موسی حقانی، رئیس پژوهشکده تاریخ معاصر می‌گوید: در 19 دی و در زمانی که طلاب و مردم انقلابی قم به شهادت می‌رسیدند شاه به مصر سفر کرد. او از جانب کارتر برای هموار کردن راه سازش اعراب با اسرائیل مأموریت داشت.
شاه در سفر به مصر از جانب کارتر مأموریت داشت/ قیام مردم قم بسترساز حوادث دیگر انقلاب بود
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، قیام ۱۹ دی که در پی انتشار مقاله «ایران و استعمار سرخ و سیاه» به وقوع پیوست، شروع مرحله تعیین‌کننده و سرنوشت‌سازی بود؛ زیرا باعث شد آن دسته از مخالفانی که در حالت محافظه‌کاری به‌سر می‌‎بردند، از این وضعیت خارج شوند و در واقع آتش زیر خاکستر انقلاب را شعله‌ور کرد.

واقعه ۱۹ دی ۱۳۵۶، سرآغاز مرحله نوین انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی(ره) علیه نظام استبدادی و استکباری پهلوی بود. این تظاهرات بدین علت روی داد که رژیم پهلوی در ۱۷ دی‌ماه (سالروز کشف حجاب) با درج مقاله‏‌ای در روزنامه «اطلاعات»، امام خمینی(ره) را که در آن زمان در نجف اشرف در حال تبعید بودند، مورد توهین قرار داد و همین امر موجب اظهار نگرانی و اعتراض دسته‌‏جمعی فضلا و طلاب حوزه علمیه قم شد. آنان با تعطیل کردن درس‏‌ها به منازل مراجع تقلید و مجتهدان نامدار رفتند و با آنها اعلام همدردی کردند.

روز بعد، بازار قم نیز تعطیل شد و افراد کثیری از دانش‌‏آموزان، دانشجویان و بازاریان و متدینان شهر با روحانیت همراه شدند و به حرکت اعتراضی خویش ادامه دادند. عوامل رژیم، که تحمّل اعتراضات مردمی را نداشتند، صدای آنان را با گلوله پاسخ دادند. در نتیجه از سوی مزدوران رژیم پهلوی، تیراندازی به مردم از چهارراه فاطمی (شهدای کنونی) آغاز شد و تعداد زیادی شهید و زخمی شدند. برای واکاوی قیام ۱۹ دی‌ماه ۱۳۵۶ و به دنبال آن خروج شاه از ایران سراغ دکتر موسی فقیه حقانی، رئیس پژوهشکده تاریخ معاصر، رفتیم.

حادثه قیام مردم قم در ۱۹ دی‌ماه سال ۱۳۵۶ در چه بستر سیاسی،‌ اجتماعی و فرهنگی شکل گرفت؟
قیام 19 دی ریشه در تحولات سال‌های قبل ایران داشت؛ به‌ویژه دهه 1340 و نهضت امام که به قیام ۱۵ خرداد و در پی آن تبعید حضرت امام به ترکیه و مهاجرت ایشان به نجف منجر شد.

حضرت امام در سال‌های تبعید دست از روشنگری علیه رژیم پهلوی برنداشتند و شاگردان امام هم به‌طور گسترده در شهرهای مختلف ایران روشنگری می‌کردند و البته سلطه جهنمی ساواک و هیمنه‌ای که آمریکایی‌ها در ایران به‌دست آورده بودند، باعث می‌شد این حرکت‌ها به‌نوعی کنترل و سرکوب شوند.

با روی کار آمدن جیمی کارتر، از حزب دموکرات در آمریکا، او وعده فضای باز سیاسی را داد و رژیم پهلوی هم در یک حرکت رفرمیستی قدری از آن فشارها را کم کرد. البته اقدامات ظاهرا اصلاحی بیشتر برای حمایت از رژیم پهلوی و تقویت آن بود و برای تضعیف او صورت نگرفت، اما با توجه به ظرفیتی که در کشور ما برای یک تکاپوی جدی وجود داشت (که این، هم به وقایع دهه 13۳۰ و کودتای سال ۱۳۳۲ و اقدامات سرکوبگرانه‌ای که به تأسیس ساواک انجامید و سرکوب‌های گسترده‌ای که توسط ساواک صورت می‌گرفت، افزایش نفوس و نفوذ اسرائیلی‌ها و آمریکایی‌ها در ایران و غارت همه‌جانبه‌ای که در کنار این سرکوب بی‌سابقه مردم و نیروهای سیاسی انجام می‌شد، برمی‌گشت و هم ریشه در وقایع دهه 1340 و آغاز نهضت امام داشت؛ به‌ویژه تبعید حضرت امام و سرکوب وحشیانه قیام ۱۵ خرداد در سیر تحولات ایران تأثیر تعیین‌کننده داشتند و نشان می‌دادند که رژیم پهلوی فاقد هر گونه مشروعیت است)، مردم ایران به محض اینکه مجالی پیدا می‌کردند، دست به اعتراض و تظاهرات می‌زدند.

قیام مردم قم چه ارتباطی با شهادت حاج آقا مصطفی فرزند ارشد امام خمینی(ره) داشت؟
در 1 آبان‌ماه سال ۱۳۵۶، آیت‌الله حاج آقا مصطفی خمینی به شهادت رسید و انعکاس این خبر در ایران و کشورهای اسلامی بسیار گسترده بود. با توجه به عشق و علاقه‌ای که مردم ایران به حضرت امام داشتند، مراسم‌های ختم متعددی در شهرهای سراسر کشور برگزار شد و سیل پیام‌های تسلیت برای حضرت امام به نجف روانه شد.

شاه که تصور می‌کرد با تبعید حضرت امام توانسته یاد و تأثیر ایشان را در جامعه ایرانی از بین ببرد، وقتی با موج این پیام‌های تسلیت مواجه شد، به‌شدت مبهوت شد. در آبان‌ماه سال ۱۳۵۶ شاه همراه همسرش به آمریکا سفر می‌کند و در آنجا با تظاهرات گسترده دانشجویان ایرانی مواجه می‌شود که منجر به پرتاب گاز اشک‌آور توسط پلیس و سخنرانی اشک‌آلود شاه می‌شود.




به‌کار رفتن گاز اشک‌آور علیه تظاهرکنندگان ایرانی ضد شاه مقابل کاخ سفید واشنگتن به قدری فضای کاخ را آلوده کرد
که شاه در کنار تریبون ایراد سخنرانی مجبور به پاک کردن اشک خود با دستمال شد


این رویداد هم تکانی جدی برای رژیم پهلوی بود. در آذرماه سال ۱۳۵۶ درگیری‌ها به سرعت گسترش پیدا می‌کند و رژیم با مراسم‌هایی که به مناسبت شهادت حاج‌آقا مصطفی برگزار می‌شود، به‌شدت برخورد می‌کند و موج دستگیری‌ها و بازداشت‌ها بالا می‌گیرد. در این ماه، تظاهرات دانشجویی گسترده‌تر وضعیت شهرهای ایران ناآرام می‌شود. در این ایام کارتر طی یک سخنرانی از ایران به دلیل داشتن منابع نفتی غنی و نیروی نظامی به عنوان یک قدرت بلامنازع یاد می‌کند. او در آن میهمانی از ایران به عنوان «جزیره ثبات» یاد و از شاه حمایت جدی می‌کند. این رویدادها به تظاهرات و اعتراضات در ایران دامن می‌زند و در ۱۷ دی‌ماه سال ۱۳۵۶ شاهد اتفاق عجیبی در کشورمان هستیم. زنان مسلمان و محجبه مشهد با حجاب کامل در روز ۱۷ دی، که روز کشف حجاب رژیم پهلوی بود، تظاهرات گسترده‌ای را برگزار می‌کنند.

درباره مقاله‌ای که منجر به خشم و قیام مردم قم شد، توضیح دهید. محتوای این مقاله چه بود؟
در همین روز در روزنامه اطلاعات، مقاله‌ای با عنوان «ارتجاع سرخ و سیاه» چاپ می‌شود که بعدها معلوم می‌شود به دستور شخص شاه توسط فردی به نام علی شعبانی نوشته شده است. در این مقاله به حضرت امام حمله و اهانت می‌شود و تأثیر بدی بر افکار عمومی بر جای می‌‌گذارد. درگیری‌ها و اعتراضات از همان روز هفدهم شروع می‌شود و در روز هجدهم هم شاهد اعتراض به درج این مقاله هستیم، اما در روز 19 دی اعتراضات و راه‌پیمای گسترده‌ای صورت می‌گیرد که با سرکوب مأموران رژیم مواجه می‌شود و عده‌ای از طلاب و مردم مبارز قم در این روز به شهادت می‌رسند.

آیا قیام مردم قم بسترساز حوادث دیگری هم بود؟ 
شهادت طلاب و مردم انقلابی قم تأثیر عجیبی بر تسریع و ادامه روند انقلاب در کشور ما داشت و شاید خود شاه و نیروهای حامی او در داخل و خارج باور نمی‌کردند که بازتاب این قیام و سرکوبی که صورت گرفت تا این حد گسترده باشد.

در ۲۹ بهمن، مردم تبریز چهلم شهدای قم را برگزار کردند که آن هم منجر به قیامی حماسی شد و متعاقبا شهرهای ایران مراسم چهلم شهدای قیام قبلی را برگزار می‌کردند و سلسله قیام‌های اربعینی اضمحلال رژیم پهلوی را به ارمغان آورد و در ۲۲ بهمن سال ۱۳۵۷ شاهد سقوط رژیم پهلوی بودیم.

رژیم شاه در راستای راهبرد آمریکا در منطقه کدام نقش را برعهده داشت؟
ناگفته نماند که حمایت کارتر و دموکرات‌ها از شاه تا روز آخر ادامه پیدا کرد. آنها برای شاه و منطقه نقشه‌های خاصی داشتند و شاه هم در اجرای نقشه‌های آمریکایی‌ها جایگاه ویژه‌ای داشت.

در 19 دی و در زمانی که طلاب و مردم انقلابی قم به شهادت می‌رسیدند شاه به مصر سفر کرد. او از جانب کارتر برای هموار کردن راه سازش اعراب با اسرائیل، که نهایتا به انعقاد قرارداد کمپ دیوید (Camp David Accords) منجر شد، مأموریت داشت؛ یعنی شاه هم بخشی از پروژه عادی‌سازی حضور اسرائیل در منطقه و برقراری ارتباط بین کشورهای اسلامی و رژیم صهیونیستی بود. این مأموریت نشان می‌دهد که کارتر به شاه و ثبات او اعتماد کامل داشت و تصور نمی‌کرد امواج انقلاب ایران بتواند او را از جا تکان بدهد و نهایتا سرنگون کند.

خوشبختانه به یُمن رهنمودهای امام و ایستادگی مردم ایران، خون شهدای ۱۹ دی پایمال نشد، بلکه آثار این خون‌ها موجب شکوفاتر شدن درخت انقلاب و سهمگین‌تر شدن امواج تظاهرات مردمی در کشورمان شد و در ۲۲ بهمن سال ۱۳۵۷ رژیم شاهنشاهی را به زباله‌دان تاریخ فرستاد.
کد مطلب : ۳۱۷۱۹۳
https://www.ibna.ir/vdcb9zbffrhb88p.uiur.html
ارسال نظر
نام شما
آدرس ايميل شما

سی‌وسومین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران