به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در زنجان، بسیاری از فقهای زنجان، اردبیل و دیگر شهرهای آذربایجان از محضر آیت‌الله میرزا محمدباقر زنجانی بهره بردند و نزد او تلمذ کردند. آیت‌الله محمدباقر زنجانی از چهره‌های اثرگذار و در عین حال کمتر شناخته‌شده تاریخ معاصر حوزه است؛ فقیهی ریشه‌دار و پرثمر که هم از مکتب میرزای نائینی بهره برد و هم در شمار استادان مقام معظم رهبری قرار گرفت. این پیوند علمی کم‌نظیر، او را به حلقه‌ای مهم در انتقال عقلانیت فقهی و اندیشه اجتماعی در روزگار معاصر تبدیل کرده است.

با وجود این جایگاه علمی، میراث فکری و علمی او هنوز چنان‌که شایسته است، به گفت‌وگویی علمی و ملی راه نیافته است. بازخوانی آثار و روش او می‌تواند برای حوزه‌های علمیه و نیز هویت علمی زنجان الهام‌بخش باشد. ازاین‌رو، برگزاری کنگره‌ای علمی درباره میرزا باقر زنجانی، نه صرفاً بزرگداشتی برای یک عالم، بلکه اقدامی ضروری برای احیای بخشی از حافظه فکری حوزه و پیوند دادن گذشته پربار آن با مسائل امروز است؛ امید است این موضوع مورد توجه مسئولان محترم قرار گیرد.

استاد و پرورش‌دهنده شاگردان

آیت‌الله میرزا محمدباقر زنجانی سالیان متمادی اصول و قواعد فقهی را در دوره‌های متعدد تدریس کرد. او آرای استاد خویش، مرحوم میرزای نائینی، را با بیانی روشن و منظم برای شاگردان تبیین می‌کرد و در فهم دقیق مباحث، سخت‌کوش بود. به شاگردانش علاقه فراوان داشت و هرگاه طلبه‌ای را مشتاق و کوشا در تحصیل می‌دید، خرسندی خود را پنهان نمی‌کرد.

فرزند وی، حاج شیخ محمود جمال‌الدین زنجانی، نقل می‌کند که چون پدرش شهریه‌ای پرداخت نمی‌کرد، حضور در درس او تنها با انگیزه تحصیل علم بود؛ ازاین‌رو، بهترین و جدی‌ترین طلاب در مجلس درسش گرد می‌آمدند. رابطه او با شاگردان، آمیخته با مهر و احترام بود. در ماه مبارک رمضان تا سحر بیدار می‌ماند و گروهی از فضلا در کنارش به گفت‌وگوهای علمی، تاریخی و معرفتی می‌پرداختند.

این فقیه بخش عمده‌ای از عمر خود را صرف تدریس و تألیف کرد و در پرتو تلاش‌های علمی‌اش، شمار فراوانی از مجتهدان، فضلا، نویسندگان و استادان حوزه از مکتب او برخاستند.

پارسایی و پرهیز از تعلقات دنیوی

آیت‌الله میرزا باقر زنجانی تا چهار سال پیش از رحلت همچنان مستأجر بود؛ در مجموع، حدود ۵۵ سال در خانه‌ای استیجاری زندگی کرد. با آنکه اجتهاد او از سوی آیت‌الله میرزا محمدتقی شیرازی و شماری دیگر از فقهای عصر تأیید شده بود، پیشنهادهای مکرر بازاریان تبریز برای فراهم کردن خانه‌ای شخصی را نمی‌پذیرفت. آنان طی چندین مکاتبه اعلام آمادگی کرده بودند که وجوه لازم برای خرید خانه را در اختیارش بگذارند، اما او از پذیرش این کمک خودداری می‌کرد.

اهالی بازار و گروهی از علمای تبریز دو بار، با نامه‌هایی سرشار از احترام و خواهش، با او مکاتبه کردند: یک‌بار خواستند خانه‌ای برایش فراهم آورند تا از رنج دیرپای مستأجری رهایی یابد؛ بار دیگر، پس از درگذشت آیت‌الله سید محسن حکیم، از او خواستند رساله عملیه منتشر کند و مسئولیت مرجعیت را بپذیرد. از شهرهای دیگر نیز نامه‌هایی با درخواست‌های مشابه به نجف اشرف می‌رسید، اما او هیچ‌گاه به پذیرش این پیشنهادها رضایت نداد.

پاسخ منفی او نه از سر بی‌اعتنایی، بلکه برخاسته از همان پاکیزگی و وارستگی درونی‌اش بود. او بار سنگین مرجعیت را بر دوش نگرفت؛ گویی بیمی در پس این امتناع بود که دیگران از آن آگاه نبودند. درباره علت این تصمیم، از فرزند بزرگوارش، حاج شیخ محمود زنجانی، پرسیدم. ایشان نقل می‌کرد: روزی که یکی از این نامه‌ها به دست پدر رسید، آن را خواند و به پهنای صورت گریست. شاگردان که از ماجرا باخبر شدند، بر انتشار رساله اصرار کردند؛ تا آنکه پدر ناگزیر شد راز امتناع خود را بازگو کند.

او بیم داشت که وجوهات فراوانی از سراسر ایران به سوی خانه‌اش روانه شود و به سبب کهولت سن، نتواند حق این امانت الهی را به‌درستی ادا کند؛ یا حتی اندک احساس دِینی در برابر مردم در او پدید آید. برای روحی که استقلال و طهارت را سرمایه پیمودن راه می‌دانست، چنین احساسی از هر دشواری سنگین‌تر بود.

آیت‌الله سید احمد مددی درباره جایگاه علمی میرزا باقر زنجانی می‌گوید:برخی از علما بودند که قدر و منزلتشان آن‌گونه که شایسته بود شناخته نشد؛ از جمله مرحوم میرزا باقر زنجانی. ایشان در مسجدی واقع در مسیر منتهی به باب‌الطوسی، درسی مهم و ممتاز داشتند.

درس خارج اصول ایشان پس از نماز مغرب و عشا برگزار می‌شد و از نظرانی با درس سید خویی هم‌زمان بود. به همین دلیل نمی‌توانستم در درس میرزا زنجانی شرکت کنم؛ اما شبی که درس سید خویی تعطیل شد، در درس ایشان حاضر شدم. حدود صد طلبه در جلسه حضور داشتند و همان شب به مهارت فوق‌العاده او در تدریس پی بردم. خاطره آن شب هنوز در ذهنم مانده است. او مردی جامع و برخوردار از فنون گوناگون بود؛ همچون سید بجنوردی.

در این بزرگان ذره‌ای هوا و خودخواهی دیده نمی‌شد. گویی در عالمی دیگر زندگی می‌کردند و برای دنیا ارزشی قائل نبودند. طبیعت انسان اقتضا می‌کند که بخواهد درسش از درس دیگران پرجمعیت‌تر باشد، اما آنان چنین نمی‌اندیشیدند.

برخی کتاب‌های آیت الله میرزا باقر زنجانی عبارتند از:

۱. تقریرات بحث اصول میرزای نائینی؛

۲. تقریرات درس فقه میرزای نائینی؛

۳. حاشیه بر رساله لباس مشکوک نائینی؛

۴. حاشیه بر فرائد الاصول؛

۵. حاشیه بر کفایة الاصول؛

۶. حاشیه بر مکاسب (از اول بیع تا آخر خیارات)؛

۷. حاشیه بر دوره مصباح الفقیه؛

۸. حاشیه بر العروة الوثقی؛

۹. تنقیح القواعد در اصول؛

۱۰. رساله در فروع علم اجمالی؛

۱۱. مکاسب محرمه؛

۱۲. کتاب البیع (تا آخر احکام قبض)؛

۱۳. کتاب الطهارة؛

۱۴. کتاب الصلاة؛

۱۵. کتاب خلل (شرح ۶۵ مسئله از مسائل خلل عروة الوثقی)

۱۶. قاعده لاضرر

۱۷. قاعده من ملک

۱۸. قاعده لاتعاد