سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): نیما یوشیج در تاریخ ادبیات ایران بیش از هر چیز با عنوان بنیان‌گذار شعر نو فارسی شناخته می‌شود؛ شاعری که ساختار تثبیت‌شده شعر کلاسیک را به چالش کشید و افق تازه‌ای پیش روی ادبیات ایران گشود. با این حال، شناخت نیما صرفا از دریچه نوآوری‌های ادبی، بخش مهمی از شخصیت و جایگاه او را نادیده می‌گذارد. اندیشه اجتماعی، مواجهه با تحولات زمانه، آشنایی با ادبیات جهان و تعلق خاطر به فرهنگ بومی، از جمله مؤلفه‌هایی هستند که در شکل‌گیری جهان‌بینی او نقش داشتند.

اشکان جهان‌آرای، روزنامه‌نگار و فعال فرهنگی که طی سال‌های اخیر آثار گوناگونی درباره نیما در رسانه‌ها منتشر کرد، معتقد است تحول در شعر نیما پیش از هر چیز ریشه در دگرگونی فکری او داشت؛ دگرگونی‌ای که سرانجام به تلاقی نوگرایی در اندیشه و ادبیات انجامید. با این روزنامه‌نگار و فعال حوزه فرهنگ به بهانه ۲۱ آبان زادروز نیما به گفت‌وگو نشستیم.

حدود هفت دهه از مرگ نیما می‌گذرد و هنوز نوگرایی او در شعر مورد توجه اهالی شعر و ادب و اندیشه قرار دارد. چرا هنوز بسیاری از بحث‌ها درباره او به نوآوری‌هایش در ساختار شعر فارسی محدود می‌شود؟

وقتی از نیما صحبت می‌کنیم باید بدانیم که با چه برداشتی سراغ او رفته‌ایم. قرار است او را به شعرهایش محدود کنیم یا می‌خواهیم ببینیم در پس‌زمینه این آثار که پس از مرگ او صدای‌شان بیشتر به گوش جامعه رسیده، چه جهان‌بینی و چه اندیشه‌ای وجود دارد.

به نظر من ما فقط با نیمای شاعر مواجه نیستیم. نیما ابعاد گوناگونی داشت که مجموع آنها برای ما در کالبد یک شخصیت شاعر به چشم می‌آید. یعنی آن‌چه که ما از او می‌شناسیم، محصول مجموعه‌ای از اندیشه‌ها برای نوگرایی و تغییر ساختار در جامعه است. اما همان‌طور که در پرسش عنوان کردید، همچنان وقتی از نیما صحبت می‌شود به ساختارشکنی‌اش در شعر فارسی محدود می‌شویم. در واقع ما تغییر فرم و ساختار شعر فارسی را می‌بینیم، اما پس‌زمینه این تصمیم هنوز در نگاه‌مان کمرنگ است.

بازآرایی نیما در ساختمان شعر فارسی، ادامه مفاهیمی است که در محتوای آثارش می‌توانیم ببینیم. یعنی نیمایی که شعر را به سبک قدما آغاز کرده بود و مهارت خوبی هم در سرودن شعر کلاسیک داشت، پس از این‌که اندیشه‌هایش را در همان اشعار کلاسیک خود بیان کرد، تصمیم گرفت تا همان اندیشه را به فرم شعر هم بکشاند.

کم‌توجهی به پس‌زمینه اقدام نیما و اندیشه‌های او سبب شده که در اغلب محافل و زمان‌ها وقتی قرار است درباره نیما صحبت کنیم، مستقیم برویم سراغ ساختارشکنی‌اش در قالب شعر فارسی و به ویترین نگاه کنیم، نه به فرآیند تولید اثر.

یعنی هنوز با نگاه نیما فاصله داریم؟

به نظر من بله. خودم هم زمانی فکر می‌کردم نیما نقطه نهایی یک فرآیند تحول‌خواهی ادبی است؛ اما بعدها متوجه شدم این برداشت چندان درست نیست. نیما در واقع نقطه تلاقی مهمی در یک جریان ادبی و اندیشه‌ای بود؛ جریانی که پیش از او زمینه‌هایی داشت و پس از او نیز ادامه پیدا کرد. او توانست با سرسختی و ایستادگی، به مهم‌ترین حلقه زنجیره این جریان تبدیل شود.

بیش از یک دهه است که با صاحب‌نظران و هنرمندان مختلف درباره نیما گفت‌وگو می‌کنم و آثارش را می‌خوانم. باورم این است که بیشتر بر ظاهر کار نیما توجه شده و هنوز پیام او را دریافت نکردیم. دغدغه نیما عوض کردن لباس شعر فارسی نبود. او با یک تیر دو نشان زد؛ از ابزاری که می‌شناخت به بهترین شکل ممکن برای انتقال اندیشه‌ای که به آن رسیده بود بهره گرفت. اندیشه‌ای مبتنی بر شهامت برای تغییر و نوگرایی بر پایه اصول و سنت‌ها در پس آثار نیما وجود دارد. همان‌طور که گفتم او حلقه مهمی از یک زنجیره در تاریخ معاصر ایران است.

او شاعری نبود که صرفا از سر علاقه به ادبیات و شعر دست به آفرینش بزند. آنچه در آثارش خلق کرد، حاصل نوعی اندیشه‌ورزی بود که بر پایه معیارهای اجتماعی و عواملی فراتر از ادبیات شکل گرفت. تغییراتی که در ساختار شعر او مشاهده می‌کنیم نیز از همین نگرش و دغدغه‌های فکری سرچشمه می‌گیرد.

چه مولفه‌هایی در شکل‌گیری جهان‌بینی او نقش داشتند؟

برای بررسی این اندیشه‌ورزی باید به شرایط اجتماعی و تاریخی دوران زندگی نیما هم توجه کرد. ایران در دوره‌ کودکی و نوجوانی او درگیر تحولات مهمی بود. فضای مشروطه را تجربه کرد و در جوانی نیز تغییرات سیاسی و اجتماعی کشور را دید. خانواده‌اش اهل دانش بودند و در مدرسه عالی سن‌لویی تحصیل کرد. به زبان فرانسه اشراف داشت و همین آشنایی با زبان فرانسه، دروازه مهمی برای آشنایی‌اش با ادبیات جهان و اثرپذیری از آثار ادبی غیر ایرانی بود.

کنش‌های سیاسی و اجتماعی در جامعه، در دوران جوانی و میانسالی‌اش پررنگ بود. جریان‌های روشنفکری فعال بودند. همه این عوامل دست به دست هم دادند تا شخص دغدغه‌مند و اهل اندیشه‌ای مانند نیما سرعت جریانی که جرقه‌هایی از آن پیش از خودش شکل گرفته بود را بیشتر کند و البته با هوشمندی و درایت و سرسختی خاصی که شاید ریشه در فرهنگ کوهستانی‌اش داشت، مقابل همه بی‌مهری‌ها و مخالفت‌ها بایستد و اثرگذارترین فرد ممکن در این مسیر باشد.

یعنی از نظر شما شعر برای نیما فقط یک علاقه هنری و ادبی نبود؟

شعر علاقه‌مندی نیما بود،. دغدغه ادبیات داشت. اما از این علاقه و دغدغه و هنر برای اندیشه‌اش استفاده کرد. یک اندیشه اجتماعی در سر داشت و زبانش برای انتقال این اندیشه به جامعه، ادبیات و شعر بود.

به نظر من اگر نیما به نقاشی علاقه داشت و امکان بیان اندیشه‌هایش را از طریق نقاشی پیدا می‌کرد، شاید آن مسیر را انتخاب می‌کرد. هنر در واقع زبان بیان اندیشه است و نیما نیز از این امکان استفاده کرد. هرچه تجربه و شناختش بیشتر شد، نگرش و اندیشه او نیز تکامل پیدا کرد. در یادداشت‌هایش نیز صریح بیان می‌کرد که هنر باید به کار جامعه بیاید و هنری که برای جامعه کارکرد نداشته باشد ارزشی ندارد.

تحول‌خواهی و نوگرایی نیما در شرایطی مشهود است که تاکید زیادی هم بر اصالت بومی و حفظ سنت و زبان مادری داشت. در اشعارش هم علاقه به سنت‌ها و سرزمین پدری‌اش به طور کامل برجسته است. یعنی هم بر نوگرایی تاکید داشت و هم سنت‌ها؟

نیما همان‌طور که جایگاه خودش را شناخت و تثبیت کرد، جایگاه تصمیم‌ها و رفتارها و عناصر فرهنگی اثرگذاری که در انتقال اندیشه‌ها و ثبت دغدغه‌ها به کارش می‌آمد را هم به خوبی می‌شناخت. ضمن این‌که او به طور کل با هر آن‌چه که از سنت برآمده بود مخالف نبود. پیش از اشعار نو، شعرهای کلاسیک خوبی سروده بود و حتی در دوبیتی‌های تبری خود نیز به اصول و قواعد مشخصی پایبند بود. این‌طور نبود که از ابتدا با همه ساختارهای گذشته مخالفت داشته باشد. به‌تدریج به این نتیجه رسید که باید بر پایه همان اصول و شناختی که از ادبیات دارد، تغییراتی ایجاد کند.

به همین دلیل است که نیما را در اشعار تبری به طور کامل یک شخصیت بومی اهل کوهستان‌های مازندران می‌بینیم که دغدغه‌های اجتماعی‌اش را با آن زبان بیان می‌کند و حتی صریح‌تر از نیمای شعر فارسی نظرش را می‌گوید. حتی در اشعار فارسی‌اش هم از عناصر و واژه‌های زبان مادری‌اش بهره گرفته است.

این یعنی همان که گفتم؛ جایگاه عناصر و واژه‌ها و رفتارها و تصمیم‌هایش را به خوبی می‌شناخت. اصلا برای همین بود که اطمینان داشت و تاکید می‌کرد که او و اندیشه‌هایش را سال‌ها پس از مرگش خواهند شناخت و رد پای اندیشه‌ها و دغدغه‌هایش را عمدتا خطاب به جوانان بیان می‌کرد.

در بررسی تاریخ شعر نو، گاهی نیما به‌عنوان نخستین فردی معرفی می‌شود که ضرورت تغییر ساختار شعر فارسی را مطرح کرد. آیا این برداشت را دقیق می‌دانید؟

جریان نوگرایی در شعر فارسی پیش از نیما نیز آغاز شده بود. تلاش‌هایی برای تغییر ساختار شعر کلاسیک وجود داشت و برخی شاعران پیش از او قدم‌هایی در این مسیر برداشته بودند.

صدرالدین عینی چند سال پیش از نیما شعر «مارش حریت» را سروده بود. تقی رفعت و ابوالقاسم لاهوتی و شمس کسمایی نیز از جمله افرادی بودند که پیش از نیما در این مسیر گام‌هایی برداشتند. ضرورت تحول در ادبیات فارسی پیش از ظهور نیما احساس شده بود و او نخستین کسی نبود که چنین نیازی را تشخیص داد.

پس چه چیزی باعث شد او در تاریخ ادبیات ایران به چهره‌ای ماندگار تبدیل شود؟

البته او در دوره زندگی خود چندان در جامعه شناخته‌شده و اثرگذار نبود و حتی می‌توان گفت شاعری مهجور محسوب می‌شد. البته این وضعیت هم به نوع شعر او مربوط بود و هم به ویژگی‌های شخصیتی‌اش.

نیما کاری را آغاز کرده بود که مخالفان زیادی داشت. ساختارهای تثبیت‌شده جامعه‌ای که سنت‌گرایی را می‌ستود و عبور از آن را خط قرمز می‌دانست را به چالش کشید. مخالفانش سروده‌های او را شعر نمی‌دانستند و حاضر نبودند آثارش را به‌عنوان شعر بپذیرند. با این حال، نیما از موضع خود عقب‌نشینی نکرد و بر مسیری که انتخاب کرده بود ایستاد.

بنابراین، نمی‌توان گفت نیما در زمان خودش تاثیر اجتماعی گسترده‌ای داشت. او بیشتر در میان طیف روشنفکران جایگاه پیدا کرده بود و از حمایت برخی از آنها برخوردار بود. در واقع، جریانی را آغاز کرده بود که برای تثبیت و به نتیجه رسیدن آن به زمان نیاز داشت. خودش نیز در بعضی نوشته‌هایش به این موضوع اشاره کرده بود که در دوران زندگی‌اش به‌درستی درک نمی‌شود و پس از مرگش شناخت بیشتری از او به وجود خواهد آمد.

همه مخالفت‌ها بابت سنت‌شکنی بود؟

ممکن است برخی افراد که با او مخالفت می‌کردند یا نسبت به او حسادت داشتند، نگاه منفی به شخصیتش پیدا کرده بودند و حتی او را به تمسخر می‌گرفتند؛ اما نمی‌توان این موضوع را به کل جامعه تعمیم داد.

از سوی دیگر، حمایت جریان‌های سیاسی و روشنفکری باعث شد آثار او در نشریات منتشر شود و به‌تدریج بیشتر به چشم بیاید. نو بودن حرف و ساختار شعرش نیز توجه‌ها را جلب می‌کرد. در واقع، شاعری در برابر جریان مسلط ادبی ایستاده بود و حرف متفاوتی می‌زد؛ همین به دیده شدن او کمک کرد. اما رمز ماندگاری‌اش صرفا ساختارشکنی در قالب شعر فارسی نبود؛ اندیشه‌ورزی و دغدغه‌مندی جاری در آثارش بود.

با توجه به این شرایط، رابطه نیما با جامعه زمانه خود را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا او شاعری معترض بود؟

نیما نگاهی کاملا اجتماعی و جامعه‌محور داشت. جامعه همواره یکی از دغدغه‌های اصلی نیما بود و به نظر می‌رسد راه‌حل بسیاری از مسائل را نیز در خود جامعه جست‌وجو می‌کرد.

اندیشه نیما او را به این سمت سوق داد که اگر قرار است نوگرایی را دنبال کند، باید در این مسیر جدی و پیگیر باشد. او می‌خواست هم در ساختار و هم در محتوای شعر حرف تازه‌ای مطرح کند. به همین دلیل، نوآوری‌اش به فرم محدود نماند و حتی در انتخاب زبان و واژگان نیز تلاش کرد از زبان مادری خود بهره بگیرد تا بتواند اندیشه‌هایش را بهتر و دقیق‌تر بیان کند. این کار در عین حال نوعی ادای دین به فرهنگ و زبان زادگاهش نیز بود.

توجه او به زبان مادری صرفا یک علاقه شخصی بود؟

نیما پیوند عمیقی با فرهنگ و زبان مادری خود داشت. وقتی مجموعه «روجا» را می‌نویسد نیز می‌توان دغدغه زبان مادری و بومی‌گرایی را در آثارش مشاهده کرد. یکی از کارهای نیمه‌تمام او، تدوین دستور زبان تبری بود.

البته این موضوع به معنای ارتباط گسترده او با جامعه محلی مازندران نبود. اتفاقا در جامعه بومی نیز چندان شناخته‌شده نبود و ارتباط زیادی با مردم آن منطقه نداشت. در خاطرات و دست‌نوشته‌هایش از دوران سکونت در بابل نیز انتقادهای متعددی نسبت به جامعه محلی پیرامون خود مطرح کرده است.

در واقع، او از یک سو به دنبال نوگرایی و حرکت رو به جلو بود و از سوی دیگر نمی‌خواست اصالت و فرهنگ بومی خود را کنار بگذارد. تلاش می‌کرد این دو وجه را در کنار یکدیگر حفظ کند و بر اساس اصول و مبانی مورد اعتقادش، آنها را به سمت آینده ببرد.

چه تفاوتی میان بیان نیما در شعرهای فارسی و شعرهای تبری او مشاهده می‌کنید؟

او در شعرهای تبری‌اش بسیار صریح‌تر و حتی تندتر از شعرهای فارسی سخن می‌گوید. زبان مادری برای او بستری امن و راحت بود که می‌توانست در آن بدون محدودیت‌های معمول، اندیشه‌ها و حرف‌هایش را بیان کند.

با وجود تسلطی که بر ادبیات فارسی و فرانسه داشت، در شعرهای تبری تلاش می‌کرد آنچه در ذهن دارد با آزادی بیشتری مطرح کند. کوتاه‌نویسی او در شعرهای تبری نیز بسیار قابل توجه است. این ویژگی نشان می‌دهد که در زبان مادری خود راحت‌تر می‌توانست اندیشه‌ها و مفاهیم مورد نظرش را به شکلی موجز، روشن و شیوا بیان کند.

در واقع، زبان تبری برای نیما فقط وسیله‌ای برای سرودن شعر نبود؛ بستری برای بیان بخشی از هویت و اندیشه او به شمار می‌رفت.

با توجه به همه این مولفه‌ها، چرا معتقدید تقلیل نوگرایی نیما به یک تحول ادبی، شناخت ما از او را ناقص می‌کند؟

چون هدف نیما فقط تغییر ساختار شعر فارسی نبود. جامعه دوره‌ او، پذیرش چندانی نسبت به آثار و اندیشه‌هایش نداشت، اما او در مسیر خود ایستاد؛ زیرا باور داشت جامعه به نوگرایی و تحول نیاز دارد.

اگر نوگرایی نیما را صرفا یک اقدام ادبی بدانیم، در حق او اجحاف کرده‌ایم. تغییر ساختار شعر برای او یکی از نمادهای ضرورت تغییر نگرش در جامعه سنت‌گرای ایرانی بود. فراتر از تحول در فرم شعر، نوعی ضرورت تحول در ساختار فکری جامعه وجود داشت. جامعه باید تغییر و تحول را بپذیرد و خواهان آن باشد تا امکان وقوع تغییر فراهم شود.

یکی از رنج‌های نیما همین بود که جامعه زمانه‌اش را در نوعی خواب‌زدگی می‌دید. شاید یکی از دلایلی که او معمولا گوشه‌گیری و خلوت را ترجیح می‌داد، همین احساس درک نشدن بود. اشعاری مانند «آی آدم‌ها» بازتاب همین نگاه اجتماعی و تجربه زیسته نیما است. او از بی‌توجهی جامعه به رخدادها رنج می‌برد و این تجربه در آثارش نیز بازتاب پیدا می‌کرد.

مسائل جامعه برای نیما مهم بود و انتظار داشت مردم نسبت به پیرامون خود حساس باشند. بنابراین، شعر او فقط بیان احساسات شخصی نبود، بلکه در بسیاری از موارد از نوعی نگرانی اجتماعی و توجه به وضعیت انسان‌ها سرچشمه می‌گرفت. برای همین نیما را حاصل تلاقی نوگرایی در اندیشه و ادبیات می‌دانم. به این معنا که او هم‌زمان هر دو ویژگی را داشت؛ ابتدا در درون خود به تغییری فکری رسید و سپس آن تحول درونی را در شعر و ادبیات متجلی کرد. پس از او نیز جریان نوگرایی در شعر ادامه پیدا کرد؛ اما پرسش این است که آیا این نوگرایی فقط در حوزه شعر اتفاق افتاد؟ به نظرم باید این مسئله را فراتر از ادبیات بررسی کرد. نیما همان زمان هم تاکید داشت باید در سایر هنرها از جمله موسیقی و نقاشی ایرانی هم نوگرایی آغاز شود. نگاهی که امروز هم ادامه دارد.

به همین دلیل من در سال‌های اخیر برای تولیدات رسانه‌ای مرتبط با نیما، به این نتیجه رسیدم که نباید همیشه با افراد فعال در حوزه ادبیات و شعر صحبت کنم؛ چون ممکن است نگاه آن‌ها بیشتر معطوف به ساختار شعری نیما باشد. بنابراین سراغ چهره‌هایی از حوزه‌های دیگر هنر و فرهنگ از جمله روزنامه‌نگاری، آهنگسازی، کارگردانی، نقاشی و پژوهش رفتم که نیما را به‌خوبی می‌شناختند و می‌توانستند از زاویه‌ای متفاوت به آثار و اندیشه او نگاه کنند.

خروجی این گفت‌وگوها برای من با این برداشت همراه بود که نیما صرفا به شعر نگاه نمی‌کرد. اگر تمام توجه او فقط معطوف به شعر و تغییر ساختار آن بود، شاید امروز چنین جایگاهی در فرهنگ و ادبیات ما نداشت.

به همین دلیل، معتقدم محدود کردن نیما به عنوان شاعری که صرفا ساختار شعر فارسی را تغییر داد، نادیده گرفتن ابعاد مهم شخصیت اوست.