سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)- راحیل احمدی، داستان نویس: کتاب «جایا: بازخوانی مصور مهابهاراتا» اثر دِودات پاتنایک، با عنوان «مهابهاراتا» و با ترجمه آبتین جاوید، از سوی نشر مروارید به تازگی روانه بازار کتاب شده است.
از این کتاب، از دوره صفوی تا عصر ما، ترجمهها و تفسیرهای مختلفی به زبان فارسی منتشر شده و امتیاز ترجمه حاضر از مهابهاراتا این است که آن را میتوان حاصلجمعِ تمام مهابهاراتاهای کهن، بازنویسیشده، بومی و حتی نسخههای بیرون از مرزهای هند امروز دانست.
دودات پاتنایک، پژوهشگر، اسطورهشناس، نویسنده و تصویرگر هندی توانسته است روایتی جذاب، مستند و مصور از این کتاب تاریخی، اسطورهای و حِکمی هند باستان به دست بدهد که خوانش این اثر سههزارساله را سادهتر و جذابتر میکند.
انتشار ترجمه فارسی این اثر فرصتی ارزشمند برای مخاطبان فارسیزبان است تا بدون گم شدن در پیچیدگیهای متنهای کهن، وارد دالانهای پرپیچومخم این حماسه شوند.
کتاب حاضر روایتی شیوا و ملموس از یکی از بزرگترین، کهنترین و پیچیدهترین شاهکارهای ادبیات باستان هند ارائه میدهد؛ مهابهاراتا تنها یک حماسه باستانی نیست؛ بوم عریضی از روانشناسی انسانی، فلسفه اخلاق، سیاست، کیهانشناسی و مواجهه انسان با مفهوم «تکلیف» یا دارما است. در میان صدها روایتی که در طول تاریخ از این شاهکار ۳۰۰۰ ساله هند باستان ارائه شده، اثر دودات پاتنایک با عنوان اصلی «جایا» جایگاهی بس ممتاز دارد.
پاتنایک کتاب خود را با یک چیستان عمیق آغاز میکند: فرق میان «جایا» و «ویجایا» چیست؟ هر دو کلمه در زبان سانسکریت به معنای پیروزی هستند، اما پاتنایک با استناد به اسطورهشناسی هندو، میان آنها تمایزی بنیادی قائل میشود. ویجایا پیروزی در جهان بیرونی است؛ فتح سرزمینها، شکستدادن دشمنان در میدان جنگ و رسیدن به «سوارگا» یا همان بهشت موقت خدایان؛ این پیروزی متکی بر غلبه بر دیگری است و همیشه سایهای از انتقام، رنج و تکرار چرخه جهان به همراه دارد اما جایا پیروزی در جهان درونی است؛ غلبه بر نفس، رهایی از خویشتنخواهی، بخشش و رسیدن به «واکونتا» یا بهشت ابدی و آرامش مطلق.
نام اولیه حماسه مهابهاراتا در نسخههای اولیه سانسکریت «جایا» بوده است و پاتنایک با هوشمندی یادآوری میکند که داستان جنگ عظیم میان پاندواها و کورواها در ظاهر درباره ویجایا یا همان کسب قدرت و پادشاهی است، اما درس نهایی و جوهره وجودی آن، حرکت به سمت جایا یا همان ایجاد فهم، همدلی و رهایی است. حلکردن این معمای ظریف، کلید درک فلسفه مهابهاراتا و پیوند آن با زندگی انسان امروزی است.
یکی از بزرگترین نقاط قوت کتاب پاتنایک، رویکرد همهجانبه، متکثر و جامع او به اسطوره است؛ او داستان را تنها به نسخه متون کلاسیک سانسکریت محدود نکرده، بلکه خردهروایتها، اسطورههای محلی و روایات شفاهی مناطق مختلف هند را نیز در متن آورده است. از روایتهای پانداوانی در چتیسگر گرفته تا نمایشهای تِروکوتو در تامیل نادو و یاکشاگانا در کارناتاکا، همگی در این کتاب حضور دارند؛ پاتنایک حاشیهها و جزئیاتی را رو میکند که کمتر کسی از آنها باخبر است؛ مانند نام تمام صد برادر کوروا، پرستش دراوپادی به عنوان یک الهه در جنوب هند، و قصههای شنیدنی و نادیدهگرفتهشده شخصیتهایی چون آستیکا، مدهاوی، آراوان و بارباریک. همچنین گنجاندهشدن نسخههای خاص مهابهاراتا از داستان شاکونتالا و حتی خلاصهای از رامایانا در دل اثر به مخاطب دیدی کامل و همهجانبه از جهان اسطورهای هند میدهد.
پاتنایک که خود پزشک، مشاور مدیریت و اسطورهشناس است، ابزار متفاوتی برای انتقال مفاهیم دارد که همانا تصویرگری است.
کتاب شامل بیش از ۲۵۰ طرح خطی است که توسط خود نویسنده کشیده شدهاند و این طرحها گرچه در ظاهر ساده و کمتکلف به نظر میرسند، اما به شدت نمادین و کاربردی هستند؛ آنها شجرهنامههای پیچیده، نمادهای کیهانی و موقعیتهای حماسی را کاملاً روشن میکنند و اجازه نمیدهند مخاطب در میان انبوه نامها و شخصیتهای هندی سردرگم شود.
ساختار کتاب در ۱۰۸ فصل کوتاه تنظیم شده است، چرا که عدد ۱۰۸ در سنت هندو عددی مقدس و کیهانی محسوب میشود و این فصلهای کوتاه با روایتی روان، روانشناسانه و مدرن نوشته شدهاند، بدون آنکه از جدیتی که لازمه یک متن حماسی است کاسته شود.
ترجمه متون اسطورهای هند به فارسی همواره چالشبرانگیز بوده است؛ چرا که واژگان سانسکریت و اسامی پیچیده هندی نیازمند دقت بالا، آواشناسی درست و درک عمیق از فرهنگ و فلسفه شرق هستند. آبتین جاوید با درک درست از لحن پاتنایک، توانسته است روانی و شیوایی متن انگلیسی را به فارسی منتقل کند.
مهابهاراتا داستان سیاهی و سفیدی مطلق نیست؛ در این حماسه، حتی خدایانی مانند کریشنا دست به نیرنگ میزنند و قهرمانان بزرگ مانند یودیستیر یا آرجونا دچار تردید، ترس و خطاهای انسانی میشوند و پاتنایک با ظرافت نشان میدهد که مهابهاراتا نه یک قصه تاریخی منجمد، بلکه آینهای در برابر وضعیت انسانی است.
این کتاب به ما میآموزد که اخلاق یک فرمول خطی نیست، بلکه در مواجهه با پیچیدگیهای زندگی شکل میگیرد. در دنیای امروز که پر از تنش، قطبیشدن و جنگهای بیرونی است، بازخوانی داستان جایا یادآوری میکند که پیروزی واقعی نه در نابودی دیگران، بلکه در شناخت خود و غلبه بر جهل درونی نهفته است.
کتاب «جایا: بازخوانی مصور مهابهاراتا» اثری شگفتانگیز، خواندنی و بسیار آموزنده است و اگر به اسطورهشناسی، ادبیات کلاسیک، روانشناسی تحلیلگرایانه و فرهنگ هند علاقهمندید یا اگر همیشه میخواستید داستان مهابهاراتا را بدون غرقشدن در متون سنگین کلاسیک بخوانید، این کتاب بهترین و استانداردترین مدخل برای ورود به این جهان سرشار از شگفتی است.
نظر شما