سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) _ ساره گودرزی: صدای دستگاهها که در کارگاه میپیچد، آقا نوری انگار دوباره به سالهای دور برمیگردد؛ به روزهایی که هنوز نوجوانی بیش نبود و تابستانهایش را در میان کاغذها، مقواها و دستگاههای صحافی میگذراند. حالا بیش از چهار دهه از آن روزها گذشته است. موهایش در همین کارگاهها سفید شده و دستهایش با پیچومهره دستگاهها، بوی چسب و زبری کاغذها آشناست. از ترتیب و آسترچسبانی تا جلدسازی، تهدوزی و طلاکوبی، کمتر کاری در صحافی مانده که تجربه نکرده باشد. در میان ناشران و چاپخانهداران، او را به نام «آقا نوری» میشناسند؛ نورالدین غفاری، مرد خوشمشرب و خوشاخلاقی که هنوز هم وقتی از صحافی حرف میزند، برق علاقه در چشمانش پیدا میشود.
کارگاه صحافی «نوری» فقط محل تولید و صحافی کتاب نیست؛ گوشهگوشه آن را میتوان ورق زد و به سالهای دور این حرفه رسید. دستگاه برش آمریکایی قدیمی، دستگاههای پرس و ابزارهایی که هرکدام قصهای از روزگار خود دارند، در این کارگاه کنار هم جا گرفتهاند. نوری با دیدن هرکدام از آنها خاطرهای به یاد میآورد؛ خاطره روزهایی که برای یاد گرفتن یک فن، ساعتها پای دستگاه میایستاد و گاهی از تعطیلاتش میگذشت تا پیچوخم کار را بهتر بشناسد.
قصه آقا نوری از محله سرآسیاب دولاب تهران شروع میشود؛ جایی که ۳۱ مرداد ۱۳۴۶ در آن به دنیا آمد؛ ساختمان کنار خانهشان کارگاه صحافی «وطن» بود و همین همسایگی، مسیر زندگیاش را از همان کودکی تغییر داد. تابستانها که مدرسه تعطیل میشد، راهش به کارگاه باز بود. در ۱۲ سالگی زیر نظر حاج حسین محمدی کار را با پادویی و جارو زدن آغاز کرد؛ روزهایی که شاید خودش هم تصور نمیکرد روزی سرپرست همان کارگاه شود.
اولین حقوق هفتگیاش ۲۰۰ تومان بود؛ مبلغی که برای یک نوجوان آن روزها ارزش زیادی داشت. آن روز را خوب به خاطر دارد. پول را گرفت و با شوق به خانه برگشت تا آن را به مادرش نشان دهد. مادر روی صندلی جلوی در نشسته بود، نوری هنوز به یاد دارد که آن روز چگونه خوشحالیاش با توصیه مادر به تصمیمی ماندگار تبدیل شد: «آن روزها جنگ ایران و عراق بود و در مساجد محل برای کمک به جبهه پول جمع میکردند. وقتی از کارگاه بیرون آمدم، حقوقم را به مادرم نشان دادم و گفتم حقوقم را گرفتم. مادرم گفت برو و به جبهه کمک کن. من هم به مسجد رفتم، نصف حقوقم را دادم و برگشتم خانه.»
کارگاه وطن برای نوری فقط محل کار نبود؛ مدرسهای بود که هر دستگاهش درس تازهای برای او داشت، ابتدا کنار آقا قربان، استادکار دستگاه تاکنی، ایستاد و تماشای کار را به یادگیری تبدیل کرد. دو سال طول کشید تا تمام پیچوخمهای تاکنی را یاد بگیرد. او خوب میدانست که در این حرفه، تماشای کار استادکار کافی نیست و باید دست به کار شد، بارها اشتباه کرد و هر بار آموخت.

گذشتن از پنجشنبه جمعههای تعطیل
با ساخته شدن نخستین دستگاه سلفونکشی و ورود آن به کارگاه در سال ۱۳۶۴، خاطره دیگری از آن روزهاست. تا پیش از آن، نوری و بهروز امیری و رضا موسفیدی از همکارانش، سهنفری سلفونکشی میکردند، اما با آمدن دستگاه جدید، کار را یک نفره هم میشد انجام داد. نوری پشت دستگاه ایستاد و خیلی زود مسئولیت این بخش را بر عهده گرفت. بهتدریج کار به جایی رسید که بخش زیادی از سفارشهای سلفونکشی صحافیهای تهران به کارگاه وطن میآمد.
حدود یکسال بعد، لباس سربازی جای لباس کار را گرفت، سال ۱۳۶۵ به خدمت رفت و دوران سربازی را در نیروی دریایی و جنوب کشور گذراند، اما دوری از کارگاه چندان طول نکشید. وقتی سربازی تمام شد و به تهران برگشت، تجربه و مهارتی داشت که او را از یک کارگر ساده جدا میکرد. هنوز ۲۰ سالش تمام نشده بود که سرپرستی کارگاه وطن را به او سپردند؛ همان جایی که روزی با جارو و پادویی واردش شده بود. با این حال، همچنان کارگر روزمزد بود و برای رسیدن به جایگاهی که در ذهن داشت، راه زیادی پیش روی خود میدید.
نوری از آن دسته آدمهایی نبود که با یاد گرفتن یک کار، دست از تلاش بردارند. حتی وقتی پنجشنبه و جمعهها دیگران استراحت میکردند، او راهی کارگاه میشد تا کنار تعمیرکار دستگاهها بایستد. سال ۱۳۶۸، آقای بصرهای (مکانیک ماشین صحافی) آخر هفتهها برای بررسی دستگاهها و تعمیر قطعات به کارگاه میآمد. نوری مدتی کنار دست او کار کرد و کمکم آنقدر به تعمیرات مسلط شد که آقای بصرهای ترجیح میداد وقتش را با حاج حسین به چای خوردن بگذراند و کار را به او بسپارد.
از آن روزها با لبخندی همراه با یادآوری سختیها حرف میزند: «آن روزها خیلی برایم سخت بود که از پنجشنبه و جمعهام بزنم و کار کنم، اما بهمرور آنقدر حرفهای شدم که الان حدود ۸۰ درصد مکانیکی دستگاههای صحافیمان را خودم انجام میدهم.»
سالها کار در وطن، نوری را به یکی از نیروهای باتجربه کارگاه تبدیل کرده بود، اما او به همان جایگاه قانع نبود. میخواست کارفرما باشد و نام خودش را بر یک کارگاه بگذارد. برای همین در سال ۱۳۷۴ از وطن بیرون آمد و راهی صحافی ستاره در خیابان پامنار شد. آنجا زیر نظر آقای حمیدا کار کرد؛ مردی که به گفته نوری، مهارتش در صحافی کمنظیر بود. او هنوز هم از سرعت و شیوه کار حمیدا با تحسین یاد میکند: «به نظر من آقای حمیدا یک سر و گردن از همه صحافها بالاتر بود. سرعت و شیوه کارش بهگونهای بود که روزی حدود دو هزار خروجی کتاب داشت.»

بازگشت به خانه قدیمی
اما نوری در کنار یادگیری، رؤیای تاسیس کارگاه خودش را هم دنبال میکرد، در همان سال ۱۳۷۴، در بلوار ابوذر چراغ نخستین صحافی مستقلش را روشن کرد. شور و اشتیاق شروع کار زیاد بود، اما تجربه اداره یک کارگاه مستقل را نداشت. کار آنطور که انتظار داشت پیش نرفت و سرانجام مجبور شد درِ آن را ببندد. شکست نخستین تجربه کارفرمایی برایش آسان نبود، اما قرار هم نسبود او را از ادامه مسیر منصرف کند.
بعد از تعطیلی کارگاه، به صحافی تاجیک رفت و در کنار حسین تاجیک تجربههای جدیدی به دست آورد. یکسال بعد، تصمیم گرفت شانسش را در حرفهای متفاوت امتحان کند. این بار مقصدش بوشهر بود و پرورش میگو؛ تجربهای که برخلاف انتظارش دوام زیادی نداشت و صحافی اما انگار دست از سرش برنمیداشت.
بازگشت او به این حرفه، در یکی از نیمهشبهای سال ۱۳۷۶ اتفاق افتاد. از بوشهر به تهران آمده بود و در راه خانه، چشمش به وانت پر از گالینگور مقابل صحافی حاج حسین افتاد. حاج حسین صدایش زد و نوری هم مثل روزهای گذشته بیدرنگ به کمک رفت. بار سنگین بود و کار تا نیمهشب طول کشید، اما سرانجام همه جلدها را در انبار جا دادند. شاید آن شب برای دیگران فقط یک تخلیه بار معمولی بود، اما برای نوری معنای دیگری داشت؛ انگار دوباره به خانه قدیمیاش برگشته بود. همان برخورد کوتاه، بار دیگر او را به دنیای صحافی پیوند زد.
سالها گذشت تا در سال ۱۳۸۶، با درگذشت حاج حسین محمدی، فصل دیگری از زندگی حرفهای نوری آغاز شود. او به صحافی اصغر سبزواری در خیابان منوچهری رفت و دو سال در آنجا کار کرد. سپس در سال ۱۳۸۸ با دو نفر از دوستانش در محل فعلی کارگاه، صحافی تازهای راه انداخت. سه سال بعد، سهم شرکایش را خرید و در سال ۱۳۹۱ نام «صحافی نوری» بهطور مستقل شکل گرفت؛ نامی که حالا ناشران و چاپخانهداران با آن آشنا هستند.

تعبیر یک رویای دیرین
در کارگاه نوری، کیفیت چیزی نیست که بتوان بر سر آن معامله کرد. او هنگام صحبت از مواد اولیه، مقوا و چسب، همان حساسیتی را نشان میدهد که یک استادکار هنگام بررسی جزئیات کارش دارد. افزایش قیمت مواد اولیه هم نتوانسته او را به استفاده از مواد نامرغوب وادار کند. میگوید: «ما در کارمان هیچوقت از کیفیت کار نمیزنیم. از جنس و مواد اولیه تا کیفیت صحافی، همیشه بهترین مقوا و بهترین چسب را استفاده میکنیم و تمیز کار میکنیم. البته همه این نکتهها را مدیون آموزشهای آقای حمیدا و آقای حسین تاجیک هستم.»
این وسواس در کیفیت، ریشه در سالهایی دارد که نوری برای رسیدن به هدفش از هیچ فرصتی برای یادگیری نمیگذشت. او از همان ابتدا میخواست روزی صاحب یکی از بهترین کارگاههای صحافی ایران باشد و برای این رؤیا، هر کاری را که به پیشرفتش کمک میکرد، انجام میداد. حالا که از آن روزها فاصله گرفته، وقتی به کارگران جوان نگاه میکند، تفاوت انگیزهها را به یاد میآورد: «من آمده بودم که کارفرما شوم. تلاش زیادی کردم و در ۲۰ سالگی هم سرپرست کارگاه صحافی بودم. هدفم این بود که در کارم پیشرفت کنم و روزی یکی از بهترین کارگاههای صحافی ایران را داشته باشم. وقتی استادکارم نکتهای درباره کار یا دستگاه میگفت، همان یک بار یاد میگرفتم، اما الان میبینم بعضی کارگرها باید صد بار یک نکته را به آنها بگویی و باز هم یاد نمیگیرند. انگار انگیزه ندارند.»
با این حال، نوری زحمات کارگران را نادیده نمیگیرد و معتقد است این حرفه بدون عشق و علاقه آنها دوام نمیآورد: «صحافی مدیون کارگرانی است که فقط برای پول کار نمیکنند، بلکه برای عشق و هنری که در این حرفه وجود دارد، کار میکنند.» یکی از سرپرستان کارگاه او خانمی است که طی ۱۴ سال همکاری، همه فنون کار را از نوری آموخته است. او این تجربه را نشانه اهمیت علاقه و انگیزه میداند؛ همان چیزی که خودش را از یک نوجوان جارو به دست به استادکاری باتجربه تبدیل کرد.
گاهی یک تغییر کوچک در شیوه کار، نشان میدهد که یک استادکار تا چه اندازه به جزئیات توجه دارد. نوری از همان روزهای راهاندازی کارگاه مستقلش تصمیم گرفت سیریش را از فرایند صحافی کنار بگذارد. بوی سیریش برایش آزاردهنده بود و به همین دلیل چسب صحافی را جایگزین آن کرد؛ انتخابی متفاوت در روزگاری که بسیاری از صحافیها همچنان از سیریش استفاده میکردند. میگوید: «از بوی سیریش بیزار بودم. برای همین وقتی صحافی زدم، اولین کاری که کردم این بود که سیریش را از پروسه کاریام حذف کردم و چسب صحافی را جایگزین آن کردم.»
این انتخاب برای نوری فقط تغییر یک ماده مصرفی نبود؛ بخشی از نگاهش به کار و زندگی بود. او معتقد است همیشه نباید در مسیر معمول حرکت کرد و گاهی باید راه دیگری پیدا کرد: «باید قبول کنیم که در همه کارها خود آدم تصمیمگیرنده نیست. گاهی بعضی اتفاقها تو را به جلو هل میدهد، اما من سعی کردم از جریانهای عادی جدا شوم و سراغ مسیرهای جایگزین بروم. مثلاً وقتی همه از سیریش استفاده میکردند، من چسب صحافی را انتخاب کردم.»
در میان روایت شکستها و شروعهای دوباره، نام همسرش هم بارها به میان میآید؛ زنی که در روزهای دشوار، وقتی کارها آنطور که نوری میخواست پیش نمیرفت، کنار زندگیشان ایستاد و مراقبت از فرزندان را بر عهده گرفت. نوری از همراهی او با قدردانی یاد میکند و میداند که بخشی از فرصت دوباره برخاستن و ادامه دادن را مدیون همین همراهی است.

کوچک شدن تدریجی دنیای صحافی
امروز در کارگاه صحافی نوری حدود ۲۰ نفر کار میکنند؛ فرزاد، پسر بزرگترش، از صبح تا شب در کنار پدر حضور دارد و قدمبهقدم کار را از او میآموزد؛ درست همانطور که نوری سالها پیش کنار استادکارانش ایستاده بود. البته مسیر فرزاد از بسیاری دشواریهای پدر خالیتر است، اما میراثی که باید از او تحویل بگیرد، فقط یک کارگاه و چند دستگاه نیست؛ سالها تجربه، دقت و حساسیت نسبت به کیفیت است. پارسا، پسر دیگر خانواده، نیز راه متفاوتی را انتخاب کرده و دامپزشک شده است.
با وجود رونق نسبی کارگاه، نگرانی از آینده صحافی در حرفهای نوری پیداست. او وقتی از تیراژ کتابها حرف میزند، انگار از کوچک شدن تدریجی دنیایی میگوید که تمام عمرش را در آن گذرانده است. روزگاری کتابها با تیراژهای صد هزار نسخهای به صحافی میرسیدند؛ بعد این عدد به ۷۰ هزار و ۵۰ هزار نسخه کاهش پیدا کرد و حالا گاهی تیراژ آنقدر پایین است که روشن کردن دستگاه صرفه اقتصادی ندارد. نوری میگوید: «روزهایی بود که کتابها را با تیراژ ۱۰۰ هزار نسخه کار میکردیم. کمکم به ۷۰ هزار و ۵۰ هزار نسخه رسید و الان تیراژ بهگونهای است که حتی بهصرفه نیست دستگاه روشن کنیم و صحافی را دستی انجام میدهیم.»
با این همه، هنوز هم وقتی از صحافی حرف میزند، نگاهش به جزئیات برمیگردد؛ به تمیزی کار، دقت در برش، کیفیت چسب و ظرافت جلد. برای او صحافی صرفاً کنار هم قرار دادن چند برگ کاغذ و تبدیل آنها به کتاب نیست. این کار هنری دستی است که باید با حوصله و دقت انجام شود. به اعتقادش، عجله و سرعت زیاد میتواند روح کار را از بین ببرد.
با لحنی آرام و پدرانه میگوید: «موفقیت در این کار به جزئیات برمیگردد. یک صحاف باید هر جزئیاتی را در کارش جدی بگیرد. در کنار آن، تمیز کار کردن هم مهم است. صحافی یک کار دستی است که روح دارد و سرعت زیاد در کیفیت کار تأثیر منفی میگذارد.»

شاید علاقه آقا نوری به کتاب را بتوان در گوشه گوشه کارگاهش پیدا کرد؛ در کتابخانه کوچکی که مجموعهای از آثار تاریخی را در خود جای داده است. او فقط کسی نیست که کتابها را صحافی میکند، بلکه از خواندن و جمعآوری آنها هم لذت میبرد. هر هفته با ناشرانی مانند عبدالکریم جربزهدار و حسین مفید دور هم جمع میشوند و درباره کتابهای تازه و قدیمی گپ میزنند. این نشستهای دوستانه برای او ادامه همان رابطه قدیمی با کتاب است؛ رابطهای که از سالهای دبستان آغاز شده و هنوز هم پایان نگرفته است.
نوری وقتی به نخستین کتابی که هدیه گرفته فکر میکند، به کلاس چهارم دبستان و معلمی به نام آقای آهنگر برمیگردد. معلمی که علاقه او به کتاب را دیده بود و کتاب «کلاغ پیر» را به او هدیه داد. داستان کلاغی که در بیابان تشنه میشود، کوزهای آب پیدا میکند اما نمیتواند به آب برسد؛ پس سنگریزهها را یکییکی در کوزه میاندازد تا سطح آب بالا بیاید و بتواند از آن بنوشد.
سالها از آن روز گذشته، اما قصه کلاغ پیر هنوز در ذهن آقا نوری زنده است. برای او این داستان فقط خاطرهای از دوران مدرسه نیست؛ تصویری از تمام سالهایی است که برای آموختن، ساختن و دوباره برخاستن تلاش کرده است. شاید به همین دلیل است که وقتی از راز ماندگاری در این حرفه میپرسیم، به جای حرفهای پیچیده از جزئیات، حوصله و تمیزی کار میگوید. مردی که صحافی را از کارگاه وطن شروع کرد، بارها زمین خورد اما دوباره به صحافی برگشت، او باور دارد که مثل همان کلاغ پیر برای رسیدن به آب باید سنگریزهها را یکییکی در کوزه انداخت؛ باید ادامه داد و خسته نشد.
نظر شما