سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- کتاب «اسناد و مکاتبات مظفرالدین شاه قاجار» نوشته حسن احمدی رهبریان از سوی نشر استناد منتشر شد.

منشأ تحولات سیاسی و اقتصادی مهم در تاریخ ایران، معمولاً به شخصیّت پادشاهان مقتدری همچون شاه عباس و نادرشاه بر می‌گردد اما از طرف دیگر، تزلزل پادشاهان نیز به همان اندازه می‌تواند منشأ اثر تحولات باشد زیرا اختیارات به دیگر مراکز قدرت انتقال می‌یابد و آنان از فضای به وجود آمده، نهایت استفاده را برده و تحولات مهم را رقم خواهند زد؛ نمونه، پادشاهی مظفرالدین شاه قاجار است که از دوران جوانی با بیماری دست و پنجه نرم می‌کرد و زمانی‌که به حکومت رسید شخصاً در امور سیاسی و اقتصادی دخالتی نداشت و به نوعی تبدیل به ماشین امضاء شده بود، از همین رو امتیاز نفت به خارجی و امتیاز مشروطه را به داخلی اعطاء کرد. اما امتیاز دیگری که مظفرالدین شاه اعطاء کرد و چندان مورد بررسی قرار نگرفته، پرداخت مواجب به اطرافیانش بود که به حلقه تبریز شهرت داشتند.

وام‌های خارجی دوره مظفری برای پُر کردن جیب حلقه تبریز

آن‌ها از دوران ولیعهدی در کنار او بودند و برای پادشاه شدن مظفرالدین‌میرزا لحظه‌شماری می‌کردند تا با جلوس بر اریکه قدرت از مواجب بیشتری برخوردار شوند. این امتیازات به اطرافیان که به صورت فرمان یا رقم بود، بخش مهمی از اسناد خوانش شده کتاب حاضر است. این فرامین یکی از عوامل ایجاد کسری بودجه و در پی آن موجب دریافت وام‌های خارجی متعدد دوره مظفری برای پُر کردن جیب حلقه تبریز بود. این روند تا صدارت شاهزاده عین‌الدوله ادامه داشت تا اینکه این صدراعظم همچون میرزا تقی‌خان امیرکبیر مواجب بخشی از این اطرافیان را قطع و از این طریق کسری بودجه بی سابقه را تبدیل به مازاد بودجه کرد، اما همین مساله منجر به همراهی این درباریان با انقلاب مشروطه علیه عین‌الدوله شد، آن‌ها خودشان را به عنوان نیروهای انقلابی مطرح کردند و در دولت‌های مشروطه سهم خود را نیز گرفتند.

اسنادی که در کتاب حاضر بازخوانی شده است عمدتاً اسناد منتشر نشده‌ای است که مطالعه آن می‌تواند دریچه‌ای از حکومت پیشامدرن را به تصویر بکشد. اسناد برگزیده این کتاب، اسناد خانوادگی تا اسناد مالی و ملکی است. از نامه‌های به پدر و مادر که به اسناد اخوانی مشهور است تا جمع و خرج‌هایی که منشا آن از درون فرامین دوره ولیعهدی و پادشاهی به عنوان سند هزینه در صیغه‌های مواجب، مستمری و هدیه و ... صادر می‌شده است. فرامین و یا رقم‌ها و دستخط‌های مظفرالدین شاه با موضوعات مختلفی صادر می‌شد که بیشتر آنها در رابطه با اعطای لقب، شغل و منصب، حق بازنشستگی برای بازماندگان و برقراری مقرری و مواجب و مستمری و یا واگذاری خالصه جات و معافیت‌های مالیاتی برای تیولات بود. در ابتدای کتاب، فرمان ولیعهدی مظفرالدین شاه بازخوانی شده است. پس از آن جمع و خرج یا همان بودجه ولیعهد در سال ۱۳۰۴ آمده است.

نامه‌هایی از ناراضی بودن اوضاع زندگی

بودجه ایران در این وقت چهار میلیون و هفتصد هزار تومان بود که بودجه ولیعهد شصت و دو هزار تومان اختصاص یافته است. در این بخش هزینه‌های ریز و درشت دربار او در تبریز ذکر شده است که چقدر از آن به فرزندان و چه اندازه برای مستوفیان، طبیبان و لَله و معلمان دربار بوده است. سند دیگر در دوران ولیعهدی، وصیت نامه مظفرالدین شاه است. او به علت بیماری احتمال داشت که همچون ولیعهدهای قبلی فوت کند. وصیت نامه‌ای که بازخوانی شده مربوط به سال ۱۳۰۱ ق. که سجلات آن تا سال ۱۳۱۲ق. ادامه دارد. بخش دیگر کتاب مربوط به نامه‌های او به پدر و مادرش است. نامه‌هایی که به مادرش نوشته است نشان می‌دهد که هر دو طرف از اوضاع زندگی چندان راضی نیستند.

مادر نگران وضعیت بیماری فرزند ولیعهدش است و مرگ احتمالی فرزند، جایگاه مادر را در دربار هم به خطر می‌انداخت. این در حالی است که در همین شرایط نیز مادر و فرزند چندان مورد عنایت شاه نیستند، به همین علت، مظفرالدین با تکرار زیاد کلمه « انشاءاللّه » در مکاتبات، مادرش را دلداری داده و او را به روزهای آینده امیدوار می‌کند. پس از دوران ولیعهدی، چند سند مهم در دوران شاهی او یعنی فرمان ولیعهدی محمد علی میرزا، فرمان معافیت مالیات نانوا و قصاب، نامه به سلطان حمید عثمانی، فرمان مشروطه، بازخوانی شده است. اما اسناد ملکی- مالی که در چارچوب فرمان یا رقم از دوران ولیعهدی تا شاهی صادر شده است را بیشتر مورد توجه قرار داده شد.

برات‌هایی که جنبه مرحمتی از سوی شاه داشت

بازخوانی این اسناد می‌تواند زمینه‌ای برای بررسی ساختار شکلی و محتوایی انواع اسناد هزینه یا همان برات‌ها باشد. این اسناد نشان می‌دهد که محل این هزینه‌ها از کجا بوده است و نقش وزیر دفتر و مستوفی محل در وصول این برات‌ها چه بوده است. برخی از این برات‌ها جنبه مرحمتی از سوی شاه و یا برای خدمات دیوانی و یا برای جلوگیری از بایر ماندن اراضی خالصه بوده است. اصطلاحات مهمی که در این فرامین وجود دارد مالیات «رسوم» و «ثلث ضبطی» است که معمولاً بعد از اصطلاح « کسر» و یا «بعده» می‌آمد. البته در برخی از فرامین، شاه تاکید می‌کرد که با رسوم یا بدون رسوم و همچنین با ثلث یا بدون ثلث باشد. این اصطلاحات مالی که در این فرامین می‌آمد پایه و اساس کتابچه‌های جمع و خرج ولایات یا ایالات بود.

در بخش آخر کتاب، جمع و خرج ولایت کاشان به عنوان نمونه در دوره مظفری بازخوانی کرده تا ارتباط بین فرامین شاه و این بودجه‌ها قابل تشخیص باشد. در پایان کتاب همه تصاویر اسناد آمده است تا ضمن اینکه مخاطب با جلوه‌های مختلف اسناد دیوانی سنتی ارتباط برقرار کند همچنین می‌تواند با بازخوانی اسناد سیاقیه نیز آشنا شود.