به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، آن‌چه در اين‌جا بدان پرداخته خواهد شد تنها اشاره‌اي به برخي از مآخذي است كه خواننده را ياري خواهد كرد تا با آشنايي مقدماتي با رويدادها و پيامدهاي كودتاي 1299، زمينه مطالعه گسترده‌تر و پي‌جويي بيشتر منابع را براي خود فراهم سازد. 

بي گمان طراحي و هدايت كودتاي سوم اسفند 1299 از سوي انگليسي‌ها و تغيير فضاي سياسي آن روز ايران، نتيجه حوادثي بود كه پس از جنگ جهاني اول و حتي ساليان پيش از آن روي داد. ناكارآمدي و بي اثر شدن قرارداد استعماري 1919 وثوق‌الدوله و انگليس نيز از عوامل مهم براي اجراي كودتا بود. خواننده‌اي كه به جست‌وجو در منابع تاريخي براي شناخت مسايل آشكار و پنهان كودتا مي‌پردازد، از آشنايي با رويدادهاي پيش از كودتا گريزي ندارد. 

كتاب حسين آباديان با عنوان «ايران از سقوط مشروطه تا كودتاي سوم اسفند» (موسسه مطالعات و پژوهش‌هاي سياسي– 1385) در اين باره منبعي مهم و آگاهي‌بخش است كه به تحليل اتفاقات بسياري مي‌پردازد كه انقلاب مشروطيت را به بن بست كشاند و صحنه سياسي ايران را دچار دگرگوني‌هاي شتابان و سريع ساخت. 

به همين گونه شناخت دولت‌هاي پرشماري كه پيش از كودتا، يكي پس از ديگري، بر سر كار مي‌آمدند و در اندك زماني ناچار به كناره‌گيري مي‌شدند، خواننده را با بحران‌هاي سياسي ايران پس از مشروطيت آشنا مي‌كند و به او اين امكان را مي‌دهد تا دريابد كه چگونه دولت استعمارگر انگليس مي‌كوشيد تا زمينه روي كار آوردن كابينه‌اي وابسته و مطيع را فراهم كند. 

كتاب «انقلاب فراموش شده، دولت‌هاي عصر مشروطيت تا كودتاي 1299 شمسي (برنامه‌ها و دشواري‌ها)» نوشته دكتر فؤاد پورآرين (نشر چاپار – 1385) يكي از منابع تحليلي براي شناخت دولت‌هاي پيش از كودتاست. بررسي نويسنده تا كابينه فتح‌الله خان سپهدار اعظم (اسفند 1299) ادامه پيدا مي‌كند. 

وقايع‌نگاري كودتا و رويدادهاي پس از آن را نيز مي‌توان در دو منبع زير ديد، نخست «روز شمار تاريخ معاصر ايران– سوم اسفند 1299– 1300» نوشته حسن فراهاني (موسسه مطالعات و پژوهش‌هاي سياسي– 1385 ) و ديگري جلد اول كتاب «روز شمار تاريخ ايران، از مشروطه تا انقلاب اسلامي» نوشته باقر عاقلي (نشر گفتار – 1369). «اسناد كابينه كودتاي سوم اسفند» را نيز حسن مرسلوند منتشر كرده است (نشر تاريخ ايران – 1374)، پيداست كه اين اسناد براي تحليل و بازشناخت رويدادهاي آن روزگار، اهميت فراوان دارد. 

در ميان مورخان آن دوره نخست بايد به كتاب ملك‌الشعراء بهار، «تاريخ مختصر احزاب سياسي، انقراض قاجاريه» (اميركبير– 1386) اشاره كرد. بهار از اعضاي حزب دموكرات و نماينده مجلس بود و روزنامه «نوبهار» را منتشر مي‌كرد. اطلاعاتي كه او در كتابش عرضه مي‌كند ارزش تاريخي بسيار دارد و نتيجه مشاهدات خود اوست. 

جلد چهارم «حيات يحيي» نوشته يحيي دولت‌آبادي (تهران – 1328) نيز دربردارنده آگاهي‌هاي مفيدي است كه محقق آن دوره تاريخي از ديدن آن بي نياز نيست. آشنايي و ارتباط دولت‌آبادي با بسياري از مردان سياسي روزگارش، نوشته او را ارزش ويژه‌اي مي‌بخشد. 

در اين‌جا بايد از جلد دوم «روزنامه خاطرات سيدمحمد كمره‌اي» ياد كرد كه به «مقدمات كودتاي سوم اسفند» اختصاص دارد. از خاطرات مفصل كمره‌اي آگاهي‌هايي به‌دست مي‌آيد كه در منابع رسمي ديده نمي‌شود. اين كتاب را محمدجواد مرادي‌نيا چاپ كرده است (نشر تيراژه – 1385) و حوادث كتاب تا آذر 1299 امتداد مي‌يابد. 

كتاب عبدالله مستوفي، «شرح زندگاني من يا تاريخ اجتماعي و اداري دوره قاجاريه» (زوار – 1371، چاپ سوم) نيز درخور اهميت است. موضوع اصلي كتاب، تاريخ اداري است. از اين روي مي‌توان آگاهي‌هاي ثمربخشي براي بررسي اوضاع اداري ايران در روزگار پيش و بعد از كودتا به‌دست آورد. 

در اين‌جا ضرورت دارد كه كتاب «خاطرات و سفرنامه ژنرال آيرونسايد» مورد توجه قرار گيرد. اين منبع، بسياري از اسرار پنهاني كودتا و دخالت مستقيم و غير قابل انكار انگليسي‌ها در طراحي و هدايت كودتا را افشا مي‌كند و نشان مي‌دهد كه چگونه اين افسر بلند پايه انگليسي، رضا خان را مهره خود براي رسيدن به مقاصد دولت استعمارگرش قرار داده است. 

آيرونسايد فرمانده نيروهاي انگليسي در شمال ايران بود. خاطرات و سفرنامه او را به ضميمه اسناد و مكاتبات سياسي وزارت خارجه انگلستان، بهروز قزويني ترجمه كرده است (نشر آدينه – 1361). ترجمه ديگري از اين كتاب توسط موسسه پژوهش و مطالعات فرهنگي، به نام «خاطرات سري»، قابل دسترسي است (تهران 1373). 

كتاب «زمينه‌چيني انگليس براي كودتاي 1299» نوشته اميل لوسونور و به برگردان ولي‌الله شادان (انتشارات اساطير– 1373) گوشه‌اي ديگر از مداخلات بيگانگان در آن ايام را بازگو مي‌كند. اما براي تحليل و واكاوي كودتا، چند منبع قابل توجه منتشر شده است. از جمله بايد به كتاب سيروس غني به نام «ايران، برآمدن رضاخان، برافتادن قاجار و نقش انگليسي‌ها» توجه كرد. اين كتاب به انگليسي است و حسن كامشاد آن را به فارسي ترجمه كرده است (انتشارات نيلوفر– 1377). 

كتاب «از كودتا تا كودتا (از كودتاي سوم اسفند 1299 تا كودتاي 28 مرداد 1332)» نوشته اسفنديار آهنجيده (نشر مشعل– 1380) نيز مرور گذرايي بر حوادث پس از كودتاست. گفتار آغازين كتاب «سردار سپه و فروپاشي دودمان قاجار»، نوشته حمدالله آصفي رامهرمزي و غلامرضا وطن دوست (انتشارات نويد شيراز– 1383) نيز دربردارنده اشاره‌هاي كليدي و راه‌گشايي است. آن گفتار «راهيابي سردار سپه به لايه حكومت» نام دارد. از خاطرات حسين فردوست، «ظهور و سقوط سلطنت پهلوي» (جلد 1– انتشارات اطلاعات– 1370)، نيز مطالب با ارزشي درباره عوامل پشت پرده كودتا و ارتباط رضاخان با جاسوسان و كارگزاران كودتا به‌دست مي‌آيد. 

براي شناخت چهره‌هاي آن رويداد، به ويژه سيد ضياء الدين طباطبايي، دو ماخذ مهم را نمي‌توان ناديده گرفت. نخست كتاب «رجال عصر پهلوي به روايت اسناد ساواك– سيد ضياء‌الدين طباطبايي» (مركز اسناد تاريخي وزارت اطلاعات– 1381) و ديگري كتاب «زندگاني سياسي سيد ضياء‌الدين طباطبايي» نوشته جعفر مهدي‌نيا (نشر بينادل – 1383). در اين كتاب شرحي از فعاليت‌هاي سياسي و سرگذشت سيد ضياء آمده است. اما مبحث اصلي كتاب درباره كودتاي 1299 است. كتاب ياد شده هفت فصل و چند پيوست دارد. بر اين دو ماخذ، بايد كتاب محمدرضا تبريزي شيرازي، «زندگاني سياسي اجتماعي سيد ضياء‌الدين طباطبايي و كودتاي سوم اسفند» را هم افزود. (نشر انتشار– 1379). 

عوامل كودتا پس از دستيابي بر پايتخت، از بيم مخالفت آيت‌الله مدرس با آن‌ها و تاثير و نفوذي كه او در ميان مردم داشت، اقدام به بازداشت مدرس كردند. جريان آن روزها و رويداد زنداني شدن شهيد مدرس را در زندگينامه‌هايي كه درباره او نوشته‌اند، مي‌توان ديد. يكي از شناخته شده‌ترين آن‌ها كتاب دو جلدي حسين مكي به نام «مدرس قهرمان آزادي» است (انتشارات بنگاه ترجمه و نشر كتاب– 1358 ). جلد اول اين اثر با حوادث كودتا ارتباط دارد. 

براي شناخت رجال آن دوره، هنوز هم كتاب «شرح حال رجال ايران در قرن 12– 13– 14 هجري قمري» مهدي بامداد (6 جلد– 1347 تا 1351) منبع مفيدي است. در كنار آن مي‌توان به جلد اول كتاب «زندگي‌نامه رجال و مشاهير ايران (1320 – 1299)» حسن مرسلوند (انتشارات الهام – 1366) نيز مراجعه كرد. زمينه‌هاي اقتصادي آن روزگار نيز در كتاب «اقتصاد سياسي ايران از مشروطيت تا سقوط رضا خان » نوشته همايون كاتوزيان و با ترجمه محمد رضا نفيسي (انتشارات پاپيروس– 1366) قابل بازيافت است. 

جلد اول «تاريخ بيست ساله ايران» حسين مكي (علمي – 1323) نيز دربردارنده آگاهي‌هايي درباره كودتاي 1299 است. اما اين كتاب انبوهي از مطالب مختلفي است كه نظم و ترتيب روش‌شناسانه‌اي ندارد. كتاب بسيار مختصر سيد محمدصادق فيض «كودتاي سوم اسفند» كه از سوي انتشارات كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان منتشر شده، بيشتر براي آشنايي نوجوانان با رويدادهاي آن روز ايران است.