به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، کتاب «استقرار ارتش نوین در ایران»، نقش مستشاران نظامی آمریکا در راهبرد دفاعی ارتش در دوران پهلوی تالیف مجید نجفپور در نشر انتخاب به چاپ رسید.
اندیشه ایجاد دوباره ارتش متمرکز را در دوران فتحعلی شاه قاجار و در پی جنگهای ایران و روس و شکستهای سختی را که روسها به ایران وارد ساختند، باید جستوجو کرد. در این مقطع تاریخی از تحولات سیاسی ایران بود که عباس میرزا فرزند ارشد فتحعلی شاه به ضعف قوای دفاعی و نظامی در مقابل دشمن پی برد و مصصم شد تا نیرویی که قادر به دفاع از تمامیت ارضی کشور در برابر نیروهای روسیه در مرزهای شمالی کشور بهوجود آورد. وی ابتدا از کشورهای فرانسه و سپس انگلیس مربیانی را استخدام کرد و تعدادی از دانشجویان را به خارج از ایران فرستاد، واحدهای منظم پیاده نظام و توپخانه را دایر و کارگاههای ریختهگری برای تولید اسلحه ایجاد کرد. با این حال انگیزهای که ناشی از اقدامات عباس میرزا بود، دوام پیدا نکرد. شاید بتوان گفت مرگ عباس میرزا این تحول رو به رشد را متوفق کرد و تا سالها مورد غفلت حاکمان قرار گرفت.
قرن نوزدهم شاهد دو تلاش دیگر در ایران برای ایجاد ارتش نوین به سبک اروپایی و انجام اصلاحات جامع در آن بود. یکی از آنها در دوران صدارت امیرکبیر (۱۲۲۶- ۱۲۲۹ ش) و دوره دیگر در زمامداری میرزاحسین خان قزوینی ملقب به مشیرالدوله (سپهسالاراعظم) در سالهای ۱۲۵۸- ۱۲۹۰ و در دهه ۱۸۷۰ م، طرحهایی که دو شخصیت سیاسی دربار قاجار پیشنهاد کرده بودند هر دو متضمن تجدید سازمانهای کامل نظامی بود که با تقلید عمدی از تنظیمات عثمانی و با مساعدت افسران خارجی از اتریش و ایتالیا در زمان امیرکبیر و روسها که در زمان صدارت مشیرالدوله صورت گرفت. بیشک دیدگاه دو قدرت ذی نفع خارجی که در طول سلسله قاجاریه بر ارکان سیاسی و اقتصادی تسلط داشتند، یعنی روس و انگلیس، قدرتهایی که هر کدام سودای استعماری و سلطهپذیری بر ایران را در سر میپروراندند و ایران را در حالت ضعف نگه داشتند و مانع از تجدد سازمان ارتش آن میشدند در بررسی از تاریخ سیاسی و نظامی این دوران از تاریخ معاصر ایران عصر بریگارد قزاق و ژاندارمری دولتی است که از ویژگیهای شاخص این مقطع از تاریخ نظامی ایران است، در کنار این پدیدهها به هرج و مرج ناشی از شورش ایالات و حاکمان و ولایتها و شاهزادگان قاجار که هر کدام مدعی صاحب تاج و تخت پادشاهی بودند نیز باید اشاره کرد.
پیامدهای جنگ جهانی اول برای ایران به ویژه با توجه به نقاط ضعف سلسله قاجار به لحاظ سیاسی و نظامی و پیروزی بلشویکها در روسیه در سال ۱۲۹۴ ش، ۱۹۱۷ م در زمره عوامل مهمی هستند که بر ایجاد نهاد نظامی ارتش در حکومت ایران تاثیر بسیار قوی گذارد. دولت انگلیس نگران منافع خود در ایران بود قدرت گرفتن اندیشههای سوسیالیستی در کنار مرزهای ایران در سایه انقلاب بلشویکی روسیه احساس خطر برای دولت استعمارگر بریتانیا در ایران پررنگ میشد. انعقاد قرارداد ۱۹۱۹ که توسط کاکس، وزیر خارجه انگلیس و وثوق الدوله، نخستوزیر ایران دقیقاً بیانگر نگرانیهای دولت بریتانیا نسبت به منافع خود در ایران بعد از انقلاب بلشویکی در سرزمین روسیه و تشکیل اتحادجماهیر شوروی سوسیالیستی در آن کشور بود. به موجب قرارداد فوق اختیار ارتش و امور مالیه ایران در دست مستشاران انگلیس قرار میگرفت و دولت ایران موظف به پرداخت حقوق آنها بود و در مقابل تمامیت ارضی ایران مورد تایید انگلستان قرار میگرفت… در دوران حکومت پهلوی اول، دولتمردان ایرانی نسبت به استخدام وسیع مستشاران خارجی از کشورهای اروپایی در حوزهها و موضوعات مختلف نظامی و غیرنظامی اقدام کردند. این اقدامات باعث حضور پررنگ بیگانگان در حوزه سیاسی و نظامی ایران شد. بعد از گذشت بیست سال از کودتای ۱۲۹۹. ه. ش در ایران، آتش جنگی در قرن بیستم و در حوزه جغرافیایی قاره اروپا شعلهور گردید که زبانههای آن به سرزمینهای دیگر از جمله ایران نیز کشانده شد. در سوم شهریور ۱۳۲۰ به رغم اعلام بیطرفی دولت ایران این کشور به اشغال متفقین درامد، اما پایان جنگ برای مردم ایران بعد از قحطی، گرسنگی و کشتار مردم بیگناه و بیماریهای مختلف در شهرها و روستاها سقوط رضاشاه و به دنبال آن به قدرت رسیدن فرزندش محمدرضاشاه پهلوی بود. با اشاغال ایران توسط متفقین سرنوشت سیاسی، اقتصادی و نظامی این کشور به دست سفارتخانههای شوروی، انگلیس و آمریکا رقم خورد.
کتاب در پنج فصل با عناوین زیر؛ «زمینههای شکلگیری نیروی نظامی در تحولات تاریخ ایران معاصر»، «تاسیس ارتش متحدالشکل ایران در راستای یک کودتای نظامی»، «تحولات سیاسی و نظامی ایران بعد از جنگ جهانی دوم»، «نیم قرن استیلای ایلات متحده آمریکا بر ایران با تکیه بر توسعه نظامی» و «روابط سیاسی ایران با ایلات متحده آمریکا در تقابل با اتحادجماهیر شوروی» تدوین شده است.
آنچه بررسی شد بررسی ابعاد مختلف زمینهها و علل شکلگیری ارتش متحدالشکل در تاریخ معاصر ایران بود ارتشی که در آغاز قرن بیستم با وجود ناامنیها و عدمثبات در دولت مرکزی و ضعف و سستی رجال و دولتمردان عصر قاجار نیاز ضروری جامعه نگران، ناامید و پریشان از آینده پیشرو بود. هر چند که طرح تشکیل ارتش متحدالشکل در یک قرارداد استعماری تدوین گردید اما شرایط ناامنی زمانه الزام به چنین ساختار نظامی را ایجاب میکرد. اقشار مختلف جامعه ایران از طبقه کارگران تا تجار و طبقه تحصیلکرده و حتی روحانیون منتظر دست مسیحایی بودند که از آستینی بیرون آمده و به غائله آشوبطلبی پایان دهد. ماحصل جنگ جهانی اول در ایران علاوه بر بروز قحطی، مصیبتهای ویرانگر و تلفات انسانی فراوان حاکمیتهای خودمختاری در چهار نقطه از جغرافیای ایران شکل داده بود و در نتیجه یک کشور آشوبزده و رهاشده به تندباد حادثه و پرتگاه تجزیهطلبی در جغرافیای سرزمینی قرار گرفته بود.
دولت انگلستان که با مخالفتهای مردمی و هجمه مطبوعاتی در داخل و خارج ایران علیه قرارداد ۱۹۱۹ مواجه شده بود، چاره را در شکلدهی یک نظام سیاسی جدید و برچیدن قدرت تحلیل رفته قاجار جستوجو کرد اما نیک میدانست که جایگاه چنین قدرتی باید در یک فرد نظامی به منصه ظهور رسد و خود نیز به حضور مستقیم در ایران پایان داده و دخالت غیرمستقیم را در سایه دولتی دست نشانده اما تازه نفس در سایه امنیتی استبدادی به اجرا درآورد…
کتاب «استقرار ارتش نوین در ایران»، نقش مستشاران نظامی آمریکا در راهبرد دفاعی ارتش در دوران پهلوی تالیف مجید نجفپور در ۴۵۶ صفحه به بهای ۴۵۰ هزار تومان در نشر انتخاب منتشر شد.
نظر شما