علیرضا اسدی در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، با اشاره به دشواری‌های تولید کتاب در شرایط فعلی اقتصاد و کشور، بیان کرد: شرایط کاری برای همه اصناف پیچیده و دشوار شده است، افزایش قیمت ارز و مشکلات اقتصادی موجب شده قیمت‌ها به‌شدت افزایش پیدا کند و تولید در حوزه نشر نیز با موانع جدی روبه‌رو شود. در این میان، مهم‌ترین مسئله در بخش تولید، کاغذ است؛ زیرا بخش عمده هزینه‌های تولید کتاب به تأمین کاغذ اختصاص دارد و در حال حاضر وضعیت این بازار اصلاً مناسب نیست.
وی ادامه داد: قیمت کاغذ، بسیار گران و همین مسئله شرایط تولید کتاب را دشوار کرده است، به نظرم، در ۶ماهه نخست سال، بسیاری از ناشران تولید خود را متوقف، یا فعالیتشان را به‌شدت محدود کرده‌اند، برخی نیز منتظرند شرایط اقتصادی به ثبات برسد تا بتوانند دوباره تولید را آغاز کنند.
اسدی، با بیان اینکه نشر نیماژ به دلیل تعهدات قبلی خود امکان توقف کامل فعالیت را ندارد، افزود: قراردادهای متعددی داریم و باید به مسیرمان ادامه دهیم؛ البته می‌توانیم سرعت تولید را کاهش دهیم، اما نمی‌توانیم به‌طور کامل متوقف شویم؛ زیرا در برابر کارهایی که پذیرفته‌ایم و قراردادهایی که منعقد کرده‌ایم، تعهد داریم. کتاب‌های چاپ اول را در برنامه داریم و آثاری را که شناخته‌شده‌اند و مخاطب دارند را نیز در صورت نیاز تجدید چاپ می‌کنیم.
وی با اشاره به عملکرد این انتشارات از ابتدای سال گفت: با وجود همه مشکلات، از ابتدای سال تا زمان انجام این گفت‌وگو، حدود ۱۰۰ عنوان کتاب در حوزه تئاتر و کتاب‌هایی در زمینه ادبیات داستانی ایران و جهان، روانه بازار نشر کرده‌ایم.
وضعیت فعلی؛ کاهش شدید شمارگان
مدیر نشر نیماژ با اشاره به مهم‌ترین تغییر در شیوه تولید کتاب با توجه به شرایط فعلی، گفت: اتفاقی که در این شرایط افتاده، کاهش بسیار زیاد تیراژ کتاب‌هاست، تیراژها معدود شده‌اند و در برخی موارد، به ۲۰۰ نسخه رسیده‌ایم؛ البته این محدودیت به ما کمک می‌کند تولید را با شرایط واقعی بازار هماهنگ کنیم.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا نشر نیماژ در انتخاب عنوان‌ها نیز گزیده‌تر از گذشته عمل می‌کند یا خیر، توضیح داد: انتخاب عنوان‌ها، همواره با دقت و وسواس زیادی انجام می‌شود، وقتی برای انتشار کتابی قرارداد می‌بندیم، نسبت به اجرای آن تعهد داریم و تاکنون شرایط به‌گونه‌ای نبوده که بخواهیم قراردادهایمان را لغو کنیم؛ البته شنیده‌ام که بسیاری از ناشران در شرایط فعلی قراردادهای خود را لغو می‌کنند، اما تاکنون چنین رویکردی نداشته‌ایم.
اسدی، ادامه داد: آنچه که در حال حاضر تغییر داده‌ایم، بیشتر به مدیریت تیراژ مربوط است، تلاش می‌کنیم تیراژ را به میزان تقاضای بازار نزدیک کنیم و به‌نوعی به سمت تولید براساس سفارش یا تقاضا برویم. این روش کمک می‌کند کتاب‌ها متناسب با نیاز واقعی بازار تولید شوند و هزینه‌های اضافی به ناشر تحمیل نشود.
وی این تغییر را از جنبه «مدیریت تولید» نیز دارای آثار مثبت دانست و گفت: یکی از مشکلاتی که درگذشته با آن مواجه بودیم، مسئله انبارداری بود؛ ناشران معمولاً موجودی زیادی از کتاب‌ها داشتند و برای نگهداری آنها به انبارهای بزرگ‌تری نیاز پیدا می‌کردند. خود ما نیز در گذشته با مشکل کمبود فضای انبار مواجه بودیم و همواره به فکر اضافه‌کردن فضای نگهداری کتاب‌ها بودیم. اما اکنون، با محدودشدن تیراژ و حرکت به سمت تولید براساس سفارش، این مسئله تا حدی کاهش پیدا کرده است.
مدیر نشر نیماژ بیان کرد: با این حال، اگر شرایط به همین شکل ادامه پیدا کند، ممکن است ناچار شویم به کاهش بیشتر تولید و حتی لغو برخی قراردادها فکر کنیم، امروزه بحران کاغذ واقعاً جدی است و اگر برای آن راه‌حلی پیدا نشود، ادامه فعالیت ناشران دشوارتر خواهد شد.
بحران کاغذ؛ چرا مواد اولیه مورد نیاز کتاب تأمین نمی‌شود؟
اسدی، با اشاره به وضعیت بازار کاغذ اظهار کرد: بخش مهمی از کاغذ مصرفی در صنعت نشر، ازجمله کاغذ بالکی و تحریر، وارداتی است و بخش عمده کاغذ مورد استفاده در کتاب از روسیه تأمین می‌شود، با این حال، با وجود اینکه به نظر می‌رسد واردات از این مسیر با برخی مشکلاتی که در مسیرهای دیگر وجود دارد، مواجه نیست، همچنان با کمبود کاغذ و قیمت‌های بسیار زیاد روبه‌رو هستیم.
وی افزود: واقعاً مشخص نیست چرا با وجود نیاز مشخص بازار نشر، کاغذ به میزان کافی در دسترس نیست و اگر هم پیدا می‌شود، قیمت آن تا این اندازه زیاد است! در حال حاضر، فاصله قیمت کاغذ بالکی و تحریر نیز بسیار کمتر شده و قیمت این دو نوع کاغذ به یکدیگر نزدیک است.
اسدی، با هشدار نسبت به پیامدهای ادامه این وضعیت گفت: اگر تدبیری برای تأمین کاغذ اندیشیده نشود، ممکن است تا پایان سال بسیاری از ناشران ناچار شوند فعالیت خود را تعطیل کنند یا مجموعه‌شان را کوچک‌تر کنند، در چنین شرایطی، برخی ناشران نیز ناچار خواهند شد تولید را بیش از پیش کاهش دهند یا در قراردادهای خود تجدیدنظر کنند.
ناشر دیگر نمی‌تواند قیمت ثابتی تعیین کند
مدیر نشر نیماژ در ادامه، درباره تأثیر تورم بر قیمت‌گذاری کتاب توضیح داد: در گذشته، شرایط به این شکل نبود که ناشر دائماً مجبور باشد قیمت کتاب را تغییر دهد، ناشر هنگام انتشار کتاب، قیمت آن را در اعلام وصول درج می‌کرد و قیمت روی خود کتاب نیز مشخص بود. سپس کتاب با همان قیمت عرضه می‌شد تا موجودی آن به پایان برسد و در چاپ بعدی، با توجه به هزینه‌های جدید، قیمت جدیدی تعیین می‌شد.
وی ادامه داد: اما اکنون شرایط به‌گونه‌ای تغییر کرده است که برخی ناشران ترجیح می‌دهند قیمت را روی کتاب درج نکنند؛ زیرا اگر قیمت مشخصی روی کتاب نوشته شود، ممکن است مدت کوتاهی بعد ناچار شوند آن را تغییر دهند و این مسئله به یکی از مشکلات تازه صنعت نشر تبدیل شده است.
اسدی، افزود: امروز ممکن است کتابی را با تیراژ ۲۰۰ نسخه منتشر کنید و یک ماه بعد، برای تجدید چاپ همان کتاب با افزایش قابل توجه هزینه‌ها مواجه شوید، بسته به شرایط، ممکن است هزینه تولید و قیمت مورد نیاز برای عرضه همان کتاب حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش پیدا کند زیرا هزینه کاغذ، چاپ و صحافی دائماً تغییر می‌کند و روند کلی نیز افزایشی است.
وی در پاسخ به پرسشی درباره سیاست نشر نیماژ برای کنترل قیمت کتاب و کاهش فشار بر مخاطبان گفت: مسئله این است که ناشر تا چه اندازه می‌تواند افزایش هزینه‌ها را به قیمت نهایی کتاب منتقل کند، درگذشته، حاشیه سود ناشر از قیمت نهایی کتاب حدود ۲۵ درصد بود؛ اما اگر ناشران بخواهند امروز نیز همان حاشیه سود را در نظر بگیرند، قیمت کتاب به سطحی می‌رسد که دیگر خریداری برای آن وجود نخواهد داشت.
کاهش حاشیه سود ناشر و بازنگری در قراردادهای مؤلفان و مترجمان
اسدی، با بیان اینکه ناشران برای ادامه فعالیت ناچار به تغییر سیاست‌های مالی خود شده‌اند، گفت: شرایط فعلی ناشران را مجبور می‌کند هم هزینه‌های تولید را کاهش دهند و هم حاشیه سود خود را محدود کنند؛ در این میان، یکی از راهکارها، بازنگری در قراردادهای مربوط به مؤلفان و مترجمان است. شاید درگذشته درصدهای حق‌التألیف و حق‌ترجمه ۱۲، ۱۵ یا حتی ۱۸ درصد بوده باشد، اما اکنون برخی ناشران برای ادامه فعالیت ناچارند این درصدها را کاهش دهند.
وی ادامه داد: از طرف دیگر، ناشر نیز باید سود خود را تا حد زیادی محدود کند، دیگر نمی‌توان از حاشیه سود ۲۵ درصدی گذشته صحبت کرد؛ زیرا اگر چنین سودی در قیمت نهایی لحاظ شود، کتاب برای بخش بزرگی از مخاطبان غیرقابل خرید خواهد شد.
مدیر نشر نیماژ بیان کرد: ناشر باید هزینه‌های خود را مدیریت کند و قیمت کتاب را در محدوده‌ای نگه دارد که با عرف بازار سازگار باشد، نمی‌توان قیمت را بدون توجه به توان خرید مخاطب افزایش داد. در عین حال، هزینه‌های تولید نیز واقعی است و ناشر نمی‌تواند آنها را نادیده بگیرد؛ بنابراین، راه ادامه فعالیت این است که هم هزینه‌ها کنترل شود و هم سود ناشر کاهش پیدا کند.
وی با اشاره به تفاوت شرایط ناشران کوچک و مجموعه‌های حرفه‌ای گفت: ناشران کوچک ممکن است هزینه‌های کمتری داشته باشند یا بدون نیروی انسانی گسترده فعالیت کنند، اما ناشری که می‌خواهد به‌صورت حرفه‌ای کار کند، مجموعه‌ای از کارکنان و هزینه‌های جاری دارد و باید حقوق و تعهدات مالی خود را پرداخت کند و برای چنین ناشری، ادامه فعالیت بدون مدیریت دقیق هزینه‌ها بسیار دشوار است.
اسدی افزود: ناشران حرفه‌ای و جدی همچنان تلاش می‌کنند، جریان انتشار کتاب را حفظ کنند، اما این کار مستلزم بازنگری در شیوه‌های اقتصادی و کاهش هزینه‌هاست، باید قیمت‌گذاری را به‌گونه‌ای انجام دهیم که مخاطب همچنان توان خرید کتاب را داشته باشد و در عین حال، حقوق مؤلف و مترجم نیز پرداخت شود.
وی در جمع‌بندی این بخش از صحبت‌های خود گفت: درحال حاضر فقط به بقا فکر می‌کنیم، نه به درآمدزایی، هدف اصلی ناشران در شرایط فعلی این است که بتوانند فعالیت خود را ادامه دهند و چراغ نشر را روشن نگه دارند تا شاید در آینده شرایط اقتصادی بهبود پیدا کند و امکان بازگشت به وضعیت مناسب‌تری فراهم شود.
برنامه‌ریزی برای ۶ماه آینده؛ فعالیت روزشمار در شرایط غیرقابل پیش‌بینی
مدیر نشر نیماژ همچنین در پاسخ به این پرسش که برای ۶ماه آینده چه برنامه‌ای دارد و چگونه می‌خواهد فعالیت انتشارات را ادامه دهد، گفت: شرایط به‌گونه‌ای نیست که بتوان درباره آینده پیش‌بینی دقیقی داشت، هیچ‌کس نمی‌داند در روزهای آینده چه اتفاقی خواهد افتاد و وضعیت جنگی کشور به چه سمتی می‌رود. مشخص نیست توافقی صورت می‌گیرد یا جنگ ادامه پیدا می‌کند و تحریم‌ها و محدودیت‌ها به همین شکل باقی می‌مانند یا تغییر می‌کنند.
وی ادامه داد: اگر شرایط کنونی ادامه پیدا کند و برای مشکلات موجود تدبیری اندیشیده نشود، خطر تعطیلی فقط متوجه نشر نیست و می‌تواند حوزه‌های مختلف اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد، به همین دلیل، در حال حاضر روزشمار فعالیت می‌کنیم. کارهای خود را پیش می‌بریم و پروژه‌های بلندمدت را نیز با سرعت کمتر دنبال می‌کنیم، اما نمی‌توانیم برنامه‌ریزی دقیقی داشته باشیم که مثلاً در یک بازه زمانی مشخص از نقطه‌ای به نقطه دیگر برسیم.
اسدی، افزود: حتی اگر کسی برای آینده پیش‌بینی مشخصی ارائه کند، با توجه به نوسان‌ها و تغییرات احتمالی، نمی‌توان اطمینان داشت که آن پیش‌بینی به‌طور کامل محقق شود. ما نیز نمی‌توانیم برنامه‌ای قطعی برای ۶ماه آینده اعلام کنیم؛ با این حال، به فعالیت خود ادامه می‌دهیم و تلاش می‌کنیم با وجود دشواری‌ها، کارها را به سرانجام برسانیم.
او تأکید کرد: اعتقاد ما این است که کار درست و باکیفیت باید انجام شود، حتی اگر کمیت و تعداد کتاب‌های منتشرشده کاهش پیدا کند، کیفیت آثار برای ما اهمیت زیادی دارد و نمی‌خواهیم به دلیل شرایط اقتصادی، استانداردهای تولید کتاب را کنار بگذاریم.
گرانی کتاب، ناشران را به دقت بیشتر در انتخاب و تولید آثار وادار کرده است
اسدی با اشاره به تأثیر شرایط اقتصادی بر کیفیت تولید کتاب گفت: افزایش هزینه‌ها و رکود نسبی بازار، ناشران را مجبور کرده است در انتخاب آثار و نحوه آماده‌سازی آنها دقت بیشتری داشته باشند، در گذشته ممکن بود برخی ناشران در فرایند تولید آثار سهل‌انگاری بیشتری داشته باشند، اما اکنون شرایط به‌گونه‌ای است که دیگر نمی‌توان بدون دقت کافی کتاب منتشر کرد.
او ادامه داد: وقتی قیمت کتاب افزایش پیدا می‌کند، مخاطب نیز با حساسیت بیشتری خرید می‌کند. بنابراین، نمی‌توان هر کتابی را با هر کیفیتی منتشر کرد و انتظار داشت مخاطب آن را بخرد، کتاب باید از نظر محتوا، ویراستاری و کیفیت تولید در وضعیت مناسبی باشد.
مدیر نشر نیماژ با بیان اینکه شرایط اقتصادی آسیب‌های زیادی به جامعه و صنعت نشر وارد کرده است، افزود: اما یکی از تغییراتی که در شیوه فعالیت ناشران مشاهده می‌شود، افزایش توجه به کیفیت است، ناشران ناچارند در انتخاب عنوان‌ها، ویرایش و آماده‌سازی کتاب‌ها دقت بیشتری داشته باشند؛ زیرا هزینه تولید بالاست و امکان جبران اشتباهات گذشته به‌آسانی وجود ندارد.
او تأکید کرد: کاهش کمیت نباید به معنای کاهش کیفیت باشد، ممکن است تعداد کتاب‌هایی که منتشر می‌کنیم کمتر شود، اما باید تلاش کنیم همان تعداد محدود نیز با کیفیت مناسب به دست مخاطب برسد.
پیشنهاد به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ تأمین کاغذ با نرخ ثابت و قابل پیش‌بینی
مدیر نشر نیماژ درباره اقدامات دولت برای بهبود وضعیت بازار نشر نیز گفت: بزرگ‌ترین معضل فعلی صنعت نشر، مسئله کاغذ است، کاغذ بالکی و دیگر کاغذهای مورد استفاده در تولید کتاب، بخش مهمی از نیاز ناشران را تشکیل می‌دهند و میزان مصرف این کاغذها در بازار نشر نیز قابل برآورد است.
وی ادامه داد: کاغذ تحریر مصارف مختلفی دارد، اما بخش مشخصی از کاغذ مورد نیاز صنعت نشر برای تولید کتاب مصرف می‌شود. به همین دلیل، می‌توان میزان تقاضای سالانه ناشران را برآورد کرد و برای تأمین این مقدار، برنامه‌ای مشخص در نظر گرفت.
اسدی با تأکید بر ضرورت ایجاد ثبات در بازار کاغذ گفت: پیشنهاد من این است که برای تأمین کاغذ مورد نیاز ناشران تدبیری اندیشیده شود تا آنها بتوانند این ماده اولیه را با نرخ مشخص و قابل پیش‌بینی تهیه کنند، این موضوع لزوماً به معنای پایین‌تر بودن قیمت کاغذ یا اختصاص یارانه نیست؛ مسئله اصلی این است که قیمت کاغذ به‌طور مداوم تحت تأثیر نوسان ارز و تورم تغییر نکند.
وی افزود: می‌توان حتی این کار را به بخش خصوصی واگذار کرد تا شرکت‌هایی مشخص، کاغذ مورد نیاز ناشران را با قیمت معین تأمین و توزیع کنند، در چنین شرایطی، ناشر می‌تواند برای هزینه‌های تولید و قیمت نهایی کتاب برنامه‌ریزی کند و ناچار نباشد هر بار با افزایش ناگهانی قیمت مواد اولیه مواجه شود.
مدیر نشر نیماژ ادامه داد: بارها درباره این موضوع صحبت شده است و به نظر من، با توجه به اینکه میزان مصرف کاغذ در صنعت نشر مشخص و قابل محاسبه است، اجرای چنین طرحی به منابع و امکانات غیرقابل دسترسی نیاز ندارد، می‌توان با برآورد نیاز سالانه ناشران و طراحی سازوکار مناسب برای تأمین و توزیع کاغذ، بخش مهمی از مشکلات تولید را کاهش داد.
اسدی، افزود: اگر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای این موضوع برنامه‌ریزی کند و امکان تأمین کاغذ با قیمت ثابت و قابل پیش‌بینی فراهم شود، شرایط ناشران بهتر خواهد شد. در این صورت، ناشر می‌تواند با اطمینان بیشتری قرارداد ببندد، تیراژ را تعیین کند و قیمت کتاب را متناسب با توان خرید مخاطب در نظر بگیرد.
حفظ چراغ نشر در انتظار بهبود شرایط اقتصادی
مدیر نشر نیماژ، همچنین با تأکید بر اینکه ادامه فعالیت در شرایط فعلی بیش از هر چیز به مدیریت هزینه‌ها و حفظ کیفیت وابسته است، گفت: با وجود همه مشکلات، همچنان در حال انجام کار هستیم و تلاش می‌کنیم فعالیت‌های خود را ادامه دهیم، ممکن است تعداد کتاب‌های منتشرشده کاهش پیدا کند و سرعت تولید کمتر شود، اما اعتقاد داریم انتشار آثار باکیفیت باید ادامه داشته باشد.
وی افزود: هدف اصلی درحال حاضر درآمدزایی نیست، بلکه حفظ امکان ادامه فعالیت است، ناشران تلاش می‌کنند چراغ نشر را روشن نگه دارند تا در صورت بهبود شرایط اقتصادی، بتوانند دوباره فعالیت خود را گسترش دهند. با این حال، اگر بحران تأمین کاغذ و افزایش مداوم هزینه‌های تولید ادامه پیدا کند، ادامه فعالیت برای بسیاری از ناشران دشوارتر خواهد شد.
اسدی، بار دیگر بر ضرورت ایجاد ثبات در بازار کاغذ تأکید کرد و گفت: تأمین کاغذ مورد نیاز ناشران با قیمت مشخص و قابل پیش‌بینی، یکی از اقداماتی است که می‌تواند به بهبود شرایط تولید کتاب کمک کند، اگر برای این مسئله راه‌حلی عملی در نظر گرفته شود، ناشران فرصت بیشتری برای مدیریت هزینه‌ها، حفظ کیفیت و ادامه انتشار کتاب خواهند داشت.
نظر شما