به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در مشهد، در آستانه روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی صبح سهشنبه در نشستی با عنوان «کانونهای کتابت شاهنامه و جایگاه نسخههای آستان قدس رضوی در این زمینه» که در تالار «اندیشه» کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی برگزار شد، از یک شاهنامه خطی نفیس متعلق به سال ۱۱۳۱ رونمایی شد.
سیدامیر منصوری، مشاور علمی مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی در این نشست گفت: این نسخه از شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی، در سال ۱۱۶۶ هجری قمری یا ۱۱۳۱ هجری شمسی به کتابخانه آستان قدس رضوی اهدا شده است. با توجه به نوع کاغذ و مرکب استفاده شده در این نسخه، متون موجود در انتهای نسخه و ۶ ستونه بودن آن، میتوان گفت این اثر متعلق به اواخر قرن یازدهم هجری قمری یا اوائل قرن دوازدهم هجری قمری است. از طرف دیگر، قطع رحلی آن نشان میدهد که اثر برای شخص بزرگی در هند، کتابت شده است.
وجود ۳۴ مجلد خطی با محوریت شاهنامه در مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی
مشاور علمی مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی، ادامه داد: این شاهنامه خطی که به شماره ۴۱۲۷ در کتابخانه حرم رضوی در دسترس اهل علم و ادب قرار دارد، بهخط نستعلیق خوش ۳۷ سطری، در ۳۲۵ برگ، نوشته شده است.
وی تصریح کرد: البته این شاهنامه در اثری چهارجلدی که دربردارنده مجموعهای از چند اثر ادبی همچون مثنوی، شاهنامه، گرشاسبنامه، خمسه نظامی و متون سرایش شده در زمان جهانگیر است، کتابت شده است.
وی ادامه داد: در حال حاضر، ۳۴ مجلد خطی با محوریت شاهنامه در مرکز نسخ خطی کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد.
منصوری بیان کرد: هزار سال از زمان سرایش شاهنامه میگذرد، در این میان، طبق بررسیهای انجام شده، حدود هزار نسخه خطی از شاهنامه وجود دارد.
سیر کتابت شاهنامه در قرون مختلف
سخنران نشست در ادامه با محوریت سیر کتابت شاهنامه در قرون مختلف، گفت: اولین شاهنامه موجود، متعلق به آناتولی(ترکیه امروزی) است که در سال ۶۱۴ هجری قمری برای سلاجقه آسیای کبیر، کتابت شده است. جالب است بدانید، بسیاری از سلاطین این سلسله که بخشی از سلجوقیان بودند، نامهای شاهنامهای داشتند.
این پژوهشگر افزود: بسیاری از نسخههای مورد استفاده توسط پژوهشگران تصحیحکننده شاهنامه، نسخههای کتابت شده در اوائل قرن هشتم هجری قمری در شیراز بوده است. بهطور مثال، میتوان به شاهنامه کتابت شده در سال ۷۳۱ هجری قمری، اشاره کرد که متعلق به دربار آل اینجو بوده است.
وی همچنین ضمن معرفی نسخههای دیگری از شاهنامه فردوسی که در مناطقی همچون بیروت، ایتالیا، روسیه، قاهره، و...، نگهداری میشود و بررسی قرابتها، ابعاد کاغذ، خطوط، نوع مرکب و... در این نسخهها، به سرعت انتقال علم و کتابت زبان فارسی پرداخت.
نقش هند در کتابت شاهنامه
منصوری همچنین عنوان کرد: بیشترین نسخههای شاهنامه که در سدههای ۱۲ و ۱۳ هجری قمری کتابت شده، در هند نوشته شده است. در این بین، بیشترین نسخه شاهنامههای موجود در کتابخانه این آستان مقدس نیز در هند، نگاشته شده است که به قرابت میان ایران و هند و ارادت واقفان هندی به این مجموعه، برمیگردد.
وی ادامه داد: قدیمیترین نسخه شاهنامه کتابت شده در هند موجود در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی که قدیمیترین شاهنامه تاریخدار این کتابخانه نیز به شمار میآید، متعلق به سال ۱۰۶۷ هجری قمری است.
این پژوهشگر همچنین گفت: نخستین شاهنامه کتابت شده در خراسان، شاهنامه بایسنقری متعلق به بایستقر میزا است. از این شاهنامه، دو نسخه در کتابخانه و موزه ملی ملک، موقوفه فرهنگی آستان قدس رضوی و کتابخانه کاخ گلستان، وجود دارد.
وی خاطرنشان کرد: بیشتر شاهنامهها، درباری بوده یعنی به سفارش وزرا و پادشاهان، کتابت شده است. از نیمه دوم قرن دهم هجری قمری با افزایش میزان کاغذ و کاهش هزینه اتمام کتابت اثری همچون شاهنامه، «وراقان» نیز این اثر فردوسی را در هند نگاشتهاند. مردم ایران نیز بهواسطه طومارهای نقالی در طول تاریخ، توانستهاند شاهنامه بخوانند.
نظر شما