خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 18 شهريور 1400 ساعت 9:09 https://www.ibna.ir/fa/note/309926/پادشاه-ادبیات -------------------------------------------------- سیری در ادبیات روسیه/ 2 عنوان : پادشاه ادبیات -------------------------------------------------- تقویم ادبیات در نهمین روز سپتامبر آراسته است به نام بلند پیامبر داستان و پادشاه ادبیات. با ما همراه باشید در سفری کوتاه به پهنه ذهن و گستره روح تولستوی کبیر. متن : خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)- سعید تشکری؛زیستن در شَک، سهم تولستویِ مَلّاک بوده است. او در میانه تردیدهای تکثیریافته، بالاخره پس از نوشتن کتاب های بزرگش چون جَنگ و صُلح، آناکارنینا، قزاقان و ...، مرگ ایوان ایلیچ را نوشت و بسیاری دیگر را که از او داریم. اگر بخواهم زیست نامه او را در روز تولدش بگویم اَمری تکراری است؛ اما گفتن از تردیدهایِ این نویسنده با جَنگلی از اَفکار نیازمند درکی دیگر است. رومَن رولان درباره کتاب تولستوی می گوید: تولستوی با همه زشتی اش، صورتش به جنگلی چون اِستپ می ماند که در آن گُم می شوی؛ گم شدنی که شوپنهاور هم در نامه اش به او می گوید. وقتی درباره ایمانش از شوپنهاور می پرسد، خود طُرفه حکایتی ست. شوپنهاور استاد فلسفه که دشمن هِگِل و هم دوره نیچه است. نامه نگاری تولستوی با شوپنهاور در بابِ همسرش آنا، یکی از شگفت انگیزترین تردیدهای تولستوی بزرگ است. او در نامه اش به شوپنهاور گلایه می کند و از خیانت آنا می گوید. شوپنهاور به تولستوی می گوید: تو پیامبرِ ادبیاتِ روس، در شخصیت یک مَلاکِ بزرگ هستی، دهقانانِ بسیاری را کتک زده ای؛ خیلی اوقات مَست بوده ای؛ فحش داده ای؛ حالا از چه طلبکار هستی؟ تو آدم زشت و خشکی هستی، حالا زنی زیباروی را گرفته ای! فراموش نکن خوشبختی به آسانی دست یافتنی نیست، یافتن آن در درونِ خود دشوار است، و در جایی دیگر وقتی ممکن است که طلبکار نباشی ای پادشاه ادبیات! بله پادشاهِ ادبیات، تولستویِ بزرگ است. او در صداقتی بی نظیر در پاسخ به نامه زنی که فرزندش از انجام وظایف خشک کلیسایی سر باز زده است، به او می گوید: من نیز چنین هستم ماکسیم گورگی -که نامزد پنج دوره جایزه نوبل است- از تولستوی به عنوان استاد زندگی یاد می کند. تولستوی در کتاب اعتراف من می گوید که تلاش کردم بعد از زندگی با آنا انسانی عاقل و صادق باشم؛ در همین کتاب تولستوی می گوید: می خواهید بدانید چگونه اتفاق افتاد که از ایمانی خشک و متعصانه نه مسیحی که کلیسایی دست کشیدم؟ وقتی بیست وشش سالم بود، یک بار موقع شکار در جایی که برای گذراندن شب با برادر بزرگ ترم که سِمت استادِ اخلاقم را داشت اُتراق کرده بودیم، بنا به عادت دیرین کودکی، مشغول نیایش شدم. برادر بزرگ ترم که در شکار همراه او بود روی کاه دراز کشیده بود و به من نگاه می کرد. هنگامی که نیایشم را به پایان بُردم و دراز کشیدم که بخوابم، برادرم گفت: هنوز این کار را می کنی؟ و خیلی حرف زد، من از آن روز از نیایش و رفتن به کلیسا دست کشیدم. اکنون سی سال است که دعا نمی خوانم، در عِشای ربانی شرکت نمی کنم و به کلیسا نمی روم. و این نه بدان علت بود که از عقیده برادرم آگاه شده باشم و به او پیوسته باشم، و نه بدان علت که در روح و درون خود تصمیمی نو گرفته باشم، فقط بدان علت بود که حرف برادرم همانند تلنگری بود که به دیواری آماده فروریختن در ذهنم خورده باشد. این حرف فقط اشاره به این است که می دانستم ایمانی هست؛ اما از مدت ها پیش جز فضایی خالی و تهی چیز دیگری نداشتم و تنها با کلماتی پُر می شد؛ کلماتی که مدام تکرار می کردم؛ صلیب هایی که در جریان نمایش کلیسایی می کشیدم و تعظیم هایی دروغین که به جا می آوردم؛ اعمالی که مطلقاً فاقد معنا هستند. من با وقوف یافتن به این بی معنایی دیگر نمی توانستم آنی باشم که دیگران می خواستند. کتاب اعترافات این آغاز شکاکیت تولستوی است. در این کتاب کوچک انگار یک جنگِ بدون صلح را با خود دارد؛ تا جایی که او را در گورستان مسیحیان دفن نمی کنند. به دستور تزار پس از مرگ تولستوی پالتوی او را در یک صندوق می گذراند و قفلی به آن می زنند و به موزه هنرِ ملّی مسکو می برند. پالتو و محتویات آن سال ها دفن می شود؛ تا انقلاب گورباچفی که درِ صندوق را می گشایند. داخل جیب او یک قرآن است. مراجعه من قطعاً در این نوشته سالگرد تولد تولستوی، بررسی جریان ادبی تولستوی است؛ اما تاثیر تردید تا رسیدن به پاسخ در کتابِ اعتراف من یک پروسه ایمانی است. تولستوی پدیدآورنده ادبیاتِ حماسی ایمانی روس است. یورگن روله در کتاب ادبیات و انقلاب می نویسد: گورکی در جوانی یک بار به تولستوی گفت : آدم های فعالی را دوست دارد که آماده اند از هر راه ممکن، در صورت لزوم حتی با خشونت، در برابر بدی ایستادگی کنند. تولستوی بلافاصله گفت: خشونت بزرگ ترین فساد است! چطور می خواهید خودتان را از این تضاد خلاص کنید؟ سپس وقتی گورکی به محیط خصمانه ای اشاره کرد که انسان باید بر آن پیروز شود، پیرمرد ساکن یاسنا پالیانا مخالفت کرد و گفت: این حرف به نتایج بسیار خطرناکی ختم می شود! شما سوسیالیست بسیار مشکوکی هستید؛ رمانتیک هستید...، این سخنان نشان می دهد تولستوی چقدر نسبت به رمانتیسیسم مارکسیستی دغدغه مند است. تولستوی در داستانِ مرگ ایوان ایلیچ به طور خاص ماحصلِ تاملاتش را در باب مرگ در قالب داستان بیان کرده است. هایدگر -که در وجود و زمان به بحث فلسفی در باب مرگ پرداخته- به مرگ ایوان ایلیچ تولستوی اشاره کرده است. به نظر می رسد مرگ ایوان ایلیچ تولستوی مقوله مرحله ای از تبیینی بوده است که شرحِ کمال آن در فلسفه هایدگر نیز آمده است. توضیح این که مرگ ایوان ایلیچ تولستوی بی شک یک گام بلند در پرداختن به مرگ از نقطه نظر دیدگاه انسانی است که بعد در فلسفه اگزیستانسیالیسم مورد مطالعه جدی قرار گرفت و در هایدگر به کمال رسید. بنابراین مطالعه و مقایسه این دو دیدگاه مفید فایده است. تولستوی در مرگ ایوان ایلیچ دو رویکرد به مرگ را نشان داده است: رویکرد اصیل و رویکرد غیراصیل رویکردی که هایدگر آن را بسط داده و در فلسفه او منجر به توصیف دو نوع زیستن شده است: زندگی اصیل و زندگی غیراصیل. مرگ ایوان ایلیچ یکی از مهم ترین کتاب های لئو تولستوی نویسنده نامدار روس، به شمار می رود. تولستوی این کتاب را پس از دو اثر برجسته دیگرش، جنگ و صلح و آناکارنینا پس از پشت سر گذاشتن یک دوره بیماری روحی تألیف نمود. تولستوی مرگ ایوان ایلیچ را در دوازده بخش نوشته است؛ در بخش های ابتدایی این داستان به چهل سال ابتدایی، در بخش های میانی به چند ماه پایانی و در چهار بخش آخر به هفته های آخر عمر ایوان ایلیچ می پردازد. ایوان ایلیچ داستان یک قاضی عالی رتبه است که دچار بیماری می شود و پس از قطع امید از درمان و پذیرش حقیقت اجتناب ناپذیری که پیش روی خود می بیند، می میرد، در همین رمان می نویسد و می خوانیم: هریک از آن ها به دل می گفت یا چنین حس می کرد: او مرده؛ من که زنده ام! چگونه می توان مردم ساده را به اين كشفِ خداي دروني كه بايد يقين و آرامش به ايشان بدهد، رساند؟ با عشق، با عشقی رهاشده از وسواس و شهوت. با عشق ايثارگر به ديگران و به آن عنصر ايزدی كه كانون زندگي ماست. اگر خدا آن يگانه ای است كه هرآنچه را هست، دَر بَر مي گيرد، تجلي او در ما پيش از هرچيز عشق است كه می خواهد همه موجودات را به يگانگی باز برد. ​​​​​ رومن رولان -كه وظيفه هنر در برابر مردم را از تولستوي آموخته بود و هنر و مذهب را دو امر جدايي ناپذير مي دانست- سعی كرد هنگام خلق آثارش، عقايد مذهبی اش را بيان می کند؛ برای نمونه هدفش از نگارش شاهكارش، ژان كريستُف، خلق اثری ايمانی بود: من نه يك اثر ادبی، بلكه يك اثر ايمانی می نويسم. كسی كه ايمان دارد، دست به كار می زند؛ بی آنکه در غمِ نتيجه باشد. پيروزی يا شكست چه اهميتی دارد؟ آنچه وظيفه توست انجام بده!. اولين نوع آن هنر مذهبی نام دارد كه به بيان رابطه بين خدا و انسان ها می پردازد و در هنرهایی چون ادبيات و گاهی در نقاشی و مجسمه سازی نمايان می شود. تولستوی دومين نوع هنر دینی را هنر جهانشمول می نامد كه به بيان احساسات بشر می پردازد. اين نوع هنر در هنرهايی چون ادبيات، نقاشی و به ویژه موسيقی مُتجلّی می شود. رومن رولان به واسطه ادبيات -که هنری مذهبی و جهانی است- باورهای مذهبيش را در اين اثر بيان كرده است. وی قهرمانش را به صورت هنرمندي تصوير كرده است كه به جای رياكاری و دغل بازی سران كليسا، از موسيقی به عنوان هنری جهانی، در برانگيختنِ روح براي رسيدن به خدا بهره می برد. ژان کریستف با اجرای قطعه ای از موسيقی قادر است چنان هيجانی در روح انسان برانگيزد كه جان آدمی آماده رسيدن به درگاه الهی شود: منتظر باش، تنها منتظر باش؛ همين دم است كه ببينی خورشيد شادی زيبا را...! و هرچند كه اهريمنان، همه سر به مخالفت بردارند، آرام باش و ترديد مكن! خدا هيچ وقت عقب نخواهد نشست درباره ژان کریستفِ رومن رولان خودِ او در همه جا گفته: اگر جنگ و صلح نبود، ژان کریستف هم نوشته نمی شد. اگر تولستوی نبود، رومن رولان هم نبود اینجاست که تعریف تولستوی شکل می گیرد. تعریف کامل تولستوی را من می توانم در این جمله خلاصه کنم که از خود من است: کسی که رنج نکشیده باشد، تربیت نشده است. فرار از کاخ موهوم بورژوازی بهای گزافی دارد. بورژوازی را یک مَلاکِ ادبی به نام تولستوی رها می کند و در یک آغازِ تنهایی به حکمتِ نو می رسد و تولستوی دیگری زاده می شود. خُلقِ خوش را دریاب، زیرا به ندرت سراغت می آید!