سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- مهدی آزموده، پژوهشگر فلسفه؛ انفرادی. چهل و چهار سال! سکوت نکنید؛ واژهها را در دهان مزهمزه کنید و بگذارید تیغ برّنده این اعداد گلوی وجدان را بدرد: چهل و چهار سال! زندان نه، قفس! حبس عمومی نه، انفرادی مطلق! بیست و سه ساعت در شبانهروز، در حفرهای بتنی به ابعاد دو در سه متر؛ بدون لمس پوست دستی دیگر؛ بدون دیدن درختی، ستارهای، افقی؛ زیر هجوم خیرهکننده نور نئونی که چهار دهه حتی یک ثانیه خاموش نشد تا تاریکی را هم از چشمانت دریغ کند. تکرار کنید این کلمات را: چهل و چهار سال انفرادی در قلب کشوری که خودش را فانوس دریایی دموکراسی، حقوق بشر و آزادی جهان مینامد. این نه یک استعاره ادبی است، نه برشی از دوزخ خیالی دانته و نه کابوسی کافکایی. این واقعیتِ مستند و تاریخِ زیسته آلبرت وودفاکس (Albert Woodfox) است؛ مردی که از سال ۱۹۷۲ تا ۲۰۱۶ طولانیترین حبس انفرادی تاریخ امریکا را از سر گذراند.

کتاب «انفرادی: حبسیه امید» (منتشر شده توسط انتشارات خوانه، با ترجمه بهار سرلک)، یک خودزندگینامه معمولی یا مرثیهای برای مظلومیت فردی نیست؛ این اثر، سندی عریان و اعلام کیفرخواستی آتشین علیه تمدنی است که زیر نقاب قانون و حقوق اساسی، شنیعترین ساختار بردهداری و شکنجه سفید را در قرن بیست و یکم بازتولید کرده و به حیات وحشیانه خود ادامه میدهد.
۱. توهم رهایی: متمم سیزدهم و استقرار نظام «بردهداری خفی»
برای درک شالوده کتاب و چرایی دفن چهل و چهار ساله وودفاکس، نباید فریب ادبیات رمانتیک «اعلامیه آزادی بردگان» آبراهام لینکلن در سال ۱۸۶۳ را خورد. تاریخ رسمی غرب به ما آموخته است که جنگ داخلی امریکا به بردهداری پایان داد، اما حقیقت مادی و ثبت شده در متون قانونی چیز دیگری میگوید: بردهداری در امریکا هرگز لغو نشد، بلکه فقط با تغییر کاربری، از مزارع خصوصی به انحصار دولت منتقل شد.
سند غیرقابل انکار این ادعا، متن صریح «متمم سیزدهم قانون اساسی ایالات متحده» (مصوب ۱۸۶۵) است. در بند اول این متمم با لحنی منافقانه آمده است:
«نه بردهداری و نه بیگاری اجباری در ایالات متحده یا هر نقطه دیگری که در حوزه قضایی آن قرار دارد وجود نخواهد داشت، مگر به عنوان مجازات جرمی که شخص بهطور قانونی بابت آن محکوم شده باشد.»
همین استثنای شیطانی، بنیاد بزرگترین و مخوفترین ماشین «بردهداری خفی» در دوران مدرن شد. قانونگذاران نژادپرست ایالتهای جنوبی بلافاصله پس از جنگ داخلی دریافتند که برای حفظ زنجیرها، صرفا کافی است سیاهپوستان را «مجرم» اعلام کنند. اینگونه بود که «قوانین سیاه» (Black Codes) و جرایم ساختگی نظیر «ولگردی»، «عدم اثبات اشتغال»، «تجمع مشکوک بیش از دو نفر» یا حتی «نگاه توهینآمیز به یک سفیدپوست» اختراع شدند. نظام قضایی به یک تور صیادی بدل شد: پلیس، سیاهپوست آزاد شده را بازداشت میکرد، دادگاه او را به جرم واهی ولگردی محکوم میساخت و سپس با استناد به متمم سیزدهم، او را به عنوان «برده قانونی دولت» به نظام اجاره زندانیان (Convict Leasing) و مزارع کار اجباری میسپرد.
آلبرت وودفاکس فرزند بلافصل چنین ژنتیک سیاسی و نژادی فاسدی است. او در سال ۱۹۴۷ در زاغههای نیواورلئان به دنیا آمد؛ شهری که فقر، تبعیض مطلق، خشونت روزمره پلیس و تحقیر نژادی سرنوشت هر کودک سیاهپوستی را پیش از اولین گریهاش تعیین میکرد. وقتی فقر سیستماتیک، نبود آموزش و محاصره اقتصادی تمام درها را ببندد، پناه بردن به خلافهای خرد، فرار و دزدی نه یک انتخاب اخلاقی، بلکه فرم بیولوژیک بقاست. وودفاکس به زندان میافتد، اما آنچه سرنوشت او را به یک تراژدی حماسی پیوند میزند، نه یک سرقت ساده بانک، بلکه ورود به بزرگترین سلاخخانه جنوب است: «زندان آنگولا».
۲. آنگولا: بقای جغرافیای مزرعه در کالبد ندامتگاه
ندامتگاه ایالتی لوئیزیانا ملقب به «آنگولا» (Angola) یک زندان تصادفی نیست. زمین ۱۸ هزار جریبی این زندان، پیش از جنگ داخلی، مزارع وسیع بردهداری فردی به نام آیزاک فرانکلین بود؛ مزارعی که نامش را مستقیما از کشور «آنگولا» گرفته بود، زیرا اکثریت مطلق بردههای رنجکشیدهای که در آنجا تا سرحد مرگ شلاق میخوردند از این منطقه آفریقایی ربوده شده بودند. پس از الغای اسمی بردهداری، این زمین خصوصی توسط ایالت لوئیزیانا خریداری و بدون کوچکترین دستکاری در زیرساخت مادی و جغرافیاییاش، به «ندامتگاه ایالتی» بدل شد.
در آنگولا هیچ چیز تغییر نکرده بود: سیاهان همچنان از سپیدهدم تا شامگاه زیر آفتاب سوزان و شرجی مرگبار لوئیزیانا پنبه، ذرت و نیشکر میچیدند، در حالی که نگهبانانِ سفیدپوست، سوار بر اسب و مسلح به تفنگهای شکاری، بر بالای سرشان گشت میزدند و کوچکترین مکث را با شلیک یا شلاق پاسخ میدادند. تنها فرق ماجرا این بود که شلاقها اینبار نه به دستور یک «ارباب شخصی»، بلکه به نام «قانون، نظم و عدالت فدرال» فرود میآمد. آنگولا در دهه ۱۹۷۰ خشنترین و فاسدترین زندان سراسر ایالات متحده بود؛ جایی که تجاوز سیستماتیک و سازمانیافته، تجارت جنسی با هدایت مقامات زندان و بردگی کامل جسمی و جنسی زندانیان جوان توسط روسای باندهای مورد حمایت مدیریت زندان، روال عادی روزمره به حساب میآمد.
در چنین لجنزاری بود که جرقه آگاهی در ذهن وودفاکس شعلهور شد. او با آموزههای «حزب پلنگهای سیاه برای دفاع از خود» (Black Panther Party) آشنا شد؛ جنبشی که به سیاهان آموخت ریشه فقر، خواری و خشونت در میان آنان یک نقص اخلاقی یا نژادی نیست، بلکه پیامد مستقیم ساختار سرمایهداری نژادپرست و استعمار درونی امریکاست. وودفاکس در زندان خواندن و نوشتن آموخت، کتابهای سیاسی و تاریخی را بلعید و به همراه رفیق همبندش هرمن والاس (Herman Wallace)، شاخه حزب پلنگهای سیاه را داخل خودِ زندان آنگولا تاسیس کرد.
آنها کاری باورنکردنی کردند: به جای تسلیم در برابر نظام فاسد زندان، دست به روشنگری زدند، در برابر تجاوزهای مورد حمایت نگهبانان ایستادند، به زندانیان آموزش دادند که تن به حقارت بیگاری ندهند و اتحاد میان محکومان را جایگزین درگیریهای قبیلهای ساختند. درست در همین نقطه، زنگ خطر برای ماشین سرکوب دولتی به صدا درآمد. سیستم میتوانست با قاتلان و سارقان کنار بیاید، اما حضور یک «انسان سیاهپوست آگاه، سازماندهنده و انقلابی» گناهی نابخشودنی بود که باید ریشهکن میشد.
در آوریل ۱۹۷۲، زمانی که برنت میلر، یکی از نگهبانان سفیدپوست زندان، به شکلی مبهم به قتل رسید، توطئه حکومت کلید خورد. هیچ مدرک جرمی، هیچ اثر انگشتی و هیچ شاهدی علیه وودفاکس وجود نداشت. اثر انگشت خونی یافت شده در صحنه جرم حتی با سرانگشتان او همخوانی نداشت. اما دژخیمان پرونده نیازی به مدرک نداشتند؛ آنها به دنبال حذف رهبر معنوی مقاومت بودند. با تطمیع و تهدید یک زندانی محکوم به تجاوز و وعده بخشش و سیگار به او، شهادتی دروغین سرهمبندی شد. وودفاکس و دو همرزمش (که بعدها به «سه نفر آنگولا» یا Angola Three شهرت یافتند) بدون دادگاه منصفانه به انفرادی مطلق پرت شدند؛ سلولی که خروج از آن نه ماهها، بلکه بیش از چهار دهه به درازا انجامید.
۳. شکنجه سفید: جنایت علیه بشریت در ترازوی حقوق بینالملل
حبس انفرادی طولانیمدت، شنیعترین شکل «شکنجه سفید» است؛ خشونتی بدون به جا گذاشتن کبودی آشکار روی پوست، اما با هدفی بسیار وحشتناکتر: فروپاشی برگشتناپذیر سیستم عصبی، تخریب ادراک حسی و ترور سیستماتیک روان و هویت انسانی.
در نظام حقوق بینالملل، هیچ نقطه ابهامی در محکومیت این اقدام وحشیانه وجود ندارد:
۱. قواعد نلسون ماندلا (قواعد حداقل استاندارد سازمان ملل متحد برای رفتار با زندانیان): در قاعده ۴۳ صراحتا هرگونه حبس انفرادی بیش از ۱۵ روز متوالی به عنوان «انفرادی طولانیمدت» ممنوع اعلام شده است. قاعده ۴۴، این اقدام را مصداق صریح شکنجه، رفتار ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز میداند. استاندارد بینالمللی میگوید پس از ۱۵ روز در انفرادی، آسیبهای روانی، شناختی و عصبی به نقطهای بدون بازگشت میرسند. اکنون این حد مجاز ۱۵ روزه را در کنار چهل و چهار سال (بیش از ۱۶ هزار روز متوالی!) زیستن وودفاکس بگذارید تا عمق توحش عریان ساختار قضایی امریکا درک شود.
۲. کنوانسیون سازمان ملل متحد علیه شکنجه (UNCAT): بندهای مختلف این معاهده، اعمال هرگونه دردی را که با هدایت یا رضایت ضمنی مقامات دولتی برای شکستن اراده، تنبیه یا اعترافگیری انجام شود، شکنجه قلمداد میکند. گزارشگران ویژه شکنجه سازمان ملل، از جمله خوان مندز (Juan Méndez)، بارها و بارها صراحتا وضعیت وودفاکس را نمونه بارز نقض فاحش حقوق بشر و استمرار شکنجه سازمانیافته توسط دولت لوئیزیانا و دولت فدرال امریکا اعلام کردند.
سلولی به ابعاد یکونیم در دوونیم متر، دیوارهای بتنی بدون پنجره، تختی فلزی، توالتی بدون نشیمنگاه و نوری کورکننده که بیستوچهار ساعته چشمها را میسوزاند. برای چهل و چهار سال، وودفاکس فقط یک ساعت در روز مجاز بود از آن دخمه بیرون برود، آن هم با دستبند، پابند و زنجیری به دور کمر، تا در قفسی کوچک از توری فلزی قدم بزند و دوباره به تابوت بتنیاش بازگردانده شود.
مقامات قضایی بارها اعتراف کردند که هدف از نگه داشتن او در این جهنم، مجازات جرم نبوده است، بلکه همانطور که یکی از روسای بدنام زندان آنگولا، برل کین، در دادگاه صریحا گفت: «حتی اگر او قاتل هم نباشد، من حاضر نیستم بگذارم در بند عمومی آزاد بچرخد، چون او هنوز یک پلنگ سیاه وفادار به ایدئولوژی خودش است!» این یعنی آپارتاید فکری و نژادی خالص: دفن زنده به جرم آزادگی در اندیشه!
۴. دیالکتیک مقاومت: چگونه میتوان در قفس انسان ماند؟
شگفتانگیزترین و الهامبخشترین لایه کتاب «انفرادی: حبسیه امید»، شرح پیروزی اراده سوبژکتیو بر ماشین ابژهساز زندان است. چگونه یک انسان چهل و چهار سال در اتاقی به اندازه یک سنگ قبر دوام میآورد و دیوانه نمیشود؟ وودفاکس فرمول این بقا را برای تمام بشریت رمزگشایی میکند: مقاومت، انضباط بیپایان و ایمان به جمع.او حاضر نشد تسلیم کرختی و جنون تحمیلی شود. در سلولش نظام ورزشی سختی چید؛ هزاران حرکت درجا، شنا و پیادهروی خطکشی شده در فضایی دو متری برای آنکه عضلههایش تحلیل نروند. اما مهمتر از تن، مراقبت از آتش ذهن بود. او از پای لولههای فاضلاب و منافذ هوا برای همبندیهایش پیام میفرستاد، به آنان سواد یاد میداد، قوانین و آیین دادرسی را بند به بند حفظ و نامهنگاریها و دادخواستهای بیپایان حقوقی را طراحی میکرد.
کتاب سرشار از لحظاتی است که اشک را به خشم و خشم را به افتخار بدل میکند. یکی از این فرازها، اعتصاب غذای مرگبار چهل روزه آنهاست؛ اعتصابی سهمگین نه برای آزادی، نه برای کاستن از سالهای حبس، بلکه تنها و تنها برای یک حق به ظاهر ساده اما بنیادین: ممانعت از گذاشتن ظرف غذا روی زمینِ آلوده. نگهبانان سادیست، بشقاب غذای وودفاکس و یارانش را کف کثیف راهرو و پشت میلهها رها میکردند تا زندانیان ناچار شوند مانند حیوانات چهارپا روی زمین خم شوند و در خاک غذا بخورند. چهل روز نخوردن، چهل روز تحلیل رفتن تا سر حد مرگ و خونریزی داخلی، تنها برای اینکه نگهبان مجبور شود غذا را بالا بیاورد و در دستان یک «انسان» بگذارد! این کنش، بازپسگیری شأن وجودی بشر در برابر استبداد مطلق است.
علاوه بر این، بزرگترین سلاح آنها امید بود؛ امیدی نه از جنس خوشخیالیهای زرد و تسلیبخش، بلکه «امیدی تبارشناسانه و پولادین» که در وفاداری به رفقا ریشه داشت. وودفاکس رنج از دست دادن مادر، رفقا و سالهای جوانیاش را به سوخت مبارزه بدل کرد و اجازه نداد که نفرت از زندانبانان، انسانیت او را در خود ببلعد. او زندانبانان را نیز ابزارهای درمانده سیستمی میدید که خود قربانی همان جهالتِ نهادینه شده بودند.
۵. بازآفرینی غرش در زبان فارسی
کتابهایی نظیر «انفرادی» پرتگاههایی مرگبار برای مترجمان هستند. این قبیل متون، آمیزهای چندلایه و متناقض از سبکهای زبانی گوناگوناند که برگردان نادرست هر یک، اثر را تباه میسازد:
۱. گویش سیاهان و زبان خیابان: (AAVE) لحن خیابانی زاغهنشینان، ریتم مقطع، اصطلاحات غلیظ زیرپوستی جنوب امریکا، ناسزاها و ضربآهنگ محاورهای.
۲. ادبیات رادیکال و سیاسی حزب پلنگهای سیاه: متونی آبستن تئوریهای مارکسیستی، اصطلاحات پیکار ضدامپریالیستی، زبان کادرهای حزبی و مفهومپردازیهای جامعهشناختی درباره لمپنپروتاریا و دفاع مسلحانه.
۳. متون سرد، خشک و بروکراتیک قضایی: نامهنگاریهای رسمی حقوقی امریکا، اصطلاحات دادگاههای تجدیدنظر فدرال، دادخواستهای قرار احضار زندانی (Habeas Corpus)، استماعهای استرداد دادرسی و واژگان پیچیده آیین دادرسی کیفری.
کمتر مترجمی میتواند بدون فروغلتیدن در ورطه متنهای ساختگی و ترجمههای لغتنامهای، این سه جریان زبانی ناهمگون را در ظرف یک زبان دوم همگن سازد. بهار سرلک در ترجمه این اثر سترگ ۵۰۰صفحهای در همین نقطه میدرخشد. مترجم به جای استفاده از فارسی باسمهای و خستهکننده کتابهای اداری یا برعکس، سقوط به چاهِ کوچهبازاریهای لوس و جعلی، زبانی کوبنده، زنده، تپنده و در عین حال به شدت منضبط آفریده است.
او ریتم تند و نفسگیر روایت وودفاکس را حفظ کرده است. وقتی وودفاکس با شما از سلول انفرادی حرف میزند، نثر فارسی مترجم چنان خفقانی میآفریند که خواننده احساس میکند اکسیژن اتاقش در حال پایان است. واژگان فارسی انتخاب شده نهتنها حامل معنا، بلکه حامل بار عاطفی، بوی زنگار میلهها، تعفن بتن خیس و زوزه ممتد باد در راهروهای دوزخی آنگولا هستند. سرلک در مواجهه با سیل اصطلاحات حقوقی نظام دادرسی امریکا، با پژوهشی ژرف و پایبندی به معادلهای دقیق کیفری، مانع از افتادن متن به ورطه ابهام شده و در عین حال در بخشهای سیاسی، شور انقلابی و مانیفستگونه کلمات وودفاکس را حفظ کرده است.
انتشارات خوانه با انتشار چنین متنی نشان داد که نشر مستقل و آگاه میتواند کارهایی بزرگ در مسیر روشنگری جامعه انجام دهد. چاپ پیراسته، قطع درخور و تعهد به ارایه سندی بدون تحریف، این کتاب را به یکی از مهمترین رخدادهای ترجمه حوزه علوم انسانی و ادبیات مقاومت در سالهای اخیر بدل کرده است؛ اثری که خواندنش برای هر دانشجوی حقوق، پژوهشگر جامعهشناسی و فعال سیاسی یک ضرورت گریزناپذیر است.
متاسفانه کتاب با تیراژ شرمآور ۱۵۰نسخهای در روزگار توفانی دیماه تا اسفندماه ۱۴۰۴ به چاپ رسید که آن شرایط دست به دست ویرانه نشر در سالهای اخیر داد و سرانجام کاری کرد کتاب به دست اهلش نرسد.
۶. فراخوان علیه کرختی و فراموشی: حبسیهای برای کل تاریخ
آلبرت وودفاکس سرانجام در فوریه ۲۰۱۶، در ۶۹سالگی و پس از آنکه قضات فدرال بارها به دلیل بیاساس بودن شواهد احکام قبلی را باطل کردند، اما دادستانی نژادپرست لوئیزیانا پرونده را دوباره از نو به جریان انداخت، به لطف پیگیری خستگیناپذیر وکلای مدافع داوطلب و خیزش بینالمللی افکار عمومی و همچنین همراهی یک قاضی که وودفاکس بعدا حضوری از او و همسرش تشکر کرد، از دخمه آنگولا آزاد شد. او در بدو آزادی به خبرنگارانی که به دنبال جملات احساسی بودند، پاسخی تاریخی داد:
«من زنده بیرون آمدم، اما هیچگاه آزاد نیستم مادامی که حتی یک انسان دیگر در سراسر این کره خاکی زیر یوغ شکنجه انفرادی در حال جان کندن باشد».
وودفاکس چند سال پس از آزادی، در تابستان ۲۰۲۲ به دلیل عوارض ناشی از کرونا چشم از جهان فروبست؛ اما خونی که او در رگهای ادبیات مبارزه جاری کرد، هرگز نخواهد مرد. کتاب «انفرادی: حبسیه امید» آیینهای است روبهروی همه ما. این کتاب نه صرفا نقد امریکا که فراخوانی جهانشمول علیه ساختارهای سادیستیکی است که پشت نام «قانون»، انسانها را در انفرادی ذوب میکنند و وجدان جامعه را به خموشی میکشانند.
آلبرت وودفاکس به ما آموخت که حتی اگر تمام دنیای شما را به یک مستطیل دو در سه متری تقلیل دهند، تا زمانی که ذهنتان به زنجیر کشیده نشده باشد و نام دیگران را صدا بزنید، هنوز ارباب سرنوشت خویشید. «انفرادی» را باید خواند، باید با خشم ورق زد و باید واژگانش را چون سلاحی علیه بردهداری نوین و انفرادی به عنوان بیرحمانهترین نوع شکنجه در تمام جهان به کار گرفت. سکوت در برابر این کتاب ممکن نیست؛ خواندن آن، اعلان جنگ به بیتفاوتی است.
نظر شما