خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)ـ واژه كتابخانه تخصصي كه گاهي نيز به عنوان «مركز اطلاعات» (بانك اطلاعات) از آن نام مي‌برند، به كتابخانه هايي اطلاق مي شود كه خدمات ويژه اي به گروهي از محققان، پژوهشگران و مخاطبان خاص ارائه مي كنند.

كتابخانه تخصصي، تعاريف
 اين كتابخانه‌ها به كتاب‌هايي در حوزه‌هاي خاص اختصاص دارند و يا نيروي كار انساني آن در يك رشته موضوعي خاص، تبحر بيشتري دارند. كتابخانه هاي تخصصي ممكن است در دل يك دانشگاه و يا مدرسه نهفته باشند، بخشي از يك كتابخانه عمومي را شامل شوند و يا به صورت يك كتابخانه كاملا مستقل و شناخته شده به كاربران و مراجعان خود، خدمات ارائه كنند.

 كتابخانه هاي تخصصي در رشته هاي مختلف حقوق و قضا، خبر، اقتصاد، هنر، موزه ها، دنياي پزشكي، جغرافي و نقشه، علم و تكنولوژي، علوم اجتماعي و... در سراسر جهان فعالند و به پژوهشگران و محققان اين رشته ها خدمات ارائه مي كنند.

تاريخچه
 تاريخچه ظهور اين كتابخانه‌ها در آمريكا به دوم جولاي سال 1909 ميلادي باز مي گردد. "جان كاتن دانا" كتابدار كتابخانه عمومي نيوآرك به همراه يك گروه 26 نفره از كتابداران خبره در كنفرانس وراندا مربوط به انجمن كتابداران آمريكا واقع در هتل واشنگتن نيو همپشاير حضور به هم رساندند و به بررسي ضرورت وجود كتابخانه هايي كاربردي و ويژه براي پيشرفت محققان در شاخه هاي مختلف علوم پرداختند.

 تلاش هاي بي پايان اين گروه، به تشكيل مجمع كتابخانه هاي تخصصي با علامت اختصاري "SLA" انجاميد و در پنجم نوامبر 1910، نخستين گردهمايي انجمن كتابخانه‌هاي تخصصي رسما در شهر نيويورك برپا شد. اين مجمع با جمع آوري اطلاعات حرفه اي از سراسر جهان، برپايي كنفرانس ها و همايش هاي مختلف در زمينه علوم متنوع و استفاده صحيح و قانوني از ابزارهاي تبليغاتي مناسب، موفق شد به آرزوي ديرينه بسياري از كتابداران حرفه اي جهان جامه عمل بپوشاند و در بسياري از كشورهاي پيشرفته و جهان سومي كتابخانه هاي تخصصي را پايه گذاري كند.
 
تحولات علمي و فني شگرف قرن‌هاي هجدهم و نوزدهم در افزايش دانش صنعتي و علمي تأثير بسزايي داشت. توليد و تكثير منابع چاپي نيز به افزايش حجم اطلاعات انجاميد و به ‌دنبال آن ضرورت سازماندهي و كنترل مطلوب اطلاعات، خصوصا در حوزه صنعت و تجارت مطرح شد. از اين‌رو، پس از جنگ جهاني اول و در فاصله سال‌هاي 1914 تا 1920، كتابخانه‌هاي تخصصي گسترش بيشتري يافتند.

كتابخانه تخصصي يا...
تا پيش از 1914 عبارت كتابخانه تخصصي براي مجموعه‌اي در رشته‌اي خاص و محدود به‌ كار مي‌رفت كه توسط يك سازمان، انجمن، شخص، يا دانشكده حمايت مي‌شد. بعد از جنگ اين مفهوم گسترش يافت و به‌ مجموعه جامع منابع غيركتابي به زبان‌هاي مختلف، به ‌همراه طبقه‌بندي اختصاصي و نمايه‌سازي اطلاق شد. اين پيشرفت نتيجه پيدايش سازمان‌هاي جديد دولتي، بازرگاني، و صنفي بود. 

از رويدادهاي مهمي كه در راستاي رشد اين كتابخانه ها در تاريخ به وقوع پيوسته، مي توان به تصويب لايحه حق راي زنان در سال 1920 اشاره كرد. اين لايحه در حالي به تصويب رسيد كه كتابخانه هاي تخصصي حقوق براي آن تلاش فراواني كردند و سال قبل از اين تصويب نيز براي نخستين بار در تاريخ آمريكا زني به نام "مده آ.كاربين مان" به عنوان رئيس مجمع انتخاب شد. بعدها در 1924، در بريتانيا نيز انجمني مشابه آن با نام "انجمن كتابخانه‌هاي تخصصي و مراكز اطلاع‌رساني" ايجاد شد كه امروزه با نام رسمي اسليب شناخته مي‌شود.

در ابتدا، اكثر كتابخانه‌هاي تخصصي در حوزه صنعت و تجارت فعاليت مي‌كردند؛ ولي كشف پني‌سيلين و داروهاي اعجاب‌انگيز در آن دوران، تأسيس كتابخانه‌هاي دارويي را به‌ عنوان يك نياز فوري مطرح كرد و رشد ايستگاه‌هاي راديويي خصوصي در دهه 1930، راه را براي تاسيس كتابخانه‌هاي ارتباطات الكترونيكي باز كرد و به مهندسي برق نيز توجه خاصي شد.

 در سال 1942 طي نخستين جنگ جهاني دوم، مجمع "SLA" در يك ابتكار تازه، تمام خدمات خود را به كتابخانه هاي خصوصي و عمومي كه در دفاع ملي نقش داشتند توسعه داد و اقدام به تأسيس كتابخانه‌هايي در حوزه علوم و فنون كرد.

 از جنگ جهاني دوم تاكنون شمار اين كتابخانه ها تقريبا هر پانزده سال دو برابر و نيم شده است. تشكيل سازمان‌هاي اقتصادي گوناگون، گسترش علوم و فنون، و فناوري جديد تأثير مهمي در رشد و توسعه كتابخانه‌هاي تخصصي داشته‌اند. به علاوه، در جريان جنگ جهاني دوم نياز واقعي به نقشه و كتابخانه‌هاي مربوط به حمل و نقل نيز مطرح شد. از ديگر كارهاي موثر اين مجمع مي توان به مبارزه با آپارتايد و نژادپرستي در دهه 70 ميلادي اشاره كرد. مجمع "SLA" به نشانه اعتراض به اين نابرابري در آفريقاي جنوبي، برگزاري كنفرانس ها و همايش‌ها را در كشورهايي كه حقوق مساوي انسان ها را به رسميت نمي شناختند تحريم كردند. 

سال 1985، محل اين مجمع پس از 55 سال از نيويورك سيتي به عمارتي در واشنگتن دي سي منتقل شد. در اين زمان با كمك "آرتور جفري" ـ فردي پرتلاش در عرصه كتابداري ـ فرصت و زمينه مناسبي براي طرح نقشه و ارائه برنامه هايي به منظور ارتباط محكم تر با مجامع تجاري ايجاد و اين سازمان و مجمع موفق شد خود را به عنوان يك سازمان بين المللي تثبيت كند. 

انواع كتابخانه هاي تخصصي
كتابخانه‌هاي تخصصي با توجه به اهداف، كاركردهايشان براي مخاطب و نوع خدمت‌رساني به انواع مختلف تقسيم مي‌شوند كه در اينجا اهم آنها را برمي‌شماريم.

كتابخانه تخصصي حقوق: اين بخش متشكل از انواع مختلف كتابخانه هاي حقوق مانند كتابخانه هاي دادگاه‌ها، كتابخانه هاي قانون شراكت، كتابخانه هاي قانون مدرسه و... است.

كتابخانه تاريخ محلي و تبارشناسي: اين بخش تلاش مي كند تا زمينه دخالت و همكاري كتابداران تاريخي را در مجامع اطلاعات بين المللي فراهم و ارتباط بين كتابخانه ها، موزه ها، بايگاني و جوامع و موسسه هاي مختلف وابسته را تسهيل كند. اين كتابخانه ها تلاشي مضاعف در ارتقاي سطح كيفي اطلاعات مربوط به مجموعه هاي تاريخي و تبارشناسي دارند. 

كتابخانه تخصصي هنر: اين بخش تلاش مي‌كند تا كتابخانه ها و سازمان هايي را كه با انواع مختلف اسناد متني، بصري، هنرهاي تزئيني، طراحي و معماري مرتبطند معرفي كند. هدف اين مجموعه، افزايش دسترسي به اطلاعات درباره اين موضوعات هنري و ارائه خدمات به مراجعان كتابخانه هاي موزه ها، كتابخانه هاي هنري وابسته به سازمان هاي هنري آموزشي واقع در دانشگاه‌ها، مراكز فرهنگي و ساير مجموعه هاي اطلاعات هنري است. از سويي ديگر، اين بخش بابرپايي گردهمايي ها و جلسات متنوع بحث و تبادل نظر به مبادله سريع اطلاعات هنري مي پردازد. اين كتابخانه، هنوز هم براي برابري و تساوي حقوق انسان ها تلاش مي كند. 

كتابخانه تخصصي سلامت و علوم زيستي: هدف اين بخش، ارتقاي همكاري بين كتابخانه هاي علوم سلامت و زيستي است. اين مجموعه با سازمان جهاني بهداشت نيز تعاملي مناسب دارد و جديدترين يافته ها، دستاوردهاي اين بخش و تكنولوژي‌هاي برتر را در اختيار پژوهشگران سراسر جهان قرار مي دهد. 

كتابخانه تخصصي علوم جغرافيا و نقشه ها: اين كتابخانه‌ها تلاشي مضاعف در دسترسي به اطلاعات جغرافيايي جهان و هماهنگ كردن بخش هاي مختلف اين علم گسترده دارند و ارتباطي مستقيم با مدير و مسوولان موزه ها، كتابخانه هاي جغرافيايي در سراسر جهان و سازمان‌هاي مرتبط با جغرافي برقرار مي كنند. در بخش هايي از اين كتابخانه، يافته هاي منتشر شده در منوگراف ها، مقالات متعدد، كتابچه راهنما، خبرنامه و بولتن هاي خبري، استانداردهاي مشخص شده در سراسر جهان، كتاب‌شناسي و نقشه نگاري ديده مي شود. 

كتابخانه هاي تخصصي علوم اجتماعي: اين كتابخانه ها در طيف وسيعي از علوم اجتماعي، تحقيق و پژوهش مي كنند. در اين محل، كتابخانه هاي مربوط به امور تجارت و موسسه هاي تحقيقاتي كوچكي در رشته هاي انسان شناسي، مردم شناسي و زبان شناسي نيز فعاليت دارند و با يونيسف نيز ارتباط دارند. اين مراكز با كمك يونسكو به مطالعه درباره مردم شناسي، علوم ارتباطات، جرم شناسي، جمعيت شناسي، اقتصاد، آموزش، برنامه هاي محيط زيست، آينده شناسي، تاريخ، علوم سياسي، جامعه شناسي، آمار و... نيز مي پردازد. 

كتابخانه هاي تخصصي كشاورزي: كشاورزي فعاليت عمده و مهم هر كشوري در جهان محسوب مي شود. كشاورزان و مزرعه داران، دامداران، سرپرست هاي كشاورزي و سياست گذاران براي ارتقا و پيشرفت روش‌هاي جديد كشاورزي در كشورهاي پيشرفته و جهان سوم به تبادل اطلاعات نياز دارند و كتابخانه هاي تخصصي در تلاش براي پاسخ به اين نياز جوامع گام هاي مهمي برداشته اند. 

نكته‌اي كه نبايد فراموش كرد اين است كه در هر كشوري با توجه به فرهنگ، تمدن و شرايط سياسي و اجتماعي، كتابخانه‌هايي با رويكرد خاص شكل مي‌گيرد كه مانند فرهنگ همان كشور انحصاري است. به عنوان مثال در كشور ما كتابخانه‌هاي تخصصي دفاع مقدس و يا كتابخانه تخصصي انقلاب اسلامي از اين جمله‌اند. 

از اين پس و در ادمه اين سسلسله گزارش‌ها مروري خواهيم داشت بر كتابخانه‌هاي تخصصي دنيا و به تفصيل درباره آنها سخن خواهيم گفت.

گردآوري و ترجمه: ميترا جليلي