دوشنبه ۲۵ آبان ۱۴۰۵ - ۱۵:۱۰
عباس شفیعی؛ وقتی عشق به علم، مسیر زندگی را تغییر می‌دهد

چگونه یک دانش‌آموز بازیگوش در جنوب تهران، با عبور از آزمون‌های سخت و تغییر رشته از پزشکی به شیمی، توانست در دانشگاه کلمبیا به یکی از چهره‌های علمی تبدیل شود؟ در این روایت، مرضیه نظرلو نگاهی دارد به زندگی و زمانه‌ی عباس شفیعی و کشف دنیای جدیدی که در میان واکنش‌های شیمیایی به او هدیه شد.

سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – مرضیه نظرلو، پژوهشگر و نویسنده: مهرماه سال ۱۳۱۶ خورشیدی در خانهای قدیمی در محله امامزاده یحیی تهران به دنیا آمد. محلهای در جنوب تهران که میگفتند بخشی از محدوده عودلاجان قدیم است که از خیابان ناصرخسرو تا خیابان ری امتداد داشت.

نامش را عباس گذاشتند تا اسم و رسمی پیدا کند. عباس شش سالهاش که تمام شد به دبستان ترقی رفت. بیش از درس پی شیطنت و بازی میرفت و خیلی دل به کتاب و مدرسه نمیداد. میگفتند بازیگوش است و به رسم آن دوران تأدیباش میکردند. با این وجود ادامه تحصیل داد و به دبیرستان بدر در خیابان ری رفت. نوجوان شده بود. دیگر مانند کودکی، پیِ بازی نبود. مشغول درس و کتاب شد و مهربانی و تلاش معلمها در ایجاد علاقه و انگیزه در او بیتأثیر نبود. معلمهای دبیرستان با دلسوزی دانشآموزان را به فراگیری دانش ترغیب میکردند و معلم شیمی، گوی سبقت را از بقیه ربوده بود. همین امر سبب شد؛ عباس درسخوان شود و بیش از همه مجذوب کتاب شیمی باشد. همیشه بالاترین نمرهها را میگرفت و به عنوان دانشآموزی مستعد نامش در مدرسه میدرخشید. همکلاسیای داشت که نام او هم عباس بود و پدرش معلم عربی! وقتی پدر به عنوان معلم سر کلاس میآمد؛ اول به پسر خودش میگفت:« بخوان» و بعد میگفت:« عباس دوم حالا تو بخوان!» همین اتفاق بساط شوخی و خنده را بین بچهها راه میانداخت چرا که پسر معلم عربی ۱۰میگرفت و عباس دوم ۱۴. چهارده بالاترین نمرهای بود که میشد از آن معلم گرفت و عالی به حساب میآمد!(عباس اول بعدها به امریکا رفت و در دانشگاه کلمبیا سمت استادی گرفت.)

عباس دوم بعد از پنج سال تحصیل در دبیرستان بدر برای گذراندن سال ششم به دبیرستان دارالفنون که از مدارس بنام تهران بود؛ رفت. در دارالفنون آقای کوشا معلم شیمی بود. او نیز به مانند اسمش در تدریس کوشا و جدی بود و توانست عباس را جذب کند. آقای کوشا با خط زیبایی که داشت بر روی تخته سیاه فرمولهای شیمی را مینوشت و عباس تلفیق شیمی و خط را بسیار دلپذیر مییافت. او در دبیرستان دارالفنون نیز شاگرد اول شد و به کنکور رسید. همه میخواستند با توجه به سوابق درخشان تحصیلیاش در رشته پزشکی ادامه تحصیل بدهد. در کنکور پزشکی دانشگاه تهران ثبت نام کرد و باید برای آزمون تشریحی میرفت. روز کنکور وقتی به دانشگاه رسید با سیل جمعیتی مواجه شد که به سمت دانشکده پزشکی میرفتند و همه رقبای او محسوب میشدند. استرس و نگرانی تمام وجودش را پر کرد. برگههای امتحان کتبی را مقابلش گذاشتند اما آنقدر دستش میلرزید که با وجود دانستن پاسخ سوالات از نوشتن عاجز ماند. زمان تمام و در کنکور پزشکی رد شد. همان سال در آزمون دانشکده علوم نیز امتحان داد. شیمی را دوست داشت و میخواست شانساش را امتحان کند. در آزمون دوم ترس از کنکور برایش کمرنگ شده بود و به تمام سوالات پاسخ داد. خیلی زود اطلاع دادند که در رشته شیمی دانشگاه تهران پذیرفته شده است.

استادان دانشکده علوم برجسته و باسواد بودند. عباس مانند دوران دبیرستان شاگرد اول بود و خیلی زود درسها را فرا میگرفت اما نمیخواست به لیسانس اکتفا کند. لیسانس برای او یعنی معلمی! در حالی که دلش میخواست استاد دانشگاه شود. باید راهی پیدا میکرد! رشته داروسازی پایه شیمی داشت و میشد در آن ادامه تحصیل داد. دوباره کنکور داد و دانشجوی رشته داروسازی شد. در داروسازی درسها حفظی بود و امتحانها شفاهی! عباس هم باهوش بود و ساعی! چند استاد ایرانی و چند استاد خارجی داشت. استاد سمشناسی پرفسور ویآرو از فرانسه آمده بود. بیوشیمی را پرفسور گاگیب درس میداد و پرفسوری انگلیسی هم بود که در مورد ویتامینها تحقیق میکرد. عباس علاوه بر درس اساتید و جزوهها، ژورنالها و کتابهای انگلیسی میخواند و مطالب علمی روز دنیا را برای اساتیدش شرح میداد و آنها را به تحسین وا میداشت. او توانست دوره پنج ساله داروسازی را در سال ۱۳۴۱ با معدل ۰۷/۱۹ به اتمام برساند و مشمول قانونی شود که شاگردان ممتاز میتوانستند برای ادامه تحصیل به خارج از کشور بروند. دانشگاه کلمبیا در امریکا را انتخاب کرد. خیلی زود برگه موافقت با پذیرش او به جهت معدل بالا به دستش رسید. به کلمبیا رفت. دانشگاهی امریکایی که فرسنگها از تهران و امامزاده یحیی فاصله داشت. پرفسور ربرزبلا از اساتید شاخص، استاد عباس در رشته شیمی آلی بود. آنجا بود که فهمید؛ آنچه از رشته شیمی و داروسازی در ایران خوانده است فقط محفوظات بوده! درحالیکه شیمی یعنی واکنشها، مکانیسمها، تبدیلها و تغییرها! تازه انگار پنجره تازهای مقابل دیدگانش گشوده شد و جذابیت علم برایش صدچندان! تمام نشریات مرتبط با رشته داروسازی و شیمی را میخواند و اطلاعات تازهاش را با دیگر دانشجویان و اساتید به اشتراک میگذاشت. همان روزها وقتی مکانیسمها را برای بقیه توضیح میداد؛ فهمید که تدریس و معلمی را هم دوست دارد. در میانه تحصیل مدتی به ایران بازگشت تا ازدواج کند. خانواده و خودش دختری مومن را پسندیدند و عباس پس از ازدواج همسر جوانش را به امریکا برد و زندگی مشترکش را آغاز کرد.

عنوان رساله دکترای او بررسی ساختار فضایی چند آنتی هیستامین بود که بسیار مقبول افتاد و توانست جایزه اول تحقیقات امریکا را در رسالههای تحقیقاتی از آن خود کند. او برای گذراندن دوره پسادکترا به شیکاگو رفت و دانشجوی پرفسور فیرید شد. پرفسوری که هم از اساتید برجسته شیمی بود و هم در زمینه دارویی مشاور و صاحب نظر. همان جا بود که نتایج مطالعات و تحقیقاتش در کلمبیا و شیکاگو را به هشت مقاله علمی تبدیل کرد و در مجلات معتبر آن زمان به چاپ رساند. او در حال تحقیق و مطالعه بود که محمدرضا پهلوی در سفری به شیکاگو رفت. دانشجویان ایرانی جمع شدند و علیهاش تظاهرات به پا کردند. پرفسور فیرید به عباس گفت:« این شاه شما که به نظر آدم خوبی است! چرا دانشجویان ضدّش شعار میدهند؟» عباس گفت:« بله شاه ما برای شما آدم خوبی است! آمده اینجا و برای تجهیز کتابخانههای امریکا بیست میلیون دلار کمک کرده اما برای مردم کشور خودش در ایران هیچ کاری نمیکند و مردم با او موافق نیستند!»

پرفسور که این سخن را شنید؛ گفت:« پس تو چرا میخواهی به ایران برگردی؟ وقتی میدانی آنجا حتی شرایط ادامه تحقیقاتت را نداری؟» عباس جواب داد:« من یک وظیفه نسبت به کشورم دارم که باید آن را اَدا کنم. وقتی به اینجا آمدم به فهم تازهای از علم شیمی و مکانیسمهای دارویی رسیدم. باید برگردم و در شیوه تدریس و تحصیل تغییراتی در ساختار علمی کشورم ایجاد کنم که باعث پیشرفت و ترقی آنها شود. من در این باره مسئولم!»

عباس بعد از گذراندن دوره دکترای تخصصی در علوم دارویی و گرفتن مدرک فوق دکترای شیمی همراه همسرش به ایران بازگشت. سال ۱۳۴۷ خورشیدی بود و پرفسور فضلالله رضا سکان ریاست دانشگاه تهران را برعهده داشت. او تصمیم گرفت تعدادی دانشآموخته جوان را به عنوان استادیار جذب کند اما حقوق استادیاری کم بود. به همین دلیل عباس و چند نفر دیگر را به عنوان معلم جذب کرد تا بتواند حقوق بیشتری به آنها بدهد. عباس در دانشگاه تهران شروع به کار کرد و خیلی زود متوجه شد با توجه به کمبود امکانات و اطلاعات امکان ادامه تحقیقاتی که در امریکا شروع کرده بود؛ را ندارد. تحقیقات برای اساتید و دانشجویان در ایران معنا و ارزشی نداشت و میگفتند:«تو چرا آنقدر در آزمایشگاه میروی و خودت را مسموم میکنی؟ چه لزومی دارد ما تحقیق کنیم!؟ جهان اول تحقیق میکند و ما از تحقیقات آنها استفاده میکنیم.» اما عباس دست بردار نبود. برای تغییر مسیر علمی کشور به وطن بازگشته بود و میخواست جریان جدیدی را ایجاد کند. در حد توان به کارش ادامه داد و توانست پس از مدتی چند مقاله در نشریات معتبر به چاپ برساند. پس از آن درخواست دانشیاری داد و با اینکه سن کمی داشت او را پذیرفتند و بعد از چهار سال هم استاد دانشگاه تهران شد.

دکتر عباس شفیعی سال ۱۳۵۸ به ریاست دانشکده داروسازی برگزیده شد. فرصت خوبی بود تا ساختار حفظیات گذشته را تغییر دهد و تحولی اساسی را آغاز کند. او ابتدا آزمایشگاهها را با دستگاههای جدید تجهیز کرد و پیشرفت تحقیقاتی را کلید زد. پس از مدتی پیشنهاد داد دوره دکترا راهاندازی و دانشجوهای پیاچدی تربیت شوند اما خیلیها خندیدند و گفتند؛ با این امکانات؛ امکان تحقق این موضوع وجود ندارد. دکتر شفیعی پافشاری کرد و گفت:« ما خودمان تمام درسها را میدهیم و اسم دوره را هم دوره تخصصی میگذاریم و از اساتید دانشکدههای دیگر نیز کمک میگیریم تا برای شروع با مشکل مواجه نشویم.» با اتخاذ این تصمیمات سنگ بنای دکترای داروسازی در دانشکده گذاشته شد. با تجهیز آزمایشگاه و جذب دانشجویان دوره تخصصی، کم کم تحقیقات در دانشکده داروسازی شکل نوینی به خود گرفت. میانه دهه شصت خورشیدی بود و جنگ رژیم بعث علیه ایران ادامه داشت که دکتر عباس شفیعی را مسئول برنامه داروسازی و تحقیقات علوم دارویی کشور کردند تا هم داروهای تحریمی در کشور ساخته شود و هم داروهایی که ارز زیادی از ایران خارج میکرد توسط داروسازان داخلی به تولید انبوه برسد.

با مدیریت دکتر شفیعی، داروسازی بالینی در کنار بیوتکنولوژی دارویی رونق گرفت و هم زمان سطح دانش با تربیت دانشجویان جدید ارتقاء پیدا کرد. دانشگاههای کشور دانشکده داروسازی تاسیس کردند و به تربیت داروسازان پرداختند. همکاری نزدیک دانشکده داروسازی دانشگاه تهران با سپاه و ارتش در زمان جنگ هشت ساله نقش بسیار مهمی در شناسایی ترکیبات مواد شیمیایی و خنثی سازی و محافظت از رزمندگان در جنگهای شیمیایی داشت و ارزش تحقیقات خودش را نشان داد و محققان توانستند جنگ را از نظر علمی نیز پیش ببرند. با تأسیس شرکتهای دانشبنیان داروی تالاسمی همزمان با امریکا وارد بازار ایران شد و نشان داد سطح تحقیقات در ایران با کشورهای مطرح برابری میکند. زمانیکه کشورهای اروپایی در راستای تحریم، بیماران ایرانی را از داروهای مورد نیاز محروم کردند؛ عباس و تیمهای داروسازی با بررسی مولکولهای دارویی، بسیاری از داروهای تحریمی را در داخل کشور به تولید انبوه رساندند و نیاز کشور را مرتفع ساختند. از جمله داروی اِماِس و مورفین و کدئین که نیاز مردم در شهرها و رزمندگان در جبههها بود. دکتر شفیعی ارتباط تنگاتنگی میان تحقیقات، دانشگاه و صنعت فراهم کرد و تحقیقات کاربردی بسیاری را مدیریت نمود. او که همیشه به دانشجویانش توصیه میکرد در کنار علمآموزی به زیور اخلاق آراسته و با خداشناسی، الگویی تمام عیار برای دیگران باشند؛ آموزش، پژوهش و اخلاق را لازمه رشد فردی میدانست و میگفت:« باید دانشجویانی تربیت شوند که برای جامعه مفید باشند. دانشجو باید در طلب علم باشد. تحقیق و پژوهش کند. خدا را قبول داشته باشد. نماز بخواند و بداند که امور به دست خداست و در خدمت مردم باشد. دانشگاه را محلی برای کسب درآمد نداند و آن را محل تحصیل و تحقیق قرار دهد.»

او داروخانه را آخرین مقصد بیمار میدانست. مقصدی که بیمار با امید برای بهبودی به آنجا پناه برده است و به دانشجویانش که در داروخانه مشغول بودند؛ میگفت تا علاوه بر نحوه استفاده از دارو با بیماران صحبت کنند؛ به آنان قوت قلب بدهند و آنان را با لبخند بدرقه نمایند.

توانمندی، آموزش، پژوهش و نظارت بر ارزیابی دانشجویان با اخلاقی پسندیده و آینده نگر بودن، همواره استاد را در مسیر علمی سدشکن میکرد. او توانست تحقیقاتی ارزشمند در زمینه مواد موثره داروهای گیاهی به انجام برساند و در زمینه ساخت ترکیبات شیمیایی نیز پیشقدم بود. دکتر شفیعی همیشه دغدغه پیشرفت و توسعه کشور را داشت و همواره به دوستان و حتی برادرش که در خارج از کشور موقعیت علمی ممتازی داشت؛ توصیه میکرد که همه چیز پول نیست! به ایران برگردند و در خدمت مردم و کشور خود باشند.

او چهره ماندگار علم پزشکی، پدر داروسازی نوین ایران و جزء صد دانشمند برتر جهان بود که علاوه بر جوایز متعدد توانست در سال ۱۳۹۰ جایزه علامه طباطبایی بنیاد ملی نخبگان را نیز از آن خود کند.

دکتر شفیعی که موذّنی خوش صدا نیز بود؛ به مدت شش سال مشاور سازمان بهداشت جهانی در کنوانسیون منع استفاده از سلاحهای شیمیایی شد و همواره میگفت:« استاد کسی است که علم و انسانیت بیاموزد و محقق و متدین باشد. همه نعمتها از خداست! آن چیزی که من را خوشحال میکند خدماتی است که ارائه میدهم و مهم نیست که چهره ماندگار بشوم یا جایزه بگیرم! مهم این است چهقدر میتوانم خدمت کنم!»

ایشان که استادی موحد بود به دانشجویانش علاوه بر دانش روز، وارستگی، دیانت، پشتکار و وطن دوستی میآموخت و خودش نیز تا آخرین روزهای حیات طیبهاش با تواضع فراوان در مسیر علم و پیشرفت کشور با قول سدید و گامهایی استوار حرکت کرد.

استاد دکتر عباس شفیعی در ۲۶ خرداد ماه ۱۳۹۵ پس از سکتهای مغزی که به صورت ناگهانی عارض شد؛ مدتی به کما رفت و پس از آن به دیار باقی شتافت.

*نظر به اهمیت معرفی و الگوسازی شخصیت‌های علمی و فرهنگی اثرگذار، دفتر تکریم و الگوسازی بنیاد ملی نخبگان با همکاری خبرگزاری ایبنا، اقدام به نگارش مقالاتی به قلم مرضیه نظرلو کرده است. در هر مقاله به معرفی یکی از این مفاخر پرداخته می‌شود.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.

پربازدیدترین

تازه‌ها

پربازدیدها