شعرهای مجموعه «رامش» اثر شهین خسروی نژاد، برگزیده چهارمین دوره جایزه شعر کارنامه بر محوریت تعامل بین متن و مخاطب استوار است و بر همین اساس پرداختهای زبانی و معنایی، تعادلی منطقی دارند.
این که زبان یا معنا اولویتِ متن باشد، به تولید کننده متن بستگی دارد اما بدیهی است که هیچکدام قابل نادیده گرفتن نیستند. دو کُنشِ «ادراک» و «توضیح» از یک طرف و «گُستره تخیل مخاطب» از طرفی دیگر کلیدهای ورود به متن هستند و کشفِ هویّت متن یعنی همان ورود به جهان متن. آنچه از شعرهای مجموعه «رامش» به دست میآید، وجود جریان سیّال ذهنی شاعر است که در نتیجه اجازه ورود به لایههای درونی شعرها داده شده و در نهایت به پردازشی منتهی میشود که از یک متن موفق انتظار میرود.
شعرِ خانم خسروی نژاد تابع فُرم درونی است و حوزه محتوایی اثر مبتنی بر روابط دال و مدلولی است که در آن معنا در موازات متن حرکت میکند، چرا که هر متنی نیازمند وجود یک رابطه دلالتی است. البته این رویکرد فقط مختص به همین مجموعه نمیشود بلکه با بررسی کارنامه شعری شاعر متوجه میشویم که این استراتژی در دیگر آثار ایشان نیز قابل پیگیری است. این حرکت معنا در موازات متن، به شکل فزایندهای موازنههای معنایی را بالا برده است: «درست هنگامی که پشت ترازو ایستاده بود/ میخندید/ جِرمی نداشتم این تنها وزنی بود که نوشت/ در تاریکخانه دست همه رو میشود/ که ظاهر میشوم خلاف وزن/ و فرو میریزم/ پی در پی/ درست هنگامی که پشت ترازو ایستاده است/... ص 35»
برآیندی که از متن و مضمون این سطرها به دست میآید، هارمونی سیّال کلمات و توجه هوشمندانه شاعر به عناصر و متغیرها در جهت فهم متن است که این از جمله عوامل تأثیرپذیرهای تعیین کننده درون متنی است که تحلیل و دریافت آن را با توجه به ساختارهای ذهنی مخاطب فراهم میکند چرا که فراشدِ شناخت درستِ نشانهها و عناصر متن، همواره موقعیت کشف ایدهها را نیز به وجود میآورد. به این سطرها دقت کنید: «مقایسه کن عقاب تنیسون را با باز تدهیوز/ خرگوشانت را درین مزرعه میان سطرها ول کن/ شاید یکی از آنها عقاب معنی شود دیگری باز و سومی خرگوش/ هنوز کوچک بودم که بدنیا آوردمت/ موهایم دُم خرگوشی بود/ مادر معنی شدم ـ پریدم لابهلای علفها/ شیر خوردیم تو خندیدی من دردم گرفت/ ص 48»
عناصر به کار گرفته شده ـ مزرعه، خرگوش، عقاب، علف و ... ـ همه در منطق روایت تأثیرگذارند و در گسترش معناهای مستتر در متن دخالت دارند اما نکته مهم این است که عناصر متنی و فرامتنی در تداوم روایت، میتوانند مشخص کنند که از میان معناها و دریافتهای متعدد، کدام مورد را حذف و کدام مورد را گسترش داد. مثل همین سطرهای بالا که «مزرعه، مادر، شیر و...» ضرباهنگ روایت را جهت داده و در بستری عمیق، لذّت کشف و دریافتهای شاعرانه را به مخاطب میبخشند. کلمات، تصاویر، عناصر و ... نشان میدهند که شاعر در بازیابی پدیدهها برای آنها معنا ایجاد کرده است، البته این عناصر و نشانهها را از کارکرد مکانیکی شان به خوبی دور کرده و در کارکردی حسی ـ ادراکی به دنبال تولید مفهوم آنان بوده است.
تکثیر مفاهیم در شعرهای مجموعه «رامش» بارها و بارها اتفاق می افتد که وجود ظرفیت تشخُص طلبی باعث شده ما با متنی روبهرو باشیم که ابعاد مختلف معنا و مفهوم پذیری را در خود وارد میکند و در نهایت خودِ متن نیز همراه خواننده فکر میکند. آنچه که از خوانشِ کلی مجموعه «رامش» به دست میآید این است که خودِ راوی در مرکز تحولات ذهنی ایستاده و با آگاهی از لایههای درونی سطرها، پدیدههای جدی پیرامونش را کشف و زمینه ورود تفکر را به لایههای درونی شعرش فراهم میسازد.
همواره شاعرانی که نگاهی هستی شناسانه و بی واسطه ارائه میدهند، نوعی پویایی و کُنش متقابل و هدفمند در ذهن مخاطب ایجاد میکنند و روایتهای چالش برانگیز و تفکر محور خلق میشود. «با شلیک موشکی کاغذی/ شهرشان ویران شد/ گذشتهشان سوخت/ خدا را شکر همه جا پاها رفت/ خدا را شکر که شکل کلی حوادث ریخت/ حالا روی یک نیمکت یادگاریاند/ با مینیاب هایشان در عکس/ نیمکت کلاس اول همیشه جای وسیعی داشت/ هر روز تکه تکههای کسی بر میگردد به شتاب/ فریاد می زند یافتم یافتم/ به اندازه وزن مایع هم حجمش گیج/ ص 57».
شهین خسروینژاد متولد ۱۳۳۸ در کرمان و کارشناس ارشد زبانشناسی است. از ایشان تاکنون ده مجموعه و گزیده شعر منتشر شده که بدین شرح است: «و ربط دارد هر چیزی به همه چیز» نشر کتاب خانه 1380، «برگها در وای» (نامزد دریافت جایزه شعر امروز ایران کارنامه) نشر کتاب خانه 1381، «رامش» (برگزیدهی چهارمین دورهی جایزهی شعر کارنامه) 1382، «در اعماق این شعر» (گزیدهای از سه اثر ذکر شده)، «پستههای کوهی» 1385، «در راه» 1386، «آفتاب پیش از الف» 1389، «همین که است» 1389، «با موریانهها در راه» (برگزیده چهارمین دورهی جایزه شعر زنان ایران/ خورشید و برگزیده جشنواره آن) 1389 و «امپرسیون بیرون غار» (انتشارات نگاه) 1390.
نظر شما