خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 19 شهريور 1400 ساعت 9:00 https://www.ibna.ir/fa/report/310566/چریک-پنجشیر-شیفته-شعر-ایران-افغانستانی-بدون-جنگ-آرزوی-شاه-مسعود -------------------------------------------------- نگاهی به کتاب «احمدشاه مسعود به روایت صدیقه مسعود» به مناسبت سالروز ترورش عنوان : چریک پنجشیر شیفته شعر ایران/ افغانستانی بدون جنگ آرزوی شاه مسعود -------------------------------------------------- کتاب «احمدشاه مسعود به روایت صدیقه مسعود» روایت با جزییات تلخ و شیرین از زندگی احمدشاه مسعود است که با ترجمه افسر افشاری ترجمه شد و به دلیل روایت خاصش مورد توجه دوستداران مسعود قرار گرفت. در این کتاب خواننده در کنار جنگ از زندگی و عاشقانه‌های چریک پنجشیر هم مطلع می‌شود. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)،پری! اگر با مرگ من در کشور صلح برقرار می شود، من آماده رفتن هستم. (ص196) این جمله ای است که احمدشاه مسعود پس از سال ها مبارزه برای آزادی افغانستان از دست روس ها و پس از آن طالبان به همسرش می گوید، جمله ای که نشان می دهد او از جنگیدن و دیدن کشته های بیشمار خسته شده بود و دیگر رمقی برای جنگ حداقل با خودی های متحجر را نداشت. خواندن کتاب احمدشاه مسعود روایت صدیقه مسعود شما را با پستی و بلندی قهرمانی اشنا می کند که تنها حامی مردمان زجردیده افعانستان نیست؛ او شخصیتی دیگری هم دارد که عاشق ادبیات و تاریخ است و حالا بعد از مرگش پری گل که خانواده مسعود او را صدیقه می نامند، ما را با روی دیگر زندگی همسرش آشنا می کند، از قلب درد کشیده، آروزهای به ثمر ننشسته و دره پنجشیر می گوید که تا قبل از جنگ مثل سرزمین پریان بود و امروز هنوز جنگ آن را رها نکرده است. او ما را به بخش های نادیده و ناشنیده زندگی اش می برد تا به همه بگوید چه گوهری از دست افغانستان رفت و چه آروزهایی که به ثمر ننشست و هنوز در افغانستان طبل جنگ برپاست. زنی زیبا ساکن دره پنجشیر پری گل در نخستین سطور کتاب احمدشاه مسعود به روایت صدیقه همسرش را در چند جمله مردی خوش ذوق، شیفته شعر و ادبیات و تاریخ وصف می کند و پس از دوران کودکی خودش می گوید که چه طور به عنوان زنی ساکن ولایت پنجشیر عمری را در جنگ گذرانده و زندگی ناآرامی را سپری کرده است. او می خواهد در این روایت به عنوان زنی عاشق احمد شاه مسعود به دل تاریخی مانوس با جنگ و فقر برود که با چشمانش مشاهده و با پوست، گوشت و استخوانش زندگی کرده است. او از خانواده پرجمعیتش و زندگی در دهکده (بازارک) در نزدیکی (جنگلک) محل زندگی همسرش روایت می کند و این که تا قبل از جنگ با بیگانه و خودی چند سالی را با خوشی و سادگی در کنار پدر و مادرش که عاشق هم بودند، طی کرده است. نکته جالب همسر احمدشاه مسعود درباره شناسنامه اش است:طبق حساب من سال تولدم 1970م/ 1349 ش بود اما می تواند سال 1960م/ 1350 ش هم باشد! در کشور ما شناسنامه وجود ندارد. تولد هر کس را با وقایع مهم مشخص می کنیم، مثل سالی که روس ها پایگاهشان را در آستانه مستقر کردند. (ص 28) پری گل که بعد از ازدواج از سوی خانواده همسرش به نام صدیقه خوانده می شد، همسرش را می ستاید و او را قهرمانی می بیند که مرگ در کمینش نشسته است: شب هنگام وقتی گذشته ها را مرور می کرد، خاطرات زمانی که هنوز با هم ازدواج نکرده بودیم برایم تعریف می کرد. شاید هم از قبل پیش بینی کرده بود که بزرگ شدن بچه هایش را نخواهد دید و دلش می خواست روزی بتوانم خاطراتش را به آن ها منتقل کنم. (ص 30) حضور سایه وار عشق در هنگام مطالعه خاطرات پری گل برخی تفاوت زندگی و پوشش زنان را درمی یابیم مثلا پوشش زنان و دختران کابل متفاوت از پنجشیر است:وقتی برای دیدن خویشان به کابل سفر کردیم تفاوت زیادی بین زندگی دختر عمه ها و خودم ندیدم، جز اینکه آنها تلویزیون و برق داشتند ما در خانه شمع روشن می کردیم و به رادیو گوش می دادیم (حداقل برای طبقه اعیان تر)، دختران جوان در مراکز پایتخت شهر نو، با سر لخت، شلوار جین یا حتی دامنی کوتاه رفت و آمد می کردند، حال آن که مادرشان یک روسری ساده سرشان می کردند... من بر خلاف آنچه گفته شده هیچ وقت نه چادری داشتم و نه هرگز آن را سر کردم. هنگامی که با شوهر و بچه هایم به پنجشیر، تاجیکستان یا کابل می رفتم سر تا پایم را در حجابی بلند می پوشاندم، اما صورتم را پنهان نمی کردم. (ص 35) زن بودن در افغانستان چه دیروز و چه امروز سخت است، فرق نمی کند این زن مادر پری گل باشد چه خودش، فاجعه وقتی بیشتر می شود که زن باشی و جنگ هم باشد و آبستن: تولد برادرم طارق را کاملا به خاطر می آورم. شب تاریک بود و بدون تابش نور ماه. مادرم در خانه فریاد می کشید کیسه آبش پاره شده بود و زایمانش دشوار. به خاطر جنگ، خبر کردن قابله غیرممکن بود. فقط یکی از عمه هایم به در این کار به مادرم کمک می کرد. برادرانم بیدار شده بودند و در یک گوشه خانه پناه گرفته بودند و من با مشاهده درد کشیدن مادرم می گریستم. ناگهان هواپیماها شروع به بمباران دره کردند. زمانی که زیر پنجره پناه گرفته بودم، بدترین کابوس ها را تجربه می کردم. (ص 58 ) در میان جنگ و دربه دری و انواع دسختی هایی که فکرش هم دشوار است، پری گل در زندگی احمدشاه مسعود حضور پیدا می کند، حضوری که گاه واضح است و گاه سایه وار مثل زمانی که او را یواشکی در هنگام تعلیم سربازان یا مطالعه دید می زند و چه وقتی که گاهی از او پذیرایی میکند و هنوز خیلی کوچک است:مثل همه دختر بچه های کوچولویی که پدر و مادرشان مهمان دارند، من هم برای او آب گرم، چای و چراغ می بردم او حالا در دره مشهور بود و همه مردم آرزو داشتند، او را ببینند یا حداقل به او نظری بیندازند. اما من با این که در کنار او بودم، آن قدر خجالت می کشیدم که هنگام ورود به اتاق با صدایی نامهفوم زمزمه می کردم: سلام امیرصاحب اگر غرق مطالعه مدارکش بود، با مهربانی مرا دست می انداخت و می گفت: با من حرف می زنی یا با قالیچه ام؟ (ص62) ازدواج محرمانه احمدشاه مسعود 34 سال سن دارد و برخی او را تشویق به ازدواج می کنند، او هم تصمیم می گیرد به خواستگاری برود، اما هنوز نمی داند که دختری که قرار است، همسرش شود، خیلی به او نزدیک است. او به خواستگاری دختری می رود که منجر به ازدواج نمی شود، اما حوادث به شکلی پیش می روند که او را به سمت گل پری می کشانند. هر چند در ابتدا متقاعد کردن پدر گل پری برای ازدواج کار آسانی نیست: با وجود این موفق نمی شود موضوع را با او مطرح کند. برای همین تصمیم می گیرد مرا ببیند با این فکر که اگر از من خوشش بیاید جرئت پیدا می کند مرا از پدرم خواستگاری کند. به همین جهت چندین بار به هنگام رفتن به اتاقش بدون این که در بزند وارد خانه شد. بایستی مرا زیبا دیده باشد زیرا یک شب عزمش را جزم کرد و پدر و مادرم را نزد خودش فراخواند... (ص97) زندگی احمدشاه مسعود، زندگی معمولی نیست و در نتیجه ازدواجش هم معمولی و به شکل مرسوم نیست، او شرایط دشوار زندگی اش را به عنوان یک چریک برای پری گل توضیح می دهد: آیا می پذیری ازدواجمان به سادگی برگزار شود؟ من قادر نیستم مراسمی در شان تو برگزار کنم و تو دلیلش را می دانی. اگر دشمن از این موضوع باخبر شود علاوه بر بمباران اینجا از تو به عنوان نقطه ضعف من استفاده خواهد کرد و برای تحت تاثیر قرار دادن من، به تو صدمه خواهند زد. اگر بخواهیم چند روزی را در اینجا در آرامش بگذرانیم و نه در غار و زیر بمباران، بهتر است این ازدواج محرمانه برگزار شود. در حالی که بازوی مادرم را فشار می دادم، اهسته گفتم که با ازدواج محرمانه موافقم. (ص101) احمدشاه مسعود برخی از خاطرات زندگی اش را برای همسرش تعریف می کند، این که چه شد که تصمیم گرفت در پنجشیر مستقر شود و بجنگد: در سال 1957م/1354ش بعد از کودتای نافرجام علیه داوود، شوهرم و دوستانش به کوه فرار می کنند در حالی که سرگردان و گرسنه شده بودند به پیرمرد چوپانی برمی خورند که بدون کوچک ترین خواهشی برای آنها با آتش هیزم نان می پزد. زمانی که آنها با اشتها نان را می بلعیدند. پیرمرد به آنها می گوید: رویای من این است که تپانچه ای با مارک ماکاروف داشته باشم تا از گله و کشورم دفاع کنم. شوهرم به او جواب داد: یک روز به جای ماکاروف چهارتای آن را به تو خواهم داد! (ص110) صلح در افغانستان؛ آروزیی نارس شخصیت چریک پنجشیر، شخصیت خاصی بود و پری گل به عنوان یک نوعروس او را این گونه توصیف می کند: اوایل نمی توانستم با او راحت باشم بایستی اذعان کنم که او برایم خیلی ترسناک بود. اقتدار ذاتی اش دیگران را از او دور نگه می داشت و حتی نزدیکانش جرات نگاه کردن در چشمانش را نداشتند. (ص 111) همین مردی که پری گل او را چنین خاص می بیند در قاب های دیگر این روایت به شدن عاشق، شوخ و شنگ و به شدت خانواده دوست است. اگر خاطرات همسر مسعود را کامل بخوانید در بسیاری از صفحات آن سطوری خواهید یافت که چریک پنجشیر از جنگ گریزان است و دلش برای صلح و طبیعت و زندگی عادی تنگ شده است: من از جنگ متنفرم! از آزار یک حیوان متنفرم چه رسد به بدرفتاری با یک انسان! تصورش را بکن! گمان می کنی روزی برسد که ما زندگی طبیعی داشته باشیم؟ آیا دوباره بچه های ما به مدرسه بازخواهند گشت؟ دوست داشتم که خانه ای کوچک در یکی از باشکوه ترین مناظرمان داشتیم و من صبح ها عازم کار می شدم و بعدازطهرها پیش تو برمی گشتم. پری به من بگو روزی آروزی من برآورده خواهد شد. (ص123) من بلد نبودم او را با استدلال های سیاسی تسلی دهم اما عشق و اعتماد من به او دلش را گرم می کرد. (ص112) این سطور بخشی از سخنان زن و شوهری است که جنگ در زندگی آنها تنیده بود و میان تانک، خمپاره و مسلسل و انفجارهای پیاپی عشق ورزیدند و زندگی را میان جنگ رها نگردند، هر چند گله های آنها در گوش تاریخ نشست اما فایده ای نداشت. زندگی در جریان است، فرقی نمی کند افغانستان را روس ها اشغال کنند یا اسلام گرایان افراطی. در همه حال احمدشاه مسعود در حال تکاپوست و گاه دور از خانه و فرزندانش در غیاب او دلتنگند:احمد برای پدرش خیلی دلتنگی می کرد یک روز صبح که من در آن طرف حیاط با مادرم صحبت می کردم صدای فریادی شنیدیم. پسرم عکس پدرش را از دیوار اتاق پایین آورده بود و در پایین آن خوابیده بود و گریه می کرد و می گفت: بابا چرا نمی آیی با من بازی کنی؟ (ص134) آرامگاه احمد شاه مسعود در پنجشیر دخترانم مایه افتخارم هستند! خانواده پری گل مدت ها از پنجشیر دور بودند و حال به دره برگشتند، تصویری که او برای ما شرح می دهد، بسیار دردناک است:وقتی به بالای پنجشیر رسیدیم با منظره ای تکان دهنده روبه رو شدیم. جایی که بیست سال پیش به روی دره ای سبز باز می شد و در آن ساکنان اندکی سکونت داشتند، اکنون خرابه ای بیش نبود. در مزارع زغال شده اسکلت تانک های واژگون شده به چشم می خورد. شوهرم به طرفم خم شد و گفت: اگر تعداد جنگ هایی را که در اینجا در گرفته و تعداد بمب هایی را بر سر اینجا ریخته شده می دانستی، حتما از آنچه که از پنجشیر باقی مانده خوشحال می شدی. (ص139) خانواده مسعود در حال بزرگ شدن و افزایش است، حالا احمد تنها پسر خانواده و چهار خواهر دارد، گل پری دوست دارد که برای او برادری بیاورد اما احمدشاه مسعود به دخترانش می نازد: چند روز بعد خواهرشوهر بزرگ ترم، بی بی شیرین به دیدن ما آمد. او در حالی که نوزاد را در آغوش می گرفت، شروع به گریه کرد و گفت: باز هم یک دختر. همان طور که او بی تابی می کرد، من هم شروع به گریه کردم. همان لحظه شوهرم وارد اتاق شد و مبهوت از ما پرسید: چرا گریه می کنید؟ اتفاق بدی افتاده است؟ خواهرش جواب داد: من برای شما ناراحتم. چقدر برایتان دعا کردم پسردار شوید... شوهرم به او آنچنان نگاهی کرد که اگر به شما چنین نگاهی می کردند، تا اعماق وجودتان نفوذ می کرد. می گفت: آیا فلج است؟ کور است؟ لنگ است؟ نه خوب پس چرا شکایت می کنید؟ او یک دختر کوچولوی مسلمان و زیباست که مایه افتخار پدر و مادرش است. من ترجیح می دهم بیست دختر داشته باشم تا پسری که گمراه باشد. دیگر نمی خواهم چنین حرف های خامی را بشنوم! (ص159) کابل به دست اسلامگرایان افراطی افتاده و خانواده مسعود باید بروند و در این میان شهر پر از کشته و زخمی است و کودکان و زنانی که قربانی می شوند، تصویری است که همسر مسعود با شرحی تلخ این تصویر را پیش چشم ما روایت می کند: با چشمانم چیزهایی دیدم که هرگز حتی برای بدترین دشمنانم هم آرزوی دیدنش را نمی کنم. تکه های اجساد متلاشی شده، خونی که همه جا ریخته شده بود، فریاد مجروحانی با شکم های پاره شده که نیمی از امعا و احشاء شان بیرون ریخته بود، زنان و بچه هایی که گریان می دویدند، اجساد مادرانی که بچه هایشان را در آغوش گرفته بودند، روی زمین افتاده بود، گویی این گونه می خواستند آنها را در مقابل مرگ محافظت کنند. یک موشک درست روی ماشین جلویی ما افتاد و مسافران آن مثل عروسک خیمه شب بازی تکه پاره شده از آن بیرون ریختند. شوهرم هنگام رانندگی آن قدر فرمان را فشار داده بود که دست هایش سفید شده بود در حالی که رنگ صورتش کبود شده بود، جوری به من نگاه می کرد که گویی برای آخرین بار است مرا می بیند. گفت: پری خدا کی می خواهد دست از تنبیه مردم افغان بردارد؟ چه کرده ایم که باید این گونه تنبیه شویم؟ (ص 170) چریک دوستدار زمزمه های عاشقانه سیمین تصورش دشوار است برای کسانی که احمدشاه مسعود را نمی شناسند که او در عین آن که چریک باشد، به ادبیات عشق بورزد و از روحیه شاعرانه ای هم برخوردار باشد: شروع کردم به خواندن شعری از یک شاعر ایرانی، به نام سیمین بهبهانی که واقعا به اشعارش علاقه دارم. شعرهای او برای شوهرم بسیار اهمیت داشت و از اول ازدواجمان، در واقع این علاقه را در من ایجاد کرد. به خصوص شعری از او را به خاطر دارم که اشاره به کسانی داشت که بدون این که به آنها چیزی بگویی حرف تو را می فهمند: چه زیباست کسی را در کنارم داشته باشم که حرف های قلبم را قبل از اینکه لب به سخن بگشایم، می فهمد. او بیشتر اوقات این شعر را برایم می خواند. (ص 208) روزهای زندگی چریک پنجشیر به شکلی گذشت که همسرش احساس می کند خبری در راه است و نشانه های آن را برمی شمارد و حتی خلوت شوهر و پسرش را هم نشانی از رفتن عشقش می داند، رفتنی که به شدت تلخ است: همیشه احمد را به کناری می کشید تا با او رو در رو صحبت کند. پسرم تا به حال حرف های او را برای من تعریف نکرده، زیرا او رازنگه دارتر از آن است که این نوع اسرار محرمانه را برای من بازگو کند. باد کمی از گفت وگوهای آنها را برایم آورد: به من قول بده اگر برایم اتفاقی افتاد، دنبال انتقام گرفتن نباشی. همگامی من مردم آیا آن قدر قوی خواهی بود که مرا بر پشت خود سوار کنی و تا بالای کوه ببری؟ تصور نکنید که او آدم غیرطبیعی بوده اسن نه چنین نبود. این نوع تفکرات در صحبت های او دلایل حکیمانه ای داشت... (ص245) صفحات خاطرات پری گل به پایان رسیده و من حالا از او و همسرش اطلاعات زیادی دارم، از مردی که سعی کرد در کشوری که مدت هاست محل منازعه قدرت هاست صلح را برقرار کند. مردی که در دره پنجشیر گروهش را می چیند و برای نجات مردمش هر کاری می کند تا شاید برای نسل بعد امید زیستن در صلح باشد، امیدی که گاه به یاس تبدیل می شود و عاقبت احمدشاه مسعود با خدعه و حیله کشته شد و امروز نامش هنوز در پنجشیر طنین انداز است. چاپ چهارم کتاب احمدشاه مسعود به روایت صدیقه مسعود نوشته شکیبا هاشمی و ماری فرانسواز کولومبانی با ترجمه افسر افشاری در 272 صفحه و شمارگان 700 نسخه از سوی نشر مرکز منتشر شده است.