خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 23 شهريور 1400 ساعت 9:28 https://www.ibna.ir/fa/report/310744/صنعت-نشر-ایران-ضرورت-بهره-مندی-تجربیات-جهانی -------------------------------------------------- جهان نشر در آینه تجربه/11 عنوان : صنعت نشر ایران و ضرورت بهره‌مندی از تجربیات جهانی -------------------------------------------------- مشاهدات و گزارش‌ها، موید تلاش کشورهای منطقه؛ خصوصا کشورهای عربی با هدف پیشرفت و توسعه‌ صنایع نشر است و به‌نظر می‌رسد صنعت نشر ایران برای پیشرفت، به بررسی تجربیات جهانی نیازمند است. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، بررسی فرایند و مختصات فعالیت صنعت نشر و رویه های ترویج کتاب و کتاب خوانی در سایر کشورها، می تواند به عنوان منبع اطلاعاتی مناسبی مورد توجه برنامه ریزان و مدیران فرهنگی قرار گیرد.هر کشوری به فراخور زیرساخت های فرهنگی و سطح توسعه یافتگی شان، در حوزه کتاب و بازارهای جهانی فعالیت دارند. البته شرایط اقتصادی و رفاه کشورها، در ترویج و گسترش کتابخوانی نقش مهمی دارد اما این قواعد، استثنائاتی هم دارد. کشوری مثل هند با وجود تنگناهای اجتماعی و فقر حاکم بر این جامعه، بالاترین سرانه کتابخوانی را میان کشورهای مختلف دارد. بنابراین باید اعتراف کرد که وضعیت نشر در کشورهای مختلف، تابع ملاحظات و شرایط متعددی است که ما را از رسیدن به قواعد و فرمول های ثابت باز می دارد. با این رویکرد در پرونده ای با عنوان جهان نشر در آینه تجربه مجموعه گفت وگوهایی با ناشرها، مدیرهای آژانس های ادبی، استادهای دانشگاه و فعال های حوزه کتاب و نشر انجام شد.به دلیل وجود ظرایف و نکات ریز در بررسی صنعت نشر در دیگر کشورها و همچنین محدود بودن افرادی که تجربه حضور در فضای بین المللی نشر دارند، این پرونده به انعکاس تجربیات 10 فعال حوزه نشر که سابقه حضور در بازارهای جهانی کتاب را در کارنامه داشته اند، اختصاص یافت و به انتشار رسید که در ادامه، مروری خواهیم داشت بر اهم مطالب مطرح شده در آن ها. جهان عرب در تدارک آینده جهان عرب و بازار کار در کشورهای عربی در سال های اخیر بیشتر مورد توجه فعالان ایرانی در حوزه های مختلف قرار گرفته است. بنابراین سهم داشتن از این بازار پرظرفیت، به عنوان یکی از برنامه های اقتصادی، می تواند برای فعالان حوزه نشر در ایران، اهمیت زیادی داشته باشد. اخبار و گزارش های منتشر شد حاکی از آن است که اقدامات متعددی برای توسعه فرهنگی در برخی از کشورهای عرب زبان منطقه، در حال انجام است.امیر بیک محمدی، مدیر آژانس ادبی تماس، در این رابطه گفت:در جهان عرب مسئولان برگزاری نمایشگاه شارجه و ابوظبی برای اینکه سطح خوانش کتاب را بالا ببرند، کتابخانه هایی بسیار مدرن را طراحی کردند. در این کتابخانه ها فضای متناسب با امکاناتی وجود دارد که مجهزتر از بهترین کافی شاپ های ایران است تا مردم از کتاب های کتابخانه ها استفاده کند. او با قیاس گرفتن این شرایط با امکانات موجود در ایران، ادامه داد: این درحالی است که ما حتی در مدارس هم از ظرفیت های کتابخانه استفاده مطلوبی نداریم. بیک محمدی که ریشه این تفاوت ها را در نادیده گرفتن حرفه ای گری و ملاک های آن می داند، اظهار کرد:در ایران برخی مسائل باعث شده است، افرادی که حرفه ای نیستند، مجوز نشر بگیرند و در منابع بسیار محدودی که می تواند برای فرهنگ و نشر مصرف شود، شریک شوند. این روند به ضرر افرادی است که به صورت حرفه ای فعالیت می کنند. آلمان بیشترین گردش مالی را در حوزه کتاب دارد کشورهای همسایه ایران شرایط متفاوتی در صنعت نشر دارند، محمود آموزگار، مدیر نشر کتاب آمه، اعمال قانون قیمت ثابت کتاب و رعایت حقوق مالکیت فکری را دو رکن اساسی در توسعه و پیشرفت صنعت نشر اعلام کرد و گفت: کشور آلمان در اروپا، بیشترین گردش مالی را در حوزه کتاب دارد. در کشورهایی که تابع قیمت ثابت کتاب هستند، این مساله به صورت قانونی در مجلس تصویب شده است و در راس این کشورها، آلمان و فرانسه قرار دارند. به گفته او انگلیس هم از قاعده قیمت ثابت کتاب تبعیت می کرد، اما در سال 1997 از این قاعده خارج و در قیمت گذاری پشت جلد کتاب و تخفیف آزاد شد. از سال 1997 تا 2007 که قاعده قیمت ثابت کتاب در انگلستان اجرا نمی شود، حدود 1000 کتاب فروشی در بریتانیای کبیر تعطیل شدند. آموزگار در بیان تجربیات خود درباره صنعت نشر و کتاب فروشی در کشورهای منطقه گفت: در آذربایجان تعداد کتاب فروشی ها خیلی کم است، تا جایی که در شهر باکو پایتخت آذربایجان، تعداد کتاب فروشی ها به اندازه شهرهای کوچک و متوسط ایران است. صنعت نشر در کشورهای شیخ نشین ضعیف است. در عربستان عمدتا صنعت نشر به کتاب های دینی و مذهبی اختصاص دارد. وضعیت نشر در امارات مقداری بهتر است، به این دلیل که دولت سرمایه گذاری قابل توجهی در این بخش کرده است. در شارجه، دوبی و ابوظبی نمایشگاه های کتابی داریم که در تقویم بین المللی ثبت شده اند. هند در راس سرانه مطالعه قراردارد یکی از مواردی که در این مجموعه گفت وگوها مشخص شد، این بود که توجه صرف به آمار می تواند گمراه کننده باشد، زیرا بسیاری از موارد و ریزه کاری ها در کشورهای مختلف بر صنعت نشر تاثیرگذار است. معصومه خسروشاهی، مدیر تولید محتوای آژانس ادبی دایره مینا اعلام کرد: سال ۲۰۱۸ در کشور آلمان 79 هزار و 916 عنوان کتاب تولید شده است و در همین فهرست، کشور ایران با حدود 102 هزار و 691 عنوان کتاب، رتبه ششم را دارد، اما وقتی میزان فروش حق کتاب به نشرهایی خارجی را بین ایران و آلمان مقایسه می کنیم، متوجه می شویم که در حقیقت ایران جایگاه قابل دفاعی ندارد. او به پیشرفت حلقه نشر از ناشر، توزیع کننده و کتاب فروش به سینما، بازی های یارانه ای و ... اشاره کرد و درباره تاثیر توجه بیشتر به کتابخوانی گفت: ظهور شبکه های اجتماعی، سرگرمی هایی مثل بازی و تلویزیون های اینترنتی باعث شده افراد با مطالعه فاصله بگیرند، اما ناشران بین المللی تلاش می کنند، تمام بخش های فرهنگی را تحت پوشش قرار بدهند. در کشورهایی که ناشران دسترسی جامعی به مخاطب دارند، در ارزیابی اقداماتی که می توانند برای معرفی و فروش بیشتر کتاب انجام دهند، آن ها متوجه شدند، می توان با اقتباس از کتاب برای مثال فیلم یا سریال بسازند یا در طراحی بازی رایانه ای از آن کتاب استفاده کنند. به گفته او سه کشور برتر در حوزه سرانه مطالعه عبارت از هند، تایلند و چین است. کشور آلمان در این فهرست در رتبه 21 قرار دارد. مردم در آلمان پنج ساعت و ۴۲ دقیقه در هفته مطالعه می کنند؛ درحالی که در هند این رقم به ۱۰ ساعت و ۴۲ دقیقه می رسد. در ترکیه هنوز کتاب افست می شود ترکیه کشور همسایه ایران، قانون کپی رایت را پذیرفته و بر رعایت آن نظارت دارد. البته نه به اندازه کشورهای اروپایی اما در ترکیه به این قانون توجه می شود. میلاد سلمانی، مترجم و استاد دانشگاه خلیج استانبول با بیان اینکه تقریبا 1700 ناشر در بازار ترکیه فعالیت دارند، گفت: تعداد واقعی ناشران فعال در ترکیه حتما بیش از این رقم است. باید توجه داشت بسیاری از ناشران در حوزه تولید کتاب های تحصیلی در دوره راهنمایی و دبیرستان، تست و کنکور دانشگاه فعال هستند. ناشران کتاب های درسی و کمک درسی هم داخل آمار ارائه شده از ناشران هستند. به گفته او تعداد عناوین کتاب هایی که هر سال چاپ می شود، حدود 600 تا 650 میلیون نسخه است؛ با این حساب و با توجه به جمعیت تقریبا 80 میلیونی ترکیه، سرانه کتاب بین هفت و نیم تا هشت عدد کتاب در سال و سرانه مطالعه تقریبا هشت دقیقه در روز است. سلمانی با اشاره به اینکه سال ها است که ترکیه یکی از اعضای کنوانسیون برن است، اما با این حال افست شدن کتاب ها اتفاق می افتد، ادامه داد: هستند افراد یا ناشرهای زیرزمینی که کتاب های پرفروش سایر ناشران را چاپ و به فروش می رسانند، اما فعالیت آن ها تا زمانی ادامه دارد که پلیس آن ها را دستگیر کند، زیرا بعد از دستگیری، مانع فعالیت آن ها خواهندشد. فرانسه سردمدار نشر بود، اما به شدت ضعیف شد نشر در کشورهای اروپایی، سازوکار نشر با آنچه در صنعت نشر ایران شاهدش هستیم، متفاوت است. به گفته افشین شحنه تبار، مدیر انتشارات شمع و مه، در کشورهای اروپایی چیزی به عنوان مجوز انتشارات به شکلی که در ایران دریافت می شود، وجود ندارد. این درحالی است که در خانواده نشر ایران افراد مجوز نشر دریافت می کنند تا مثلا هزینه بیمه شان یک سوم شود و بتوانند وام بگیرند. از نظر این ناشر، در تحلیل شرایط و مقایسه نشر در ایران با نشر در کشورهای پیشرو در این صنعت، وجود قوانین و اجرای آن ها، از اهمیت ویژه ای برخوردار است و از همه تاثیرگذارتر، قانون کپی رایت و نظارت بر آن است. مدیر انتشارات شمع و مه می گوید؛ رعایت این قانون باعث شده کتابسازی در کشورهای اروپایی از نظر قانونی و کیفری برای متخلفان پرهزینه باشد و به همین دلیل کسی سمت کتابسازی نمی رود. به گفته شحنه تبار در اروپا، برخی از کشورها مانند فرانسه که زمانی سردمدار نشر بود، به شدت ضعیف شده اند. برای مثال از لحاظ تولید محتوا، در فرانسه، سوئیس و بلژیک اگر نویسندگان مهاجر و نویسندگانی که زبان دومشان فرانسه است، نباشند، ادبیات فرانسه به شدت با مشکل مواجه می شود. این درحالی است که کشور آلمان در صنعت نشر هنوز قدرتمند است و از نظر تیراژ و ناشرانی که دارد هنوز بسیار قوی است. در انگلستان با توجه به ناشران برتر دنیا در این کشور فعال بودند، در دو یا سه سال گذشته با ناشران بزرگ آمریکایی ادغام شدند. حضور طالبان ممکن است ریشه فرهنگ و کتاب را نابود کند افغانستان با وجود پیشرفت های فراوانی که در حوزه نشر داشت، با قدرت گیری مجدد طالبان در خطر بحران عظیمی در صنعت نشر قرار دارد. نادر موسوی، مدیر انتشارات آمو و نماینده نشر تاک در ایران با اعلام اینکه با این روند ممکن است ریشه فرهنگ و کتاب نابود شود، گفت: افغانستان به تعداد ایران ناشر ندارد. حدود ۱۰ ناشر یعنی بخش عمده ناشران در کابل فعال هستند، سه ناشر در مزارشریف و چهار ناشر هم در هرات فعالیت می کند. شهر دیگری را ندیدم که ناشر داشته باشد. به گفته او معمولا نویسندگان و شاعران این کار را به عنوان پیشه دوم انتخاب می کنند. خیلی کم هستند افرادی که بتوانند معاش زندگی خود را از این راه تامین کنند. بیشتر افراد این کار را از روی ذوق، عشق و علاقه انجام می دهند. البته ناشران وضعیت بهتری نسبت به مولف ها دارند، هرچند استقبال خوبی از کتاب های نویسندگان و شاعران افغانستان در ایران شده است. در حوزه کتاب کودک و نوجوان پیوند مداومی با جامعه جهانی نداریم حوزه کتاب کودک و نوجوان در همه کشورها از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا با خواندن این کتاب ها است که نسل آینده پرورش پیدا می کنند. سیدعلی کاشفی خوانساری، نویسنده حوزه کودک و نوجوان و سردبیر گاهنامه نقد کتاب کودک با بیان اینکه معمولا در دنیا برندهای کتاب کودک، موسسات انتشاراتی وابسته به موسسات بزرگتری هستند که انواع کتاب ها را منتشر می کنند، گفت: برای مثال بزرگترین ناشران کتاب دنیا به big five معروف هستند، که پنج موسسه انتشاراتی بزرگ را شامل می شوند. گاهی تعداد ناشران در یک موسسه انتشاراتی به 300 زیر مجموعه می رسد که برخی از آن ها در حوزه کتاب کودک فعالیت دارند. به گفته او در حوزه کتاب کودک و نوجوان، پیوند مداومی با جامعه جهانی نداریم؛ کاشفی خوانساری توضیح داد: به ندرت یک ناشر، نویسنده و تصویرگر ایرانی را می بینیم که عضو یک انجمن جهانی باشد. تعامل صادرات و واردات در ایران بسیار محدود است. این روند به این دلیل که عضو کنوانسیون برن نیستیم و در بسیاری از موارد حق کپی رایت در ایران رعایت نمی شود، به وجود آمده است. روابطی که سیاسی شده است ایران در دهه های گذشته ارتباط قوی تری نسبت به سال های اخیر با کشورهای دیگر در حوزه نشر داشته است. محمد قاسم لیما صالح رامسری، مدیر انتشارات معین پیش از افزایش قیمت چاپ کتاب، با ناشران خارجی برای چاپ کتاب هایشان در ایران همکاری می کرد و این روند را زمینه ساز شناخته شدن هنر و فرهنگ ایرانی می داند. به گفته رامسری متاسفانه در کشور همه چیز و و همه روابط سیاسی شده است. به ابتدایی ترین مسائل از دیدگاه فرهنگی و ادبی نگاه نمی شود. در ایران به سلیقه کودکان توجه نمی شود کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان سال ها است در ترجمه و انتشار کتاب هایش قانون کپی رایت را رعایت می کند. سعیده ارگانی، مدیر بخش کپی رایت انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ترجمه و انتشار آثار نویسندگان و تصویرگران در دیگر کشورها را مشوق آن ها و رصد بازار جهانی را موجب ارتقای کیفیت کتاب های کانون می داند. به گفته او شاید ایران از معدود کشورهایی باشد که در حوزه نشر، فعالیت قابل توجهی دارد، اما متاسفانه هنوز قوانین کپی رایت را رعایت نمی کند و این دیدگاه در کشور به صورت یک قانون رسمی در نیامده است. ارگانی با اشاره به اینکه یک عامل در کم بودن توجه به کتاب در حوزه کودک و نوجوان در ایران این است که کودکان 12 یا 13 ساله به کتاب های رمان تصویری خیلی علاقه مند هستند، توضیح داد: در ایران همچنان روی رمان های بدون تصویر کار می کنیم، به همین دلیل معدود ناشرانی که کتاب های تصویری دارند، بسیار مورد توجه قرار می گیرند. توجه نکردن به سلیقه کودکان در تولید و نشر کتاب، باعث می شود آنان تا حدی از خواندن کتاب فاصله بگیرند. تهدید فروش آنلاین برای كتاب فروش های سنتی در امریکا فعالیت کتاب فروشی های بزرگ و مجهز موجب به خطر افتادن حیات کتاب فروشی های کوچک و سنتی شده است. به گفته ابراهیم صالح رامسری، که در انتشارات لوگانبری در امریکا مسئولیت مدیریت، نظارت و ثبت را برعهده دارد، حدود 3000 ناشر در امریكا فعال می کنند، اما قلب بازار نشر امریكا دست ٦ یا هفت ناشر است؛ ناشرانی مثل پنگوئن، هارپركولین و هچت. شمارگان کتاب در این کشور به طورمیانگین، حدود ٣٠٠٠ نسخه است. او با اشاره به اینکه هر امریكایی به طور متوسط ٣٥ دقیقه در روز كتاب می خواند افزود: حدود 11 هزار كتاب فروشی در آمریكا وجود دارد؛ علاوه براین نباید از سهم عظیم كتاب فروشی های آنلاین در ایجاد دسترسی مردم به کتاب غافل شد. البته فروش آنلاین مشابه دیگر کشور های جهان، تهدیدی جدی برای كتاب فروش های سنتی است. مشروح گفت وگوها و مطالب منتشر شده در پرونده جهان نشر در آینه تجربه از طریق لینک های زیر، قابل دسترسی است: اندونزی، صربستان و کشورهای عربی؛ از شبکه های توزیع قوی کتاب تا کافه-کتابخانه های مجلل به گفته مدیر آژانس ادبی تماس شبکه قوی توزیع کتاب در اندونزی، سهولت دسترسی به کتاب در این کشور 270 میلیونی را تسهیل کرده است، تا جایی که فقط یک میلیون نفر از نمایشگاه کتاب آن بازدید می کنند. نشر در اروپا هم کار پرریسکی است/ جلوگیری از تخلفات در گرو قدرت اتحادیه ها و قوانین شحنه تبار در بررسی فعالیت نشر در کشورهای اروپایی بر لزوم رعایت قوانین کپی رایت و قدرت اصناف تاکید و این موارد را به عنوان عامل بازدارنده آسیب ها و مشکلاتی مانند کتابسازی و تخفیف های نامتعارف اعلام کرد. وضعیت کتاب فروشی های مستقل بیانگر شرایط صنعت نشر هر کشور است محمود آموزگار اعمال قانون قیمت ثابت کتاب و رعایت حقوق مالکیت فکری را دو رکن اساسی در توسعه و پیشرفت صنعت نشر می داند و معتقد است تضعیف کتاب فروشی های مستقل، محصول بی توجهی به این دو رکن است. سرانه مطالعه هفتگی در هند 10 ساعت و 42 دقیقه است/ کتاب نباید محدود به ویترین کتاب فروشی باشد خسروشاهی با اشاره به تنگاتنگ بودن رقابت میان ناشران در برخی از کشورها، به لزوم انجام اقداماتی مانند ساخت فیلم و طراحی بازی رایانه ای با محتوای کتاب و محدود نبود آن به ویترین کتاب فروشی تاکید کرد. دولت ترکیه هزینه نخستین کتاب نویسندگان را پرداخت می کند/ ناشر آثار پاموک یک بانک است میلاد سلمانی، مترجم و استاد دانشگاه خلیج استانبول با اشاره به اقداماتی که در ترکیه برای رعایت حقوق مالکیت فکری شده است، از دسترسی ساده به کتاب هایی که به صورت غیرقانونی در این کشور منتشر شده است، خبر داد. قدرت گیری طالبان و بیم نابودی فرهنگ و نشر/ دولت افغانستان با زبان فارسی سر ستیز دارد نادر موسوی، مدیر انتشارات آمو با تشریح وضعیت نشر و کتاب های فارسی در افغانستان، نسبت به آینده فعالیت ناشران و کتاب خوانان ابراز نگرانی کرد و گفت: با روند قدرت گیری مجدد طالبان ممکن است ریشه فرهنگ و کتاب نابود شود. فعالیت انفرادی ناشران کودک و نوجوان خاص ایران است سردبیر گاهنامه نقد کتاب کودک می گوید؛ فعالان حوزه کودک و نوجوان در اغلب کشورها، برعکس ایران به صورت مجموعه ای از ناشران، موزعان و کتاب فروشان و با یکدیگر هم افزایی دارند. برخی ناشران خارجی نسبت به فرهنگ و نشر ایران بیگانه هستند صالح رامسری پیش از افزایش قیمت چاپ کتاب با ناشران خارجی برای چاپ کتاب هایشان در ایران همکاری می کرد و این روند را زمینه ساز شناخته شدن هنر و فرهنگ ایرانی می داند. ارتقای کمی و کیفی آثار ناشران ایرانی به رصد بازار های جهانی وابسته است ارگانی یکی از دلایل پایین بودن سرانه مطالعه میان کودکان و نوجوانان را بی توجهی به سلایق آن ها اعلام کرد و خواستار توجه بیشتر آموزش و پرورش به این مساله شد. فروشگاه های آنلاین؛ عامل تهدید 11000 کتاب فروشی سنتی آمریکا ابراهیم صالح رامسری تعداد 11 هزار کتاب فروشی در امریکا را عامل مهم توزیع گسترده کتاب در آمریکا می داند و در عین حال معتقد است مشابه دیگر کشور ها فعالیت این فروشگاه های مجازی حیات کتاب فروشی های سنتی را تهدید می کند.