سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، ساره گودرزی: چرخ‌های صنعت چاپ ایران در شرایطی می‌چرخد که افزایش هزینه‌های تولید، نوسانات قیمت مواد اولیه، فرسودگی بخشی از تجهیزات و ضرورت حفظ کیفیت در کنار تحویل به‌موقع سفارش‌ها، مدیریت چاپخانه‌ها را با چالش‌های متعددی روبه‌رو کرده است و در چنین شرایطی، رعایت استانداردهای فنی، ایمنی و زیست‌محیطی نه‌تنها در ارتقای کیفیت فیزیکی کتاب و دیگر محصولات چاپی، بلکه در کاهش ضایعات، جلوگیری از دوباره‌کاری، مدیریت هزینه‌ها و حفاظت از سلامت نیروی انسانی اهمیت دارد.
چاپخانه‌ها به‌عنوان یکی از حلقه‌های اصلی زنجیره تولید کتاب و محصولات فرهنگی، برای تداوم فعالیت و حضور مؤثر در بازار رقابتی، ناگزیرند در کنار نوسازی و نگهداری تجهیزات، به الزامات استاندارد در فرایند تولید و شرایط محیط کار نیز توجه کنند و بی‌توجهی به این الزامات می‌تواند از بروز خطا در چاپ و صحافی و تحمیل هزینه‌های اضافی به ناشر و چاپخانه تا وقوع حوادث شغلی و به خطر افتادن جان کارکنان پیامدهایی به همراه داشته باشد.
از این منظر، ۲۲ مهرماه، روز جهانی استاندارد، فرصتی برای بازخوانی جایگاه استانداردسازی در صنعت چاپ ایران و بررسی این پرسش است که با توجه به سابقه صنعت چاپ در ایران، چاپخانه‌های کشور تا چه اندازه توانسته‌اند میان کیفیت تولید، ایمنی محیط کار و محدودیت‌های اقتصادی تعادل برقرار کنند.
استانداردسازی در صنعت چاپ، فراتر از رعایت چند دستورالعمل فنی، به معنای ایجاد یک چارچوب منسجم برای مدیریت فرایندهای تولید، کنترل کیفیت، ایمنی محیط کار و تحویل به‌موقع سفارش‌هاست. با توجه به اهمیت بسته‌بندی در زنجیره تأمین صنایع حساس، به‌ویژه داروسازی و مواد غذایی، برخورداری از فرایندهای مستند و قابل ارزیابی، به یکی از الزامات همکاری میان تولیدکنندگان و تأمین‌کنندگان اقلام چاپی تبدیل شده است.
علاوه براین بخشی از چاپخانه‌های کشور، همچنان با این تصور فعالیت می‌کنند که پیاده‌سازی استانداردها مستلزم صرف هزینه‌های سنگین، توقف ماشین‌آلات و افزایش فعالیت‌های اداری است؛ در حالی که استانداردسازی اصولی می‌تواند با کاهش دوباره‌کاری، جلوگیری از اتلاف مواد اولیه و بهبود گردش کار، هزینه‌های تولید را در بلندمدت کاهش دهد. در همین زمینه، ایمان هاتفی، فعال صنعت چاپ، در گفت‌وگو با ایبنا در تشریح اهمیت استانداردهای بین‌المللی و موانع گسترش آن‌ها در چاپخانه‌های کشور، بر ضرورت تغییر نگاه سنتی به این موضوع تأکید کرد.
استانداردهای بین‌المللی، ضرورتی برای همکاری با صنایع حساس
صنعت چاپ، در جهان بر پایه مجموعه‌ای از استانداردهای فنی و الزامات مرتبط با کیفیت، ایمنی و مدیریت فرایند فعالیت می‌کند، این الزامات به چاپخانه‌ها کمک می‌کنند تا محصولی متناسب با مشخصات سفارش‌دهنده تولید کنند و از بروز خطاهایی که گاه هزینه‌های سنگینی به مجموعه تحمیل می‌کنند، جلوگیری شود.
ایمان هاتفی، با اشاره به وضعیت رعایت استانداردهای بین‌المللی در چاپخانه‌های ایران گفت: بسیاری از چاپخانه‌ها به دلیل آنکه ضرورت رعایت استانداردها را به‌طور جدی احساس نمی‌کنند، برای اجرای آن‌ها اقدامی انجام نمی‌دهند؛ اما چاپخانه‌هایی که با شرکت‌های داروسازی، صنایع غذایی و مجموعه‌های فعال در حوزه آرایشی و بهداشتی همکاری دارند، ناگزیرند الزامات کیفی مشخصی را رعایت کنند.
وی افزود: در این صنایع، کیفیت و انطباق بسته‌بندی با الزامات تعیین‌شده اهمیت زیادی دارد؛ زیرا محصول نهایی برای ورود به بازارهای مختلف باید الزامات قانونی و فنی مربوط را برآورده کند؛ بنابراین، تأمین‌کنندگان اقلام چاپی نیز باید متناسب با نیاز مشتریان خود، فرایندهای تولید را بر مبنای استانداردهای مرتبط طراحی و اجرا کنند.
این فعال صنعت چاپ، با بیان اینکه استانداردسازی، مسیر تولید را شفاف‌تر می‌کند، اظهار کرد: زمانی که یک چاپخانه براساس استانداردهای مشخص فعالیت می‌کند، مراحل تولید، نقاط کنترل و الزامات کیفی آن تعریف‌شده است و امکان انحراف از فرایندهای اصولی کاهش می‌یابد. در چنین شرایطی، دانش سازمانی مجموعه افزایش پیدا می‌کند و با کنترل بهتر فرایندها، می‌توان ضایعات تولید را نیز کاهش داد.
وی ادامه داد: اگرچه برخی چاپخانه‌ها در ابتدای مسیر، رعایت استانداردها را هزینه‌بر می‌دانند، اما باید توجه داشت که کاهش ضایعات و دوباره‌کاری‌ها در بلندمدت می‌تواند این هزینه‌ها را جبران کند و ارزش افزوده بیشتری برای سازمان به همراه داشته باشد.
چاپخانه‌های استاندارد، پیشگامان حضور در بازارهای جهانی
با وجود اهمیت کیفیت محصول، استانداردهای مرتبط با ایمنی محیط کار نیز از جایگاه ویژه‌ای در صنعت چاپ برخوردارند، چاپخانه‌ها با مجموعه‌ای از تجهیزات مکانیکی، ماشین‌آلات متحرک، سامانه‌های برقی، مواد شیمیایی، مرکب‌ها و حلال‌ها سروکار دارند. کار با این تجهیزات و مواد، در صورت نبود آموزش کافی، نگهداری مناسب یا دستورالعمل‌های روشن، می‌تواند خطرهایی برای کارکنان ایجاد کند.
هاتفی، با اشاره به اهمیت استانداردسازی برای آینده صنعت چاپ کشور تصریح کرد: اگر شرایط فعالیت بین‌المللی برای صنعت چاپ ایران تسهیل شود و امکان همکاری گسترده‌تر با بازارهای خارجی فراهم آید، چاپخانه‌هایی که از چارچوب‌های استاندارد و فرایندهای قابل ارزیابی پیروی می‌کنند، شانس بیشتری برای ورود به بازارهای جهانی خواهند داشت.
وی افزود: شرکت‌های داروسازی به‌طور فزاینده‌ای از تأمین‌کنندگان خود انتظار دارند، الزامات کیفی مشخصی را رعایت کنند، این موضوع تنها به اقلام چاپی محدود نیست و انواع بسته‌بندی، بطری‌ها، قوطی‌ها، شیشه‌ها و سایر اجزای مورد استفاده در عرضه محصولات نیز می‌توانند مشمول الزامات کیفی و کنترلی باشند.
این فعال صنعت چاپ، با تأکید بر حساسیت شرکت‌های تحت لیسانس خاطرنشان کرد: برای مجموعه‌هایی که محصولات خود را تحت لیسانس شرکت‌های خارجی در ایران تولید می‌کنند، رعایت استانداردها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا شرکت صاحب امتیاز باید اطمینان داشته باشد که محصول و بسته‌بندی آن مطابق الزامات تعیین‌شده و در چارچوب فرایندهای اصولی تولید می‌شود.
هاتفی گفت: در چنین همکاری‌هایی، صرف ارائه محصول نهایی کافی نیست؛ بلکه تأمین‌کننده باید بتواند نشان دهد که تولید براساس فرایندهای تعریف‌شده انجام شده و الزامات موردنظر مشتری به‌صورت مستند و قابل ارزیابی رعایت شده است.
استاندارد محیط کار؛ از ایمنی تا کاهش ضایعات
یکی از موانع احتمالی در مسیر توجه به استانداردها، نگاه کوتاه‌مدت به هزینه‌های اجرای آن‌هاست؛ برخی واحدهای تولیدی ممکن است به‌روزرسانی تجهیزات، آموزش نیروی انسانی، اصلاح فضای کار یا استقرار نظام‌های کنترل کیفیت را هزینه‌ای اضافی بدانند؛ درحالی که بی‌توجهی به این الزامات نیز می‌تواند هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیمی به همراه داشته باشد، ضایعات کاغذ و مرکب، توقف ناخواسته دستگاه‌ها، دوباره‌کاری، خرابی تجهیزات، تأخیر در تحویل سفارش و حوادث شغلی، نمونه‌هایی از هزینه‌هایی هستند که با مدیریت بهتر فرایند تولید و توجه به الزامات فنی و ایمنی می‌توان از احتمال وقوع آن‌ها کاست.
هاتفی، با اشاره به گستردگی مفهوم استاندارد محیط کار اظهار کرد: استانداردهای محیط کار تنها به یک یا دو موضوع محدود نمی‌شوند و حوزه‌هایی مانند ایمنی، مسیرهای تردد کارکنان، جانمایی تجهیزات، چیدمان وسایل و استانداردسازی فرایندهای کاری را در بر می‌گیرند و رعایت این الزامات می‌تواند به بهبود زمان‌سنجی، تحویل به‌موقع سفارش‌ها، کاهش ضایعات و استفاده بهینه از انرژی و نیروی انسانی کمک کند، حتی نحوه استقرار تجهیزات و طراحی مسیر انتقال کار میان ایستگاه‌های تولید نیز در این زمینه اهمیت دارد.
این فعال صنعت چاپ ادامه داد: زمانی که تجهیزات و مواد اولیه به شکل اصولی جانمایی شوند، حرکت‌های اضافی کارکنان کاهش می‌یابد و انتقال کار از یک مرحله به مرحله بعد با سرعت و نظم بیشتری انجام می‌شود. در نتیجه، زمان تلف‌شده کمتر خواهد شد و چاپخانه می‌تواند با بهره‌وری بالاتری فعالیت کند.
هاتفی، با انتقاد از نگاه غیرحرفه‌ای به برخی از این موضوعات در چاپخانه‌ها گفت: بخشی از مشکلات به این موضوع برمی‌گردد که بسیاری از مجموعه‌ها به شکل سنتی و نسل‌به‌نسل اداره شده‌اند و فرصت کافی برای آشنایی با روش‌های نوین مدیریت تولید و استانداردهای حرفه‌ای نداشته‌اند.
وی افزود: اگر ارتباطات بین‌المللی صنعت چاپ، گسترش یابد و امکان حضور ممیزان و کارشناسان خارجی برای ارزیابی فرایندهای تولید فراهم شود، چاپخانه‌ها می‌توانند ایرادات خود را بهتر شناسایی کنند و از راهنمایی‌های تخصصی برای ارتقای عملکردشان بهره ببرند.
پراکندگی سفارش‌ها، مانعی برای استانداردسازی
در بازار چاپ، کیفیت پایدار و تحویل به‌موقع سفارش از عوامل مؤثر در حفظ اعتماد ناشران و دیگر سفارش‌دهندگان به شمار می‌روند، چاپخانه‌ای که بتواند مشخصات فنی سفارش را به‌صورت دقیق اجرا کند، خطاهای تولید را کاهش دهد و کیفیت محصول خود را در سفارش‌های مختلف حفظ کند، امکان بیشتری برای ایجاد همکاری‌های مستمر با مشتریان خواهد داشت. استانداردسازی فرایندها همچنین می‌تواند ارتباط میان بخش‌های مختلف چاپخانه را بهبود بخشد. وقتی معیارهای کنترل کیفیت، روش‌های نگهداری دستگاه‌ها، مسئولیت کارکنان و شیوه ثبت خطاها مشخص باشد، وابستگی فرایند تولید به تجربه فردی کاهش می‌یابد و انتقال دانش میان کارکنان آسان‌تر می‌شود.
هاتفی، یکی از دلایل استقبال محدود برخی چاپخانه‌ها از استانداردها را پراکندگی نوع سفارش‌ها دانست و اظهار کرد: برخی مجموعه‌ها تصور می‌کنند استانداردها تنها برای سفارش‌های خاص و محصولات حساس کاربرد دارند؛ در حالی که می‌توان اصول استانداردسازی را در تولید محصولات معمولی مانند پوستر و پاکت نامه نیز به کار گرفت.
وی افزود: اجرای فرایندهای استاندارد برای هر محصول، امکان کنترل بهتر کیفیت، کاهش ضایعات و تحویل منظم‌تر سفارش را فراهم می‌کند. هنگامی که مشتری کیفیت پایدار، بسته‌بندی مناسب و تحویل به‌موقع را تجربه کند، اعتماد بیشتری به چاپخانه پیدا خواهد کرد و این موضوع می‌تواند در حفظ مشتری و تقویت جایگاه رقابتی مجموعه مؤثر باشد.
این فعال صنعت چاپ با اشاره به اهمیت بسته‌بندی قطعات خودرو گفت: گاهی این تصور وجود دارد که برای بسته‌بندی محصولاتی مانند لنت ترمز، صرفاً خوانا بودن نوشته‌ها کافی است؛ اما بسته‌بندی این محصولات نیز باید از نظر کیفیت ساخت، ایمنی، سهولت باز کردن و امکان تشخیص دست‌کاری یا تقلب مورد توجه قرار گیرد.
هاتفی ادامه داد: وقتی مشتری با بسته‌بندی استاندارد و منظم مواجه می‌شود، اعتماد بیشتری به اصالت و کیفیت محصول پیدا می‌کند؛ بنابراین، استانداردسازی بسته‌بندی تنها یک الزام فنی نیست، بلکه می‌تواند در ارتقای تجربه مشتری، تقویت برند و افزایش قابلیت رقابت محصول نیز نقش داشته باشد؛ از طراحی ساختاری و گرافیکی بسته‌بندی تا مراحل چاپ و تکمیل آن، باید فرایندهایی تعریف شود که محصول نهایی از نظر کیفیت، ایمنی و ظاهر، انتظارات مشتری را برآورده کند.
کمبود آگاهی و نگرانی از هزینه‌ها؛ موانع اجرای استانداردها
هاتفی با اشاره به دلایل دیگر استقبال محدود از استانداردهای بین‌المللی گفت: یکی از موانع، آشنایی ناکافی برخی چاپخانه‌ها با استانداردهای مرتبط و نحوه دسترسی به منابع معتبر است؛ در حالی که بخشی از این اطلاعات از طریق وب‌سایت‌های تخصصی، مقالات و منابع منتشرشده قابل دسترسی است و مجموعه‌ها می‌توانند برای شناسایی الزامات مرتبط با فعالیت خود از این منابع استفاده کنند.
وی با بیان اینکه مانع دیگر، تصور نادرست درباره تأثیر اجرای استانداردها بر سرعت تولید است، یادآور شد: برخی مدیران نگران‌اند که ورود واحد کنترل کیفیت، تکمیل فرم‌ها و ثبت اطلاعات، باعث توقف ماشین‌آلات و از دست رفتن زمان تولید شود؛ در حالی که این اقدامات، اگر متناسب با نیاز مجموعه طراحی و به‌درستی اجرا شوند، می‌توانند از بروز خطا و دوباره‌کاری در مراحل بعدی جلوگیری کنند.
این فعال صنعت چاپ با تشبیه فرایند استقرار استانداردها به رشد یک کودک، اظهار کرد: اجرای استانداردها در ابتدای مسیر ممکن است به آموزش، زمان و پیگیری بیشتری نیاز داشته باشد؛ اما به‌تدریج که فرایندها در سازمان جا می‌افتند و کارکنان با آن‌ها آشنا می‌شوند، انجام کارها آسان‌تر و منظم‌تر خواهد شد و مجموعه می‌تواند از نتایج آن بهره‌مند شود.
هاتفی، همچنین یکی دیگر از چالش‌ها را اولویت‌بندی نادرست سفارش‌ها در برخی چاپخانه‌ها دانست و گفت: ممکن است یک مجموعه برای تولید تعداد معدودی جعبه دارویی، اجرای الزامات کیفی را ضروری نداند؛ زیرا بخش عمده فعالیت روزانه آن به تولید جعبه‌های قطعات، محصولات غذایی یا بسته‌بندی‌های دیگر اختصاص دارد. در چنین شرایطی، گاهی فرم‌های کنترل کیفیت صرفاً برای ارائه به مشتری تکمیل می‌شوند، بدون آنکه فرایندهای واقعی تولید براساس آن‌ها اجرا شده باشند، شرکت‌های داروسازی و مشتریان حرفه‌ای معمولاً به مستندات ارائه‌شده توجه می‌کنند و انتظار دارند مدارک، بازتاب‌دهنده عملکرد واقعی چاپخانه باشند؛ بنابراین، تکمیل صوری فرم‌ها نه‌تنها جایگزین اجرای استانداردها نمی‌شود، بلکه می‌تواند اعتماد مشتری را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
سرمایه‌گذاری در نیروی انسانی و محیط کار، بخشی از استانداردسازی است
در صنعت چاپ ایران نیز توجه به استانداردهای فنی، ایمنی و زیست‌محیطی می‌تواند در بهبود کیفیت محصولات و مدیریت هزینه‌های تولید نقش داشته باشد، تحقق این هدف، علاوه بر مسئولیت مدیران چاپخانه‌ها، به دسترسی به آموزش‌های تخصصی، آگاهی از الزامات قانونی و فنی مرتبط، نگهداری مناسب تجهیزات و تقویت فرهنگ پیشگیری از حوادث وابسته است.
علاوه براین تعامل میان چاپخانه‌ها، تشکل‌های صنفی، مراکز آموزشی و نهادهای مسئول استاندارد می‌تواند زمینه آشنایی بیشتر فعالان این حوزه با الزامات مرتبط را فراهم کند. آموزش‌های کاربردی و متناسب با شرایط واقعی چاپخانه‌ها، به‌ویژه برای واحدهایی که با محدودیت منابع مالی و فنی مواجه‌اند، می‌تواند در اجرای تدریجی و مؤثر اقدامات اصلاحی نقش داشته باشد.
هاتفی، با اشاره به نقش هزینه‌ها در تصمیم‌گیری مدیران چاپخانه‌ها اظهار کرد: میزان توجه یک مجموعه به استانداردها را می‌توان تا حدی در نحوه چیدمان محیط کار، وضعیت تجهیزات و شرایط کاری کارکنان مشاهده کرد.
این مصادیق نشان می‌دهند که مدیریت تا چه اندازه برای کیفیت تولید، ایمنی و بهبود مستمر اهمیت قائل است، البته در صنعت چاپ کشور مجموعه‌هایی نیز وجود دارند که حرکت به سمت استانداردسازی را آغاز کرده‌اند و این اقدام ارزشمند است. توسعه این تجربه‌ها و انتقال دانش میان چاپخانه‌ها می‌تواند به گسترش نگاه حرفه‌ای در صنعت کمک کند.
این فعال صنعت چاپ همچنین تأکید کرد: استانداردها نباید به‌عنوان مجموعه‌ای از فرم‌ها و هزینه‌های اضافی دیده شوند؛ بلکه باید آن‌ها را ابزاری برای مدیریت بهتر تولید، کاهش ضایعات، ارتقای کیفیت و افزایش اعتماد مشتری دانست. هر اندازه چاپخانه‌ها این رویکرد را جدی‌تر دنبال کنند، امکان حضور مؤثرتر آن‌ها در زنجیره تأمین صنایع حساس و بازارهای بین‌المللی نیز افزایش خواهد یافت.
روز جهانی استاندارد فرصتی است تا اهمیت این موضوع در بخش‌های مختلف تولید، ازجمله صنعت چاپ و نشر، بار دیگر مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا استاندارد در این صنعت تنها معیاری برای سنجش کیفیت محصول نیست؛ بلکه رویکردی برای کاهش خطا، حفاظت از نیروی انسانی، استفاده مسئولانه از منابع و افزایش قابلیت اعتماد در فرایند تولید به شمار می‌رود.
می‌تون گفت که پایداری صنعت چاپ به توانایی آن در ایجاد تعادل میان کیفیت، هزینه، ایمنی و مسئولیت‌پذیری وابسته است و توجه به استانداردها، زمانی می‌تواند به بهبود واقعی شرایط این صنعت منجر شود که از سطح دستورالعمل‌های مکتوب فراتر رود و در تصمیم‌گیری‌های روزمره، شیوه نگهداری تجهیزات و رفتار حرفه‌ای کارکنان نمود پیدا کند.
نظر شما