سرویس دینواندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – رضا دستجردی: «آیا تحریمها کار میکنند و اثربخشند؟» این شاید پرسشی باشد که سیاستگذاران بارها به آن پرداختهاند. ولی نصر، علی واعظ، جواد صالحیاصفهانی و نرجس باجغلی در کتاب «ایران و تأثیر جنگ اقتصادی: تحریمها چگونه کار میکند؟» که با ترجمه محمدصدرا کنگازیان بههمت نشر روزنه منتشر شده، اینبار، بحث را اینگونه مطرح میکنند تحریمها کار میکنند و اثربخشند، اما نه برای تغییر رفتار حاکمان، بلکه برای بازسازی جامعه، اقتصاد و سیاست کشور هدف. به باور نویسندگان، این بازسازی در ایران دولت را مقتدرتر، طبقه متوسط را ناتوانتر و موضع نظامی تهران را تهاجمیتر کرده است.
کتاب حاصل پروژهای پژوهشی در دانشگاه جانز هاپکینز است که در سال ۲۰۱۹، در جریان سیاست «فشار حداکثری» دولت ترامپ، آغاز شد و در چارچوب طرح «بازاندیشی درباره ایران» به پیش رفت. نویسندگان اثر، نصر، واعظ، صالحیاصفهانی و باجغلی از چهار حوزه اندیشگی متفاوت برخاستهاند. ولی نصر استاد روابط بینالملل در در دانشکده مطالعات پیشرفته بینالمللی جانز هاپکینز، علی واعظ مدیر پروژه ایران در گروه بینالمللی بحران، جواد صالحیاصفهانی استاد اقتصاد دانشگاه ویرجینیا تک و نرجس باجغلی انسانشناساند.
نویسندگان کتاب با کاربست چارچوب تحلیلی «معضل سهگانه فشار اقتصادی» که سه هدف اثربخشی، امکانسنجی سیاسی، و اجتناب از پیامدهای ناخواسته را دربرمیگیرد، نشان میدهند که جمع میان این سه هدف تقریباً غیرممکن است و سیاستگذاران ناگزیر به اولویتبندی اند. آمار تاریخی نیز این دشواری را آشکار میکند: نرخ موفقیت تحریمها در دستیابی به اهداف اعلامی حدود 34 درصد بوده است که از شکنندگی این ابزار حکایت میکند.
اما گذشته از آنچه تأثیرات سیاسی و اقتصادی تحریمها بر ایران است، برخی پیامدهای ناخواسته آن است. تحریمها اغلب زندگی مردم عادی را هدف قرار میدهند که نه تنها از منظر اخلاقی، مشروعیت تحریمها را زیر سوال میبرد، بلکه میتواند به اثر «همبستگی حول پرچم» منجر شود؛ جایی که جامعه به جای فاصله گرفتن از حکومت، بیشتر به سوی انسجام ملی و حتی پذیرش اقتدارگرایی سوق داده میشود.

نویسندگان از پیشگفتار، به طرح این مهم میپردازند که وقتی اقتصادی به بزرگی اقتصاد آمریکا، کشوری را محاصره میکند، زندگی روزمره، فرهنگ سیاسی و اقتصاد آن کشور بیتردید دگرگون میشود؛ پس تحریم «کار میکند»، اما پرسش اصلی این است که دگرگونی به کجا میرسد. پاسخ کتاب به تحریم مثابه «جایگزین جنگ» فاصله بسیار داشته، بر این مبنا استوار است که ایران زیر فشار حداکثری آمریکا نه تسلیم شد و نه فروپاشید، بلکه ریسکپذیرتر شد. به دیگر سخن، تحریم بهجای آنکه جایگزین جنگ باشد، به یکی از علل جنگ بدل شد.
کتاب در امتداد پژوهشهایی است که از مقاله مشهور رابرت پیپ در سال ۱۹۹۷ تا «سلاح اقتصادی» نیکولاس مولدر، کارکرد و کارآمدی تحریم را انتقادی مورد کنکاش قرار دادهاند. تمایز آن در جابهجایی کانون تحلیل است که بهجای شمردن خواستههای برنیامده تحریمکننده، به درون جامعه تحریمشده نگاه میکند.
کتاب با «جنگ پنهان» آغاز و با نتیجهگیری «محاصره دائمی» پایان مییابد. میان این دو، سه فصل موضوعی درباره جامعه، سیاست و اقتصاد، یک فصل تاریخی درباره تحریمهای پس از انقلاب ۱۳۵۷ و بحران گروگانگیری، و دو فصل درباره هزینه تحریم برای آمریکا و برای ایران و جهان آمده است. روش پژوهش نیز چندلایه است و مشتمل بر مصاحبه با مقامها، فعالان اقتصادی و شهروندان عادی، تحلیل گفتمان، دادههای رسمی و پیمایشها.
کتاب چهار مدعای اصلی را مطرح میکند.
نخست؛ جامعه. فشار اقتصادی پس از سال ۲۰۱۸ بیش از همه، طبقه متوسطی را فرسود که مطالبه تعامل با جهان را پیش میبرد؛ صالحیاصفهانی شمار کسانی را که از این طبقه بیرون افتادند را حدود 9 میلیون نفر برآورد کرده است. با این حال، کتاب جامعهای رو به فروپاشی نشان نمیدهد، بلکه در پی آن است که خویشفرمایی گسترده، اقتصاد غیررسمی، یارانه نقدی، شبکههای کمک متقابل و عقبنشینی به زندگی سادهتر را عیان سازد که جامعه را سرپا نگه داشتهاند، هرچند وابستگیاش به دولت را افزودهاند.
دوم؛ سیاست. بنگاههای بزرگ و دولتی بهتر از بخش خصوصی کوچک راه دور زدن تحریم را مییابند. به باور نویسندگان، توازن قدرت به سود نهادهای امنیتی و جناح تندرو جابهجا میشود و پایگاه اجتماعی سیاست تعامل، یعنی همان طبقه متوسط، تحلیل میرود.
سوم؛ اقتصاد. اقتصاد ایران برخلاف اقتصاد بستهتر کوبا و کره شمالی بازارمحور است و کتاب همین را مانع فروپاشی میداند. پذیرفتن افت ارزش ریال، شعار «اقتصاد مقاومتی» و رویآوردن به شرکای غیرغربی بنگاهها را به نوآوری واداشت؛ اما این سازگاری هزینه سنگین تحریم را جبران نکرد.
چهارم؛ دیپلماسی. در کتاب بر این اصل اصرار میشود که تحریم آسانتر اعمال میشود تا لغو. پس از برجام، رفع عملی تحریمها کند و ناقص بود و بانکها از بازگشت به ایران پرهیز کردند؛ خروج آمریکا در سال ۲۰۱۸ این تجربه را تثبیت کرد. به تعبیر کتاب، اهرم تحریم فقط یکبار کارساز است. حاصل «محاصره دائمی» است: حکومتی که دیگر به وعده رفع تحریم اعتماد ندارد، بهجای دل بستن به مذاکره، خود را برای زیستن زیر فشار آماده میکند؛ و به باور نویسندگان، برنامه هستهای تندتر و سیاست منطقهای تهاجمیتر هم از همین منطق برمیخیزد.
کوتاه سخن آنکه، همچنانکه کتاب نشان میدهد، تحریمها قرار است بدیل انسانیتر از جنگ باشند؛ اما در ایران بیشتر شبیه جنگ اقتصادی فرسایندهای بودهاند که سفره مردم و افق توسعه را هدف گرفته است. کتاب با تکیه بر تجربه ایران، این پرسش را مطرح میکند که چگونه ممکن است تحریمها همزمان آنقدر نیرومند باشند که اقتصاد را زیرورو کنند و آنقدر ناتوان که رفتار سیاسی هدف را دگرگون نکنند؟
اثر ولی نصر و همکاران وی، تحریم را از پشت درهای بسته دیپلماسی به متن زندگی روزمره میآورد و نشان میدهد این ابزار غیرنظامی چگونه میتواند به سرسختی بیشتر، انسجام حول هویت ملی و تداوم نابرابریهای جهانی دامن بزند.
«ایران و تأثیر جنگ اقتصادی: تحریمها چگونه کار میکند؟» در 236 صفحه بههمت نشر روزنه منتشر شده است.
نظر شما