تمرکز بر مبانی معرفتی، بر تمایز اثبات و تبیین، نقش پارادایم در شناخت و درک سنت به‌عنوان پیوستگی تاریخی، نه جوهر ثابت، تأکید کرد. در جمع بندی این نشست به این نکته باید اشاره کرد که سخن گفتن از هنر ایرانی تنها در صورتی امکان‌پذیر است که آن را نه به‌عنوان ذاتی ثابت، بلکه به‌عنوان تجربه‌ای تاریخی و فرهنگی تبیین کنیم.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.

پربازدیدترین

تازه‌ها

پربازدیدها