سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- کتاب «حزب توده ایران (۱۳۲۰ ـ ۱۴۰۰)» نوشته محسن مدیرشانه‌چی از سوی‌ انتشارات چاپخش منتشر شد.

این کتاب پس از پیش‌گفتار در ۱۰ فصل تنظیم شده است. پیشینه فکری و تشکیلاتی، پیدایش، گسترش و فروپاشی، ایدئولوژی و سیر تحول آن، تشکیلات و سازمان‌های وابسته، نشریات و جبهه‌های مطبوعاتی، کنگره‌ها و پلنوم‌ها، انشعاب‌ها و ائتلاف‌ها، جناح‌ها و دسته‌بندی‌های درونی، مواضع و عملکردها و حزب توده در انقلاب ۵۷ و فرازوفرود آن پس از انقلاب فصل‌ها کتاب را تشکیل می‌دهد. سخن پایانی، زندگی‌نامه‌ها و کتاب‌نامه پایان‌بخش کتاب است.

در تاریخ تحزب در ایران و در میان صدها حزب خرد و کلانی که طی پیش از یک سده در جامعه ایرانی تکوین یافت، بی‌گمان واژه حزب بیش از هر یک از آنها با حزب توده ایران درآمیخته است. شاید اصطلاحاتی چون مبارزه سیاسی و حتی سیاست در دوران معاصر با نام این حزب گره خورده باشد. فراتر از آن، شاید اصطلاحاتی چون مبارزه سیاسی و حتی سیاست در دوران معاصر با نام این حزب گره خورده باشد. شگفت آنکه در این مبارزه سیاسی، از یک‌سو وفاداری به آرمان‌ها و خواسته‌های مردم و فداکاری و تلاش در راه توسعه سیاسی و فرهنگی کشور و گسترش جامعه‌پذیری و آموزش سیاسی و از دیگرسو خطا و خیانت و خدعه و شیفتگی یا سرسپردگی به بیگانه در مراحل گوناگون حیات این حزب و گاه هم‌زمان از سوی عناصر متفاوت توده‌ای بسیار دیده شد. بر این نکات باز می‌توان افزود که بیشترین نویسندگان، شاعران، روشنفکران و فرهیختگان جامعه ایرانی یا دست‌کم بخش چشمگیری از آنان یا به این حزب تعلق داشته‌اند یا به احزاب و گروه‌های منشعب و معارض با آن، که به‌هرحال خاستگاه و پرورشگاه نخستین آنان حزب توده بوده است.

از آغاز دهه بیست یا دومین دوره تحزب در ایران، پیدایی حزب توده در مقام تشکل سیاسی شاخص چپ در ایران، خود به تکوین برخی از مهم‌ترین احزاب مذهبی و گرایش‌های ملی و ناسیونالیست یاری داد؛ چراکه بسیاری از احزاب و جمعیت‌های سیاسی متعلق به این دو بستر فکری و عقدتی به‌مثابه واکنشی در برابر تبلیغات و فعالیت‌های حزب توده به وجود آمدند و گسترش یافتند.

مطالعه و بررسی بیش از هشتادسال حیات حزب توده ایران در مسیر شناخت تاریخ تحزب در ایران به طور خاص و تاریخ سیاسی ایران به طور عام ضرورتی انکارناپذیر است. در نگارش این کتاب، تلاش نویسنده بر این بوده است که شناخت جامعی از این حزب به دست داده شود.

فصل نخست کتاب به ریشه‌های فکری و تشکیلاتی حزب توده می‌پردازد که دست‌کم باید به حدود چهل سال پیش از تشکیل این حزب مربوط دانست و خاستگاه حزب توده را از این منظر، در شکل‌گیری نخستین تشکل‌هایی جست که متأثر از اندیشه‌های چپ در شمال غربی ایران تشکیل شدند. در فصل دوم کتاب از پیدایش، گسترش و فروپاشی این حزب سخن به میان آمده است. دو هفته بعد از استعفای اجباری رضاشاه و پایان دو دهه سلطۀ استبدادی او بر ایران، در هفتم مهر ۱۳۲۰ ۲۷ تن از اعضای جوان‌تر گروه ۵۳ نفر، حزب تودۀ ایران را به وجود آوردند و میرزامحسن اسکندری را به ریاست این حزب انتخاب کردند.

درباره ایدئولوژی و سیر تحول آن در این حزب در فصل سوم سخن به میان آمده است. گفتنی است این حزب در مقام یکی از احزاب اصلی کمونیست جهان، هیچ‌گاه عنوان کمونیسم را در نام خود به کار نگرفت و تا مدت‌ها پس از تشکیل حتی به مارکسیسم به عنوان ایدئولوژی خود اشاره نکرد.

فصل چهارم کتاب اختصاص به بررسی تشکیلات و سازمان‌های وابستۀ حزب توده دارد؛ از قبیل سازمان نظامی، شورای متحده مرکزی، اتحادیه دهقانان، سازمان زنان، سازمان جوانان و ... .

حزب توده ایران در عرصه تبلیغات نیز همچون تشکیلات، سازمان، گستره فعالیت‌ها و پایایی از دیگر احزاب سیاسی عصر خود بسیار پیش‌تر بود. بنابراین افزون بر عرصه‌های گوناگون فعالیت حزبی، در عرصه تبلیغات و مطبوعات نیز در ادوار متوالی حیات خود به انتشار ده‌ها نشریه پرداخت که تیراژ برخی از آنها به چندبرابر مجموعه تیراژ نشریات چند رقیب حزب بود. در فصل پنجم عناوین و برخی از مشخصات بعضی از مطبوعات و جراید این حزب آورده شده است.

فصل ششم اختصاص به بررسی کنگره‌ها و پلنوم‌های حزب توده دارد که نخستین کنگره در دهم مرداد سال ۱۳۲۳ برگزار شد. همچنین نخستین پلنوم کمیته مرکزی حزب توده بلافاصله بعد از کنگره دوم تشکیل شد و بعد از آن بیست‌ویک پلنوم برگزار گردید.

انشعاب‌ها و ائتلاف‌ها از ویژگی‌ها و گاه لوازم تحزب و کنش‌های حزبی است؛ اما حزب توده در مقایسه با دیگر احزاب و جریان‌های حزبی در ایران کارنامه پرحادثه‌تری از خود برجای گذاشته است. انشعاب‌ها و ائتلاف‌های این حزب در فصل هفتم بررسی شده است. در فصل هشتم نیز از جناح‌ها و دسته‌بندی‌های درونی این حزب سخن به میان آمده است.

عملکردها و مواضع حزب توده همچون هر حزب دیگری گاه بر مبنای ایدئولوژیک این حزب تحقق می‌یافت. در فصل نهم کتاب از مواضع و عملکردهای حزب توده سخن گفته شده است. فصل پایانی کتاب نیز اختصاص به بررسی فرازوفرود حزب توده در انقلاب ۵۷ و پس از آن دارد.

در بخش مفصل کتاب با عنوان «زندگی‌نامه‌ها، شرح زندگی همه سران، فعالان و افراد شاخص حزب توده شامل رهبران، دبیران، اعضای هیئت اجرایی یا هیئت سیاسی، اعضای اصلی و مشاور کمیتۀ مرکزی، مسئولان تشکیلات و سازمان‌های وابسته، مسئولان نشریات و رسانه‌های حزب و دیگر چهره‌های شاخص و شناخته‌شده حزب، اعم از آنان که در حزب ماندند یا از آن خارج شدند، به ترتیب الفبایی و در هر مورد بر حسب توالی تاریخی و در حد بیان مهم‌ترین نکات از آغاز تا پایان یا تاکنون آمده است.