به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، دكتر مهدي محقق در ابتداي اين نشست ابوحاتم رازي را از چهرهاي درخشان عصر خود ناميد و گفت: او آثار متعددي از خود به يادگار گذاشت كه معروف‌ترين آن، كتاب الاصلاح است كه خوشبختانه در تهران چاپ شده و اكنون چاپ دومش با مقدمه پروفسور شين نوموتو و ترجمه فارسي دكتر سيد جلال الدين مجتبوي از سوي انجمن آثار و مفاخر اسلامي منتشر شده ‌است.

عضو هيات علمي دانشگاه تهران افزود: كتاب الاصلاح در مسائل زبان‌شناسي قرآن و صرف و نحو عربي و مسائل شعر حاوي نكات جالبي است. ابوحاتم رازي در سال 122 فوت كرده كه هنوز در آن دوره تحول زبان فارسي به كمال خود نرسيده بود. به همين دليل ابوحاتم رازي معتقد بود كه قرآن را نمي‌توان به زبان‌هاي ديگر ترجمه كرد در حالي كه بعدها كارهاي بزرگي در اين زمينه انجام شد كه انديشه ابوحاتم را در حقيقت كنار زد.

محقق با اشاره به كتاب ديگر ابوحاتم رازي «اعلام النبوة» اظهار داشت: همانطور كه مي‌دانيد محمد بن زكرياي رازي متهم به الحاد و انكار نبوت شده است و گروهي معتقدند دشمنان محمد بن زكرياي رازي برخي كتاب‌ها را به او نسبت داده‌اند. موضع ابوحاتم رازي در اين كتاب دفاع از نبوت در برابر موضع محمد بن زكرياي رازي است.

در ادامه اين مراسم «پروفسور شين نوموتو» درباره ابوحاتم رازي گفت: وقتي مي‌خواهيم راجع به ابوحاتم رازي و انديشه‌هاي وحياني او صحبت كنيم با افكار چند وجهي او مواجه مي‌شويم. در قرن چهارم بعد از هجرت انديشه ديني مسلمانان با افكار فلسفي يونان و حتي افكار هندي‌ها مواجه شد كه بين عقل، دين و ترجيح اين دو مواجه‌اي بوجود آمد. در اين قرن همچنين با ظهور افكار تشيع و اوج گرفتن آن مواجه هستيم كه بيشتر منظور تشيع اسماعيلي است كه اين امر توسط مارشال هاسبن در كتابي سه جلدي به خوبي تشريح شده است.

وي افزود: در كتاب الزينة، ابوحاتم رازي تسلط خود را نه تنها به ادبيات عرب بلكه به زبان‌هاي يوناني و ... نشان مي‌دهد و انديشه‌هاي خود را در مسئله ديانت و تعقل نمايان مي‌سازد. در كتاب الاصلاح نيز نفوذ افكار نوافلاطوني و افكار تصوف، عرفاني و فلسفي‌اش را به روشني بيان مي‌كند.

وي با اشاره به انديشه ابوحاتم رازي در رابطه با افكار عرفاني و وحياني اظهار داشت: ابوحاتم رازي در آثارش كوشيده است تا مخاطب را به اسماعيليه دعوت كند. در واقع او تفكر قرمطيان را در شهر ري نمايندگي مي‌كرده و مخالفيني هم داشته است.

نوموتو اظهار داشت: ابو حاتم رازي در كتاب الاصلاح به مخالفت با انبياء گذشته اشاره مي‌كند و مخالفت با علي بن ابيطالب را نيز شبيه اين مخالفت‌ها ارزيابي مي‌كند. در اين كتاب ابوحاتم رازي سعي مي‌كند دشمني با انبياء را شبيه دشمني‌هايي عصر خود نشان دهد.

وي افزود: برخي رازي را پيرو فاطميون نيز دانسته‌اند اما تحليل ما اين است كه او نه به فاطميون و نه به اسماعيليون به طور مستقيم وابستگي نداشته است.
 
اين محقق اظهار داشت: كتاب الزينة به خاطر غنايي كه در ادبيات عرب و يوناني دارد مورد استناد جلال الدين سلوكي و محمد باقر زين العابدين خوانساري واقع شده است. در فصلي از اين كتاب راجع به برتري زبان عربي صحبت شده است. او اين زبان را برتر مي‌داند؛ نه تنها به خاطر غناي ادبي‌اش، بلكه به خاطر اين كه زبان آسماني قرآن هم بوده است.

وي در ادامه به انديشه‌هاي ابوحاتم رازي در خصوص امام قائم اشاره كرده و گفت: او هر نبي و رسول را به عضوي از بدن تشبيه كرده است. حضرت رسول مثل بدن انسان است كه تجسمي از دنياي صغير را نشان مي‌دهد. او عقيده دارد كه امام قائم آخرين روح زندگي بخش اين سلسله ائمه و انبياء است كه تعليمات او روح تازه‌اي به تمام آموزش‌هاي ديني گذشته مي‌دهد. امام قائم تمام كننده دانش‌هاي ديني و تمام كننده علم و عمل انبياء گذشته ‌است و اطلاعاتي دارد كه حضرت رسول نيز آنها را نداشته است.

اين استاد دانشگاه در ادامه اظهار داشت: به عقيده رازي حروف مبناي خلقت همه چيز تلقي مي‌شود و اين نشان از تشابه فكري بين شيعه اسماعيلي و شيعه اثني‌ عشري است. اسماعيليه عقيده دارد كه هر امام نوعي از الهاماتش را ادامه مي‌دهد و الهامات نبوت را به درجه‌اي ديگر مي‌رساند. آخرين اين ائمه كه قائم باشد نه تنها قوانين پنهان بلكه تمام قوانين انبياء گذشته را بيان مي‌كند. اسماعيلي‌ها نام اين امر را كشف مي‌گذارند كه نقطه اوج بيان اسماعيلي است.

پرفسور شين نوموتو در پايان سخنانش گفت: تحقيق در آراي ابوحاتم رازي به شناخت ما از اوضاع سياسي اجتماعي قرن چهارم بعد از هجرت نياز دارد و شايد انتقاد رازي از قرمطيان و استقلال او از فاطميون منوط به اوضاع سياسي آن زمان باشد.