سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- نخستین جلسه «از ساسانگان تا صفویه؛ کسب قدرت توسط جوامع برادری» از مجموعه درس گفتارهای ایران‌شناسی با محوریت بررسی پیوندهای تاریخی، هنری و فرهنگی ایران از دوره ساسانی تا صفویه با سخنرانی ابوالعلی سودآور، پژوهشگر تاریخ هنر برگزار شد. این نشست در چارچوب مجموعه برنامه‌های «درس‌گفتارهای ایران‌شناسی» و با حضور استاد ابوالعلاء سودآور برگزار می‌شود و به بررسی روندهای تاریخی شکل‌گیری و گسترش جوامع برادری و نقش آن‌ها در معادلات قدرت در ایران، از روزگار ساسانیان تا عصر صفوی، می‌پردازد.

تاریخ ایران، در ورای روایت پادشاهان و سلسله‌ها، سرگذشت پیوندها، باورها و جریان‌هایی است که در بستر جامعه شکل گرفته‌اند و گاه مسیر تحولات سیاسی و اجتماعی را دگرگون ساخته‌اند. بررسی نقش جوامع برادری در این فراز و فرود تاریخی، فرصتی برای نگاهی ژرف‌تر به سازوکارهای قدرت و پیوند میان اندیشه، اجتماع و سیاست در ایران است.

در این نشست، تاریخ ایران به‌عنوان روایتی پیوسته مورد بررسی قرار گرفت؛ روایتی که در آن نمادها، نقش‌مایه‌ها و آیین‌های دوره‌های مختلف تاریخی، در پیوند با یکدیگر معنا پیدا می‌کنند. بر همین اساس، مطالعه آثار و پژوهش‌های سخنران، از جمله کتاب‌های «فره ایزدی»، «پیچیدگی‌ها»، «هنرهای دربار ایران» و «نگارخوانی»، به‌عنوان بخشی از مسیر شناخت این رویکرد پژوهشی مطرح شد. ترجمه و انتشار این آثار نیز با همکاری گروهی از پژوهشگران و دست‌اندرکاران دنبال شده است.

بخش اصلی جلسه نخست به بررسی ریشه‌های برخی مفاهیم و نمادهای تاریخی اختصاص داشت. در این بخش، نقش‌برجسته‌های طاق بستان، تصاویر مرتبط با خسرو پرویز و نمادهای منسوب به اهورامزدا و آناهیتا بررسی شد. همچنین، اختلاف دیدگاه‌های پژوهشگران درباره هویت برخی شخصیت‌های بازنمایی‌شده در آثار باستانی و تأثیر نشانه‌های تصویری بر تفسیر این آثار مورد توجه قرار گرفت.

تحلیل نمادهای میترایی و مهرابه‌ها، از دیگر محورهای این نشست بود. سخنران با اشاره به نمونه‌هایی از آثار موجود در موزه‌های ایران و اروپا، به بررسی شباهت‌ها و پیوندهای احتمالی میان نمادهای ایران باستان و برخی سنت‌های دینی و تصویری در غرب پرداخت. در این چارچوب، موضوع انتقال یا بازتفسیر نمادها در دوره‌های تاریخی مختلف و همچنین محدودیت منابع مکتوب درباره برخی آیین‌های باستانی مطرح شد.

او درباره یکی از کتاب‌هایش «فرّه ایزدی» گفت: «فرّه ایزدی» یکی از ارکان مهم آیین پادشاهی است و لازمه قدرت و فرمانروایی. نمایانگر تأیید الهی است و موید مشروعیت حکومت. در ادب فارسی به کرّات از فرّ پادشاهان سخن رفته است، و در بررسی‌های تاریخی به دفعات موضوع آن مطرح شده است. با این حال، جای تعجب دارد که تاکنون توجه چندانی به نمادهای فرّ نشده است و علائم گوناگون آن مورد مطالعه قرار نگرفته است. در فرهنگی که نوشته کمیاب است و چون یافت شود، گنگ است و نارسا، مدرک عینی همچون مدرک کتبی سودمند است و قابل استفاده از برای تعبیر وقایع گذشته و شناخت باورهای پیشینیان. از این رو جایز است که نمادشناسی از ابزار مهم تاریخ‌شناسی شود و در راه کشف معضلات تاریخ به کار گرفته شود و این روشی است که در این کتاب به کار رفته است.

بخش دیگری از بحث به نقش مجامع و گروه‌های خاص در تحولات اجتماعی و سیاسی ایران اختصاص داشت. در این بخش، ارتباط احتمالی سنت‌های کهن با برخی جریان‌های عرفانی و تشکیلات اجتماعی در دوره‌های بعد، از جمله عصر صفویه، بررسی شد. همچنین، موضوع بازتاب برخی مفاهیم اخلاقی و فکری در سنت‌های ایرانی و جریان‌های غربی، از جمله فراماسونری، در قالب پرسش‌ها و دیدگاه‌های پژوهشی مطرح شد.

سخنران تأکید کرد که این درس‌گفتارها با رویکردی مقدماتی آغاز می‌شود و در جلسات آینده، بررسی منابع تاریخی، آثار هنری و شیوه بازنمایی گذشته ایران در نگارگری و نقاشی‌های دوره صفوی با جزئیات بیشتری ادامه خواهد یافت. همچنین، مشارکت مخاطبان در طرح پرسش‌ها، نقد منابع و ارائه پیشنهادهایی درباره انتشار و ویرایش آثار پژوهشی مورد استقبال قرار گرفت.

بر اساس برنامه اعلام‌شده، جلسات این مجموعه هر دو هفته یک‌بار در کتابخانه و موزه ملی ملک برگزار می‌شود و زمان دقیق نشست‌های آینده از طریق اطلاع‌رسانی اعلام خواهد شد. در پایان هر جلسه نیز فرصتی برای پرسش و پاسخ در نظر گرفته می‌شود. این مجموعه نشست‌ها می‌کوشد با بررسی آثار هنری، نمادهای تاریخی و منابع مکتوب، زمینه‌ای برای شناخت ارتباط میان دوره‌های مختلف تاریخ ایران فراهم کند و امکان گفت‌وگو و بررسی انتقادی دیدگاه‌های پژوهشی درباره تداوم یا دگرگونی سنت‌های فرهنگی و هنری ایران را گسترش دهد.

ابوالعلا سودآور (زاده ۲ ژوئن ۱۹۴۵) مورخ هنر ایرانی و کارآفرین سابق است.ابوالاله سودآور از سال ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۸ ریاست گروه صنعتی خاور تهران را بر عهده داشت. گروه صنعتی خاور (KIG) یک شرکت وارداتی با گردش مالی بالا، نماینده عمومی مرسدس بنز در ایران است. KIG پس از سال ۱۹۷۹ ملی شد. ابوالاله سودآور از آن زمان تاکنون در آمریکا زندگی می‌کند.