به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در رشت، کتاب «یوزباشی چه کرد و یعقوب چه گفت؟» با عنوان فرعی «چهار داستان نویافته از علی عمو» به کوشش رضا نوزاد گردآمده و نشر دوبون در رشت آن را منتشر کرده است.
«یوزباشی چه کرد و یعقوب چه گفت؟»، «علی قلیچ و علی عمو»، «دزد بازار آشفته می خواهد»، «علی عمو میگوید» و «باقی قناد» عناوین بخشهای کتاب هستند.
در این کتاب؛ گفتوگویی میان یوزباشی و یعقوب بهانهای برای بازکردن گرههای زندگی اجتماعی گیلان میشود؛ از ماجرای تخم نوغان و سود فرنگیان و مالکان تا فشار بر رعیت و بازداشت کسانی که از مشروطه پشتیبانی کردهاند.
در متنهای دیگر علی عمو با لحنی کنایهآمیز به استبداد، فرصتطلبی و نمایشهای سیاسی میتازد و از آشفتگی بازار و انتخابات هم تصویر میسازد. روایت باقی قناد نیز حکایتی جداگانه از گمشدن کودکی و نجات او را پیش میکشد و وجهی دیگر از فضای فکری و باورهای زمانه را نشان میدهد.
کتاب «یوزباشی چه کرد و یعقوب چه گفت؟» نمونههایی از نثر مطبوعاتی و طنز اجتماعی دوره مشروطه را در کنار هم قرار میدهد و خواننده از خلال گفتوگوها با مسائلی مانند رابطه ارباب و رعیت، اقتصاد نوغان و سازوکارهای محلی قدرت آشنا میشود. تنوع متنها همچنین موجب شده کتاب فقط یک روایت سیاسی نباشد و لایههای اجتماعی، مذهبی و فرهنگی هم در آن دیده شود.
مقدمه کتاب فقط نقش معرفی ندارد بلکه درباره انتساب این نوشتهها به افصحالمتکلمین بحث میکند و جایگاه آنها را در تاریخ نثر و طنز اجتماعی فارسی نشان میدهد و از خلال همین مقدمه روشن میشود که متنها در پیوند با فضای پرتنش گیلان، کشمکشهای مشروطهخواهی و زندگی روزمره مردم شکل گرفتهاند.
رضا نوزاد در مقدمه کتاب نوشته است: از چهار اثر انتشار یافته، یکی حدود ۱۰ سال پیش در نشریه دیلمان به چاپ رسیده بود و سه اثر دیگر برای اولین بار است که تقدیم خوانندگان می شود. داستان واره «یوزباشی چه کرد و یعقوب چه گفت؟» با عنوان فرعی «مکتوب از رشت» ازجمله داستان هایی است که با «گفتم» و «گفت» طرفین در طول داستان ادامه می یابد و به شرح دردهای روز جامعه گیلان می پردازد. افصح المتکلمین برای آنکه درد جامعه گیلانی را به گوش تمام ملت ایران برساند، اقدام به چاپ این داستانواره در روزنامه ای که به طور یومیه در تهران به چاپ می رسید و از هواداران سرسخت مشروطه و مشروطه طلبان بود، نمود. آخرین قسمت به چاپ رسیده داستانواره فوق درست ۱۲ روز قبل از چاپ اولین روزنامه گیلان (خیرالکلام) توسط افصحالمتکلمین در روزنامه صبح صادق به چاپ رسید و می توان گمان برد که افصح پس از این تاریخ درگیر آمادهسازی و نشر روزنامه خود بود و به همین سبب از ادامه داستان واره فوق و ارسال آن صرف نظر کرده است. داستان واره نیمه تمام « یوزباشی چه کرد و یعقوب چه گفت؟» در هشت شماره روزنامه صبح صادق ، شماره های ۷۸ الی ۸۲ و شماره های ۸۷ الی ۸۹ از جمادی الاول (۱۸ تیر ۱۲۸۶) الی ۱۲ جمادی الثانی ۱۳۲۵ (۳۱ تیر ۱۲۸۶) به چاپ رسید، در انتهای آخرین قسمت چاپ شده، قید «بقیه دارد» آمده که متأسفانه ادامه آن در روزنامه فوق دیده نشد. روزنامه صبح صادق یکی از نخسین روزنامه های روزانه ایران بودکه با مدیریت و صاحب امتیازی مرتضی قلی خان موید دیوان در تهران و با تیراژ متوسط سه هزار نسخه با توزیع سراسری به چاپ رسید ... سه داستان واره دیگر این مجموعه، هر سه، به زمانی پس از داستان های چاپ شده در مجموعه «علی عمو چنین گفت» باز می گردد؛ نخستین آنها به حدود چهار ماه و نیم و واپسینشان به زمانی بیش از هشت ماه از آخرین داستان مجموعه علی عمو.
شیخ ابوالقاسم ملاباشی معروف به افصحالمتکلمین متولد املش ( از شهرستان های شرق استان گیلان) بود که در همانجا تحصیلات مقدماتی خود را به پایان رساند و با کسب معلومات روحانی به جامه روحانیت ملبس و به ملاباشی معروف شد. افصحالمتکلمین از روزنامهنویسان باشهامت و صریح بود و در آغاز مشروطیت نخستین روزنامه چاپ سربی را در رشت به نام خیرالکلام منتشر کرد. او همچنین یکی از شخصیت های مهم خطه گیلان در جریان سازی نثر فارسی به سمت روایت گونه است و «علی عمو» شخصیت داستانی افصح المتکلمین می باشد که ماجراهای او در نشریه خیرالکلام به چاپ می رسید. پژوهشگران ادبی بر این باور هستند که علی عمو با دستآوردهای داستان نویسی در اروپا به ویژه قفقاز و عثمانی آشنایی عمیقی داشته و بر ادبیات عرب هم تسلط داشت و در خط نسخ و نستعلیق، در زمینه ریاضی و هیئت و نجوم نیز آگاهی داشته است. بر اساس یافته های محققان، قلم افصح المتکلمین به زبان و قلم محمدعلی جمالزاده بسیار نزدیک و همانند است و این موضوع را با مقایسه قصه های علی عمو با فارسی شکر است (از جمالزاده) می توان دریافت.
رضا نوزاد پژوهشگر تاریخ محلی گیلان است و افزون بر سه دهه است که نقد و پژوهش در این حوزه می پردازد و مقالات و نقدهایی از او درباره تاریخ و فرهنگ گیلان در نشریاتی همچون کادح، گیله وا، پادنک و گیلان ما به چاپ رسیده است. نخستین کتاب او با عنوان «گیلان در وقایع اتفاقیه» که به موضوع اخبار گیلان در نخستین نشریات ایران می پردازد، در سال ۱۳۸۹ منتشر شد. علاوه بر ده ها مقاله تحقیقی، کتاب های «سه شاعر شهید جنگل» و «اخبار گیلان در مطبوعات عصر قاجار» ازجمله نوشته های او هستند.
نظر شما