به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، ماهرخ ابراهیم‌پور: نخستین نشست از سلسله نشست‌های دیدار نویسندگان و خوانندگان که به کوشش مجله سیاست‌نامه و همکاری سرای علوم انسانی برگزار می‌شود، نعمت‌الله فاضلی، انسان‌شناس، جامعه‌شناس و کتاب‌خوان یکشنبه بیستم اردیبهشت در کتابفروشی خوارزمی درباره «کتاب‌خوانی در جنگ» سخنرانی کرد.

نعمت‌الله فاضلی گفت: ابن اثیر که نزدیک به دور مغول زندگی کرده، درباره حمله مغول به ایران (به نقل از کتاب «زندگی روزمره در امپراتوری مغول») نوشته که بسیار ترسناک است و حتی انسان امروز از خواندن آن وحشت می‌کند. هرچند جرج لین مولف «زندگی روزمره در امپراتوری مغول» مدعی است که چنگیز به برخی تاریخ‌نگاران پول داده که درباره او و حملاتش به کشورهای دیگر بنویسند. برای همین در شرح حملات چنگیز به ایران مبالغه هم شده است و به شدتی نیست که ابن اثیر از حمله چنگیز شرح می‌دهد. او درباره این مدعا ادله خودش را ذکر می‌کند.

او افزود: روایت‌های تاریخ‌نگاران از حمله مغول تصویر وحشتناکی از آنها درست می‌کرد، از طرفی باسوادان مالکان، خوانین و افراد مهم بودند که روایت‌ها را می‌خواندند، وحشت می‌کردند و دیگران هم راحت‌تر تسلیم می‌شدند. برای همین جانشینان چنگیز در ایران و چین هم تشویق می‌کردند نوشتن همین روایت‌های زشت و ترسناک ادامه پیدا کند. چون این روایت‌ها رعب و وحشت ایجاد می‌کند و دشمنان آنها را می‌ترساند. پس دشمنان بدون اینکه زحمت حمله به خود بدهند، تسلیم می‌شدند.

این جامعه‌شناس با نام بردن از کتاب «زندگی روزمره در امپراتوری مغول» عنوان کرد: مولف در این کتاب چند روایت از «تاریخ کامل» ابن اثیر را برگزیده و روایت کرده است. در خراسان یک سرباز مغول به چند نفر خشم می‌گیرد و می‌خواهد آنها را تنبیه کند. بعد متوجه می‌شود که شمشیرش را نیاورده است. به آنها می‌گوید همین‌جا بایستید تا بروم شمشیرم را بیاورم و شما را خلاص کنم. آن افراد از ترس جرات نکردند که تکان بخورند و او با شمشیرش سر آنها را می‌زند!

فاضلی با اشاره به تاثیر روایت و روایت‌کنندگان از جنگ بر جامعه گفت: به نظرم کتاب منعکس کننده بخشی از سازوکار جنگ‌ها از گذشته‌های دور تا به امروز بوده است، از دوره اسکندر تا به امروز. هرچند امروز جنگ را با موشک و تانک‌های پیشرفته می‌شناسیم، اما متوجه نیستیم مهم‌تر از موشک و بمباران، روایت‌های شبیه ابن اثیر است! برخی امروز با روایتی که خلق می‌کنند بر وحشت یا ترس از جبهه مقابل می‌افزایند یا دیگران را گمراه می‌کنند. نه تنها مردم دنیا بلکه برخی از مردم ایران هم تصور می‌کردند اگر آمریکا به ایران حمله کند، محشر به پا خواهد شد و ایران اگر نه در ۲۴ ساعت در همان سه چهار روزه نخست جنگ (به گمان ترامپ) کن فیکون می‌شود. اما چهار روز و گذشت و ایران کن فیکون نشد. خیلی‌ها بیش از ترامپ در فکر بودند که ایران چه می‌شود؟

او اضافه کرد: اکنون دو ماه گذشت و در ایران قیامت به پا نشد؟ چطور این فضا ایجاد شد؟ با پراکندن همان روایت رعب و وحشتی که از قدرت بی‌انتهای ۵۲ B آمریکا درست شد. توصیفی که از ناو آبراهام لینکلن شد که تا کنون آن‌ را ندیدم و شرح جزئیات آن را در کتاب‌ها خواندیم و در فیلم‌ها دیدیم. اما برخی نادیده می‌گفتند نمی‌دانید چه قدرتی دارد. ناو جرالد فورد اگر بیاید، حتی کره مریخ را از اینجا می‌زند و پایین می‌اندازد! همان تکنیک‌های روایت چنگیز در اینجا هم به کار گرفته شد. البته باید بگویم به نظرم چنگیز خیلی سنجیده روایت رعب و وحشت را درست می‌کرد، جک ودرفورد در کتاب «چنگیزخان و ساخت جهان مدرن» و جرج لین در «زندگی روزمره در امپراتوری مغول» شرح دادند که چنگیز چطور یک سال قبل از فتح چین شروع به خلق روایت و پراکندن آن رعب و وحشتی ایجاد کرد که در فتح فتوحاتش نقش مهمی داشته است.

این انسان‌شناس درباره ویژگی کتاب در رابطه با نقشش در جنگ و ساختن کشور و شهر بیان کرد: اگر به چگونگی فتح چین به دست چنگیزخان نگاه کنیم، صد هزار سرباز بدوی حریف امپراتوری عظیم چین نمی‌شدند. اما روایت چگونگی فتح چین به دست چنگیز بسیار خواندنی و جالب است. بنابراین کتاب‌ها نه تنها برای جنگیدن روایت خلق می‌کنند، بلکه برای ساختن بعد از جنگ هم. در این زمینه کتاب بسیار جالبی هست که پیشنهاد می‌کنم، بخوانید تا ایران ساخته شود. البته در این رابطه اختلاف‌ نظرهایی هست...

فاضلی با بیان نکاتی از کتاب «شهر از نو» گفت: برای ساخت ایران بعد از جنگ چه باید کرد؟ در این زمینه کتاب «شهر از نو» تالیف مشترک لارنس جی. وِیل و توماس جی. کامپانلا ترجمه نوید پورمحمدرضا در نشر اطراف منتشر شده، یکی از شاهکارهای جالب است که امروز ایرانیان باید آن را بخوانند. در این کتاب روایت‌هایی است درباره شهرهای بزرگی که در جنگ نابود شدند، مثل برلین، ورشو که در جنگ جهانی دوم یا در زلزله ویران شدند یا در آتش‌سوزی آسیب جدی دیدند، مثل شیکاگو در ۱۹۸۰ که ۸۰ درصد آن از بین رفت، بحث شود که چطور آن‌ها را ساختند؟ به طوری که ۱۰ سال بعد لس‌آنجلس، شیکاگو و برلین بهتر از قبل شد. نکته جالب این است که مولفان کتاب می‌گویند در ساختن این شهرها نکته شگرفی وجود داشت که در آن موقع نه پول بود نه تکنولوژی بلکه تخیل روایی بود؛ قصه‌ای که از هر شهر خلق شد و تک تک آن روایت‌ها را ثبت کردند. مثلا درباره برلین چه قصه‌ای روایت شد که همه مردم دوباره جمع شدند و شروع به ساختن شهر خودشان کردند.

او افزود: در این رابطه چند گروه موثرند؛ چه کسانی که روایت را می‌سازند، کسانی که آن را تکثیر می‌کنند و افرادی که آن را می‌خوانند، در فرایند ساختن قدرت عظیمی دارند. بگذارید مثالی بزنم علت اینکه ما در این کتاب‌فروشی جمع شدیم و با دقت به حرف‌های من گوش می‌دهید، چیست؟ چون در ناخودآگاه شما این نکته است که این خواندن و گوش دادن بخشی از راه نجات و ساختن است. به تعبیر علی میرسپاسی در کتاب «چگونه به آبادانی ایران فکر کنیم؟» بخشی از آبادانی ایران است. در نتیجه کتاب «شهر از نو» یک مورد مناسب برای مطالعه است برای هر کسی که به فکر ساختن دوباره ایران است.

این پژوهشگر اظهار کرد: چگونه خواندن، نوشتن و روایت بیشتر از پول و تکنولوژی می‌تواند به ساخته شدن یک کشور کمک کند. خیلی ساده است هر انسان با خودش جهانی دارد که اگر آن جهان را با کمک روایت بسیج کنید، در آن خلاقیت، تعامل و همکاری و امید وجود دارد. امید یک کلمه واهی و میان تهی نیست. بنابراین روایت جرقه‌ای است که می‌تواند ما را مشتعل کند. به طوری که ما همه آتش‌فشان‌هایی از خلاقیت، تعامل، ارتباط و همکاری هستیم، به نوعی آتش‌فشانی از انواع سرمایه‌های اجتماعی هستیم؛ حتی افرادی که پول و سرمایه ندارند که اگر این آتش‌فشان‌ها با روایتی سرباز کند، دنیا را نورانی می‌کند.

فاضلی با تاکید بر زشتی جنگ و زیبایی صلح گفت: کتاب «تاریخ طبیعی ویرانی» تالیف دبلیو جی سیبالد برگردان فرزام امین صالحی که جستارهایی درباره تاثیر جنگ بر هنر و ادبیات است که ترجمه خوبی دارد. سیبالد در این کتاب می‌گوید آلمان بعد از جنگ نتوانست تاثیری شایسته و بایسته بر ادبیات بگذارد. منظورش این است که در این رابطه ادبا قدری در بازنمایی جنگ کوتاهی کردند. تنها افراد کمی که از آنها و آثارشان نام می‌برد نتوانستند آن تخیل روایی را فعال کنند. اگر این تخیل روایی به سمت صلح فعال می‌شد شاید می‌توانست از جنگ پیشگیری کند. به نظرم جنگ وحشیگری است حتی اگر با اهداف سیاسی باشد و بخواهید یا با توسل به هر بهانه‌ای آن را توجیه کنید. آدمکشی هم وحشیگری است فرقی نمی‌کند چه کسی باشد. برای همین همیشه باید برای صلح قداست قائل باشیم. قداست از آن زندگی است و زندگی نام دیگر صلح است و صلح نام دیگر زندگی.

او افزود: بنابراین از جنگ‌ها باید برای خلق روایت صلح استفاده کنیم که چگونه از جنگ پیشگیری کنیم. حال مجال نیست تا به این موضوع بیشتر بپردازم. اما یکی از کارهایی که خواندن می‌کند، سرعت‌گیر جنگ‌هاست. نمی‌توانیم با فانتری بگوییم می‌توان جلوی برخی جنگ‌ها را گرفت، به طوری که در ایران ما به طور تقریبی هر پنج سال و نیم یک بار، جنگی صورت گرفته است، بقیه کشورها هم اگر حال‌شان بدتر از ما نباشد، بهتر نیست. پس جنگ وجود دارد، همان‌طوری که وبا، حصبه و آنفلونزا هست. به همین دلیل خوب است که کتاب‌نویسان، کتاب‌خوانان و اهالی روایت خیلی به این نکته توجه کنند که خواندن و نوشتن دروازه‌های روایت است و آنها ذهن‌شان را به سمت صلح سوق دهند. به ویژه مادران به سمت اهلی کردن مردان بروند. این نکته از کتاب «تکامل زنان» نوشته اولین رید و کار دشواری است. او شرح می‌دهد که چرا باید مردان‌شان را اهلی کنند؟ چون باید از نوزادشان مراقبت کنند که در جنگ کشته نشود. لذا این مراقبت زنانه مانع از جنگ‌افروزی آنهاست.

این استاد سابق دانشگاه عنوان کرد: می‌خواهم بگویم خواندن، نوشتن و کتاب راهبرد اهلی کردن آدم‌هاست. به طوری که با خواندن کتاب از سوی سیاستمداران و نظامیان جلو جنگ را بگیرند یا سرعت آن را کم یا فاصله میان جنگ‌ها را بیشتر کنند. بنابراین خواندن سرعت‌گیر جنگ‌هاست و نوشتن هم همین‌طور. هر چه قدر سرعت‌گیر بهتر و برجسته‌تر کار کند، جنگ‌ها کندتر خواهند شد.