خبرگزاری کتاب ايران (IBNA) 21 مهر 1400 ساعت 14:27 https://www.ibna.ir/fa/report/312188/معنا-شعر-حافظ-مضمون-غلبه -------------------------------------------------- بهاء‌الدین خرمشاهی در مراسم گرامیداشت روز حافظ شیرازی عنوان کرد: عنوان : «معنا» در شعر حافظ بر «مضمون» غلبه دارد -------------------------------------------------- بهاء‌الدین خرمشاهی گفت: غلبه با «معنا» است که دیوان حافظ این اهمیت و شمول را پیدا کرده است؛ اگر غلبه با «مضمون» بود کلیشه‌سرایی، هجران، وصال، غصه از تنهایی و شب هجران و گلایه از فقر و ... بود و کار به جایی نمی‌رسید. متن : به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)به همت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به مناسبت بیستم مهرماه، روز بزرگداشت خواجه حافظ شیرازی، نشست پاسداشت این شاعر و غزلسرای برجسته ایرانی را در فضای مجازی برگزار شد. در این برنامه که سه شنبه، بیستم مهرماه 1400 برگزار شد، محمدمهدی اسماعیلی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، حسن بلخاری رییس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، کاووس حسن لی، استاد ادبیات دانشگاه شیراز، حسن انوری، چهره ماندگار زبان و ادبیات فارسی، بهاءالدین خرمشاهی مترجم و حافظ پژوه، محمد بقایی ماکان، نویسنده، مترجم و استاد ادبیات فارسی و سیدنجمی حسن زیدی، دانشیار دانشکده دولتی آموزشی کراچیِ پاکستان سخنرانی کردند. حسن بلخاریدر این نشست گفت: روز بیستم مهر ماه در تقویم فرهنگی و ملی ما ایرانیان به نام نامی لسان الغیب شیراز جناب حافظ شیرازی مشتهر است؛ این روز را گرامی می دارم و به روح بلند او سلام و درود الهی می فرستم و از خداوند متعال می خواهم او را در جنت، نزد انبیا، اولیا ، صلحا ، پاکان و نیکان محشور و مانوس بفرماید. از استادان بزرگ و معززی که پذیرفتند در این مجلس درباب حافظ سخن بگویند سپاسگزارم؛ از محمدمهدی اسماعیلی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، ازاستاد انوری، استاد خرمشاهی، استاد حسن لی ، استاد بقائی ماکان و به ویژه مهمان عزیز ما از دانشگاه لاهور پاکستان،حسن زیدی. از همه این عزیزان به دلیل پذیرش درخواست انجمن برای حضور در این مجلس سپاسگذارم. از همکاران گرانقدرم در معاونت پژوهشی و روابط عمومی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی کشور نیز تشکر می کنم. استاد دانشگاه تهران در ادامه گفت: یکی از مفاهیم مهم در اندیشه جناب حافظ، بحثی است که وی در باب علم الجمال یا استحسان یا به تعبیر فرنگی آن استتیک یا زیباشناسی دارند. حافظبنا به روایت معززی که محتمل محمد گل اندام در نخستین دیوان جمع شده از آثارش اشعار وی آورده اورا چنین نامیده است: و بی تکلف مخلص این کلمات و متخصص این مقدمات، ذات ملک سماوات، مولانا الاعظم الشهید و السعید، مفخر العلما ، استاد الادبا، معدن لطائف روحانیه، مخزن المعارف الصبحانیه، شمس المله و الدین، محمد الحافظ شیرازی... این را محمد گل اندام می آورد.یا مثلا در ادامه می گوید که: اما به واسطه محافظت درس قرآن و ملازمت بر تقوا و احسان و بحث کشاف و مفتاح و مطالعه مطالع و مصباح و تحصیل قوانین ادب و تجسس دواوین عرب، به جمع اشتات غزلیات نپرداخت... بعد می گوید من چنین کاری را انجام دادم و این غزلیات پراکنده را جمع آوری کردم. وی افزود: مقصودم اشاره به این جایگاه بی بدیل و بلند حضرت حافظ در مسئله عرفان ، حکمت و نکات قرآنیه است که به تعبیرخودش، هیچ کس در عالم چون من نتوانست لطائف حکمی و نکات قرآنی را جمع کند... بربنیاد این معنا و مبنا می توان در دیوان او سراغ برخی از مفاهیم بسیار مطرح در حوزه حکمت و عرفان اسلامی را سراغ گرفت و جست و جو کرد. یکی از این مباحث بربنیاد غزلی که است که بحث علم الجمال یا همان استتیک به تعبیر فرنگی ها را مطرح کرده و می گوید: منم که شهره شهرم به عشق ورزیدن منم که دیده نیالوده ام به بد دیدن ما در بحث استتیک یا زیبایی شناسی با یک سوال بسیار بنیادی از نخستین تاملات در باب زیبایی تا به امروز روبه رو هستیم. از نخستین تاملاتی که جناب افلاطون در برخی از رساله های خود مثل هیپیاس بزرگ با عنوان زیبا چیست شروع کرد تا به امروز که متفکران مختلف در حوزه زیبایی، حقیقت و ماهیت آن مطالب بسیار گفته اند و نوشته اند. بلخاری ادامه داد: اصولا در فلسفه هنر بحث زیبایی شناسی یا زیبا شناسی یکی از بنیادی ترین مباحث است. در حوزه علم الجمال یا زیبایی شناسی یک سوال بسیار بنیادین وجود دارد که بارها در مباحث مختلف به آن اشاره کرده ام؛ اینکه زیبایی یک کیفیت نفسانی مستتر در نفس و از جمله خواص جوهری و ذاتی نفس است یا اینکه مجموعه عوامل یا عناصری است خارج از نفس و ذهن، در حوزه اعیان و امور واقع؟! به عبارتی زیبایی امری است که از ذهن اندیشنده یا به قول فلاسفه غربی سوبژه ظاهر و صادر می شود؛ یا نه، یکسری از عوامل و عناصر مشخص مثل تقارن ، توازن و هارمونی در جهان خارج است بر بنیاد مثلا تناسب طلایی که اگر اینها را یک جا قرار بدهید زیبایی حاصل می شود. در وجه دوم، زیبایی ابژکتیو است. یعنی به امور عینی و صفت امور عینی مثل هارمونی برمی گردد. در موضع اول سوژه محور است. لذا، این سوال بنیادین در حوزه زیبایی همچنان وجود دارد که زیبایی یک امر ذهنی و متعلق به نفس و یک کیفیت نفسانی است یا یک امری عینی و متعلق به عناصر واقعی یا عینی است. رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی گفت: بیت اول غزلی که خواندم به صورت بسیار صریح اشاره می کند که نگاه زیبایی و زیبانگر حضرت حافظ یک نگاه کاملا درونی است. بنا به این معنا ازنظر او زیبایی یا حسن نگری یا جمال و جلال نگری، اولا و با ذات ساطع از حضرت جان و حضرت دل است. بنابراین امری کاملا سوژه محور است؛ امری ذهنی و درونی و یا همان کیفیت نفسانی است. وی افزود: درحقیقت سوژه محوری حضرت حافظ، یکی از خصوصیات ممتاز نگره عرفانیِ عرفا است. به همین دلیل است که برخی عرفا،انا الحق ، سبحانی ما اعظم شانی و لیس فی جبتی الا الله می گویند. نکته دوم، استفاده از این معنا در رسیدن به یک تئوری فوق العاده ناب است. یا تعبیر ناب از سابژکتیویته زیبایی شناسی حافظ . یک امر ویژه که اتفاقا فوق العاده با سوژه محوری در غرب متفاوت است. وی تأکید کرد: درحقیقت بنیاد غزل حافظ که مطلع آن را قرائت کردمسوژه محوری یا اعتقاد به فاعلیت و خلاقیت انسان است. مثل همان مفهوم عمیقی که مثلا در اگزیستانسیالیسم وجود دارد که شخص به دنبال تحقق اگزیستانس خودش باید باشد. اینجا جناب حافظ ، فاعلیت و خلاقیت انسان را در متن این غزل فریادمی کند و به نحوی به این فاعلیت انسان که هستی را به انقیاد او درمی آورد، ایمان و اعتقاد دارد. اگر از این منظر به این غزل بنگریم، به مثابه تبیین و بیانی بلند از برای اعتقاد حضرت حافظ به سوژه محوری و به فاعلیت و خلاقیت حضرت انسان خواهد بود. بلخاری افزود: فوق العاده مهم است که حافظ این مصرع را با منم شروع می کند: منم که شهره شهرم به عشق ورزیدن... البته سابژکتیویته ای که در متن این شعر و این غزل وجود دارد، متفاوت با کژیتوی دکارت است اما هر دو دراینکه این من می تواند یک من آغازگر بنیادگر باشد مشترکند. بنابراین منم که شهره شهرم به عشق ورزیدن/ منم که دیده نیالودم به بد دیدن همان سابژکتیویته خاص در حوزه زیبایی و علم الجمال است که به آن اشاره کردم. استاد دانشگاه تهران تصریح کرد: در ادامه اینغزل شاهدیم که این من فاعل اندیشنده خلاق ، چنان با هستی که جلوه جلال و جمال حق است درهم می آمیزد که نوعی سوژه گی مغروق در ابژه یعنی هستی و بعد ابژه جاری در روح سوژه یا آن فعالیت حاصل می شود. به عبارتی مرز میان ناظر و منظور برداشته می شود. این مرز فارق است و این هنگامی ممکن است که شخص سوبژه در نوعی دیالوگ با عالم؛ در عین حال که به سوبژگی خودش ایمان دارد خود را ابژه یک حقیقت بزرگ می پندارد و که آن ابژه خداست. بنابراین وقتی از سوژه محوری در اندیشه حافظ صحبت می کنیم منظور سوژه خودمختار و خود بنیاد نیست. بلکه منظور آن فاعلیتی است که در عین اقرار و فریاد رسای این فاعلیت، خود را حقیقت ابژه یک سوبژه حقیقی می داند. این فوق العاده مهم است و همین یک نگره ویژه زیباشناسی را در قلمرو عرفان ما ایجاد می کند. گزارشی از فعالیت های موسسه حافظ شناسی در ادامه کاووس حسن لی به ایراد سخن پرداخت و گفت: مرکز حافظ شناسینهادی مستقل ، غیردولتی و فرهنگی و علمی است که به منظور تقویت و گسترش فعالیت های مربوط به حافظ و توسعه پژوهش های تخصصی در پیوند با زندگی و شعر و اندیشه حافظ در سال 1375 شمسی در شیراز تاسیس شد و با استقرار در حافظیه فعالیت خود را آغاز کرد. وی افزود: در این مرکز با توجه به اهدافی که از قبل پیش بینی شده است مجموعه ای از اسناد و نسخ چاپی، خطی، ترجمه ها و شرح ها، کتاب های تحریری درباره حافظ ، سخنرانی ها و مقالات و همه اسنادی که به نوعی به حافظ پیوند دارد گردآوری ، طبقه بندی ، دسته بندی و به حافظ پژوهان ارائه می شود. این فقط مقدمات فعالیت های مرکز حافظ شناسی است. در این مرکز فعالیت های متنوعی در حال انجام است. برگزاری برنامه های علمی روز حافظ، اعطای نشان درجه یکِحافظ شناسی به حافظ پژوهان برجسته در سراسر جهان، انتخاب کتاب سال حافظ و اعطای جایزه به مولفین ، پذیرش پژوهشگر پسادکتری، نشست های ماهانه علمی، انتشار مجله تخصصی حافظ شناسی، انتشار نشریه عمومی آیینه دار و ... از جمله فعالیت هایی است که در مرکز حافظ شناسی در حال اجرا است. حسن لی ادامه داد: مرکز حافظ شناسی بیشتر فعالیتش در حوزه علمی است و البته گسترش حافظ در ذهن و ضمیرجامعه. یکی دیگر از برنامه های مرکز حافظ شناسی برگزاری کلاس های آزاد حافظ شناسی است. استاد دانشگاه شیراز تأکید کرد: یکی دیگر از برنامه های مرکز حافظ شناسی ایجاد کرسی پژوهشی حافظ و دوره پسادکتری و فرصت های مطالعاتی است. به مرکزحافظ شناسی از سوی بنیاد علمی ایران کرسی پژوهشی داده شده اند و از همان زمان پژوهشگران پسا دکتری را جذب کردیم. همین حالا هم چند نفر در چند موضوع، طرح های پسا دکتری خود را ارائه می دهند. اگر کسانی شرایط این پسا دکتری را داشته باشند؛ همان شرایطی که صندوق حمایت از پژوهشگران کشور دارد و طرح شان را به مرکز حافظ شناسی ارائه بدهند و در شورای پژوهشی مرکز تصویب شود، می توانند از حقوق مادی و معنوی این طرح ها برخوردار باشند و طرح پسا دکتری را در مرکز حافظ شناسی بگذرانند. حافظ؛ نشانه هویت ملی ایرانیان چهارمین سخنران این نشست حسن انوری بود. او گفت: حافظ مردمی ترین شاعر ایران است. هیچ شاعری به اندازه حافظ به میان مردم راه پیدا نکرده است. وقتی که شما روزنامه ها را می خوانید، می بینید که شعری از حافظ در آن ها درج شده است. روزنامه همشهری هر روز در صفحه آخر یک شعری از حافظ چاپ می کند. رادیو را که روشن می کنید با شعر حافظ برخورد می کنید. از اینها بالاتر وقتی که در خیابان، درچهارراه پشت چراغ قرمز می ایستید، شعر حافظ به صورت فال به شما عرضه می شود. وی افزود: شعر حافظ در حدی است که در هفت سین نوروز دیوان حافظ در کنار قرآن مجید گذاشته می شود. این توفیق برای هیچ کدام از شعرای زبان فارسی دست نداده است. صحبت سر این است که این محبوبیت و مقبولیت از کجا سرچشمه می گیرد؛ در واقع از اینکه حافظ به آخرین درجه شاعرانگی دست پیدا کرده است. انوری ادامه داد: محمد گل اندام هم درس و رفیق حافظ که بعد از مرگ او اشعارش را جمع کرده است، در مقدمه ای که بر دیوان او نوشته می گوید : هر درّ و گوهر که در طرف دکّان جوهری طبیعت موجود بود از بهر زیب و زینت دوشیزگان خلوت سرای ضمیرش در سلک نظم کشیده؛ حال این سخن که با استعاره و کنایه بیان شده و فهمش برای ما امروز اندکی مشکل است، به چه معناست؟ این همان چیزی است که حافظ شناسان امروز به آن رسیده اند. حافظ در عالم هنر به درجه ای از شاعرانگی دست پیدا کرده است که بالاتر از آن ممکن نیست. یا به جایی در عالم هنر رسیده که نوع انسان به بالاتر از آن نمی تواند برسد. این بزرگ ترین ویژگی حافظ است و خود او هم بر این واقف بوده و چندبار براین مسئله اشاره کرده است: صبحدم از عرش می آمد خروشی عقل گفت قدسیان گویی که شعر حافظ از بر می کنند یا در جای دیگر می گوید: شعر حافظ در زمان آدم اندر باغ خلد دفتر نسرین و گل را زینت اوراق بود باز در جای دیگر می گوید: نه هر کو نقش نظمی زد کلامش دلپذیر افتد تذرو طرفه من گیرم که چالاک است شاهینم عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی تأکید کرد: در واقع آن چه که قدما نیروی شاعری و قریحه شاعری می نامیدند و حافظ پژوهان امروز شاعرانگی می نامند، حافظ آن را با کلمه شاهین بیان کرده است؛ چالاک است شاهینم... یعنی نیروی شاعرانه من به حدی است که نکته های تازه را به شعر در می آورد. ازاین جهت حافظ بزرگترین شاعر ایران از جهت بما هو شعر است. وگرنه ما فردوسی ، مولوی و سعدی راهم داریم. این چهار شاعر در کنار هم، شعرای اربعه ادبایران اند و به قول یکی از بزرگان نشانه هویت ملی ایران هستند. ولی در میان این چهار نفر از نظر آنچه که ما می گوییم بما هو شعر، یعنی شهر محض، حافظ در درجه اول است. معنا و مضمون در شعر حافظ در ادامه این برنامه بهاء الدین خرمشاهی به ایراد سخن پرداخت و گفت: به عنوان کسی که سال های زیادی را صرف حافظ پژوهی کرده ام همچنان تحقیق می کنم و چیزی پیدا می کنم و بیت دشواری را به کمک حافظشناسان یا حافظ پژوهان دیگر می شناسم و بهتر می فهمم و بازخوانی می کنم. بازخوانی بهتر است از بسیار خوانی. وی ادامه داد: در مقاله ای نوشته بودم قدما با چند کتاب مثلا 50 کتاب به بار می نشستند. ما با کتابخانه های عریض و طویل و با این انقلاب دیجیتال و امکاناتی که داریم دیر به بار می نشینیم و برخی هم اصلا به بار نمی نشینیم. ویدر ادامه سخنان خود گفت: دراین مجال به بیان فرق مضمون و معنا در شعر حافظ خواهم پرداخت. این دو امر تا مرز نقطه مقابل پیش می روند. اشعاری از حافظ را می خوانمو مضمون و معنا در آن را توضیح می دهم: خمی که ابروی شوخ تو در کمان انداخت به قصد جان من زار ناتوان انداخت نبود نقش دو عالم که رنگ الفت بود زمانه طرح محبت نه این زمان انداخت بیت اول مطلع غزل، مضمون است. اما بیت دوم معنای ژرفی را بیان می کند: نبود نقش دو عالم که رنگ الفت بود... می خواهد بگوید آفرینش عاشقانه است. چنانکه می گوید: عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد... وقتی: در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد... می گوید: نبود نقش دو عالم که رنگ الفت بود.. که محبت و عشق سابقه و قدمت و تقدم داشتند. زمانه طرح محبت نه این زمان انداخت.... می گوید محبت یک امری نیست که شاعران این زمانه مطرح کرده و یا رواج داده باشند. یا می گوید: ... به یک کرشمه که نرگس به خودفروشی کرد... یعنی نرگس خواست جلوه فروشی کند اما چشم تو غوغا کرد. آشوب کرد که نرگس نادانِ ناتوان چه می خواهی پیشِ چشم یارم که جلوه گری می کنی! این هم مضمون شاعرانه ای است که زیبا هم ادا شده است. خرمشاهی ادامه داد: حافظ می گوید: شراب خورده و خوی کرده می روی به چمن که آبِ رویِ تو آتش در ارغوان انداخت که هم باز مضمون و کلیشه های شعری شاعرانه و عاشقانه است. یا وقتی می گوید: من از ورع می و مطرب ندیدمی زین پیش هوای مغبچگانم در این و آن انداخت اینجا به معنا اشاره دارد به عشق ، عرفان و رندی و خمریه سرایی؛ شاید حافظ جزو بزرگترین هایی باشد که خمریه سرایی کرده است. این معنا است و طنز هم دارد. می گوید من لب به می نزده بودم اما هوای مغبچگان چنان دل از دست می برد که من را به این کار گرایش می دهد. وی در ادامه بیت دیگری را خواند و گفت: حافظ می گوید: کنون به آب می لعل خرقه می شویم نصیب ازل از خود نمی توان انداخت عرفا بیشتر اهل جبرند. حافظ هم اهل جبر و هم اهل اختیار است. البته گاهی جبر غلبه پیدا می کند. اینجا که جبراست می گوید، کنون به آب می لعل خرقه می شویم؛ مصرع دوم هم معنا دارد. نصیبه یعنی همان نصیب و قسمت و قضا و قدر؛ که باز معنا است. وی تأکید کرد: وقتی شعری از حافظ وسعدی و... را مطالعه کردید، دو وجهی مضمون و معنا در خاطرتان باشد و این دو رااز هم جدا کنید. البته غلبه با معنا است که دیوان حافظ این اهمیت و شمول را پیدا کرده است؛ اگر غلبه با مضمون بود کلیشه سرایی، هجران، وصال، غصه از تنهایی و شب هجران و گلایه از فقر و ... بود وکار به جایی نمی رسید. خرمشاهی در پایان گفت: حافظ در حقیقت معانی بزرگ و شامخ را از فرهنگ ایرانی - اسلامی گرفته و اندیشه های خود را بر آن مزید کرده است و این دیوان را به ما داده است که شاید زیباترین پدیده ای باشد که یک ایرانی پدید آورده است. در ادامه این نشست محمد بقائی ماکان سخنرانی کرد و گفت: تو را چنان که تویی هر نظر کجا بیند/ به قدردانش خود هرکسی کند ادراک... حافظ بین همه مردم به قول معروف از عارف تا عامی رواج پیدا کرده است وهر کسی به قدر دانش خود از سروده های او لذت می برد. این گسترش آوازه حافظ تنها شامل قلمرو زبان فارسی نمی شود، بلکه در خارج از این محدوده هم طرفداران و ستایندگان بسیاری دارد. از جمله می توان از برجسته ترین شاعران و اندیشمندان و حتی سیاستمدارانی که شیفته شعر او هستند نیز نام بر د. وی ادامه داد: به رغم اینکه ترجمه بخش قابل توجهی از ظرافت و ملاحت شعر حافظ را از بین می برد؛ با اینهمه شعر او در دل های بسیاری از اهل ادب در خارج از محدوده زبان فارسی رسوخ کرده است که یکی از برجسته ترین این افراد گوته است که می توان او را یکی از غول های تاریخ تفکر بشری نامید. بقائی ماکان افزود: گوته در جمله ای خطاب به حافظ می گوید: کاش من کوچکترین شاگرد مکتب تو بودم. این جمله را زمانی می شود به درستی فهم کرد که قیاسی بین گوته با یک اندیشمند پرآوازه دیگرصورت بگیرد و آن هم علامه اقبال لاهوری است. گفته اند تا سال 1987میلادی چیزی حدود 18 هزار کتاب، رساله و پایان نامه و مقاله درباره اقبال نوشته شده است؛ یک چنین شخصیت برجسته ای در قیاس خودش با گوته می گوید که من زمانی به محدودیت فکر خودم پی بردم که با گستردگی افکار او آشنا شدم. بعد مقایسه کنید با گوته که که در قیاس خودش با حافظ آن عبارت خاص را بیان میکند؛ لذا می توانیم پی ببریم که حافظ در چه مرتبه والایی جا دارد. اینکه گفت: هرکس به قدر دانش خود کند ادراک... این ادراک در گوته به قدر دانشش آنقدر بوده است که توانسته حافظ را چنان فهم کند که به رغم اینکه زیبایی های کلامی او در ترجمه برایش از دست رفته بود، اما چنین سخنی را بیان می کند. این استاد زبان و ادبیات فارسی گفت: کسانی که در مجلس انس حافظ می نشینند هرکدام به قدر دانش خودشان از شعرش بهره می برند و نکته هاییرا در غزل ها و سروده هایاو کشف می کنند؛ گرچه به طور قطع با هم اختلاف نظر دارند اما در واقع به قول خود حافظ: چون میر مجلس رند شیراز است... کنار هم قرارمی گیرند و به سروده های حافظ با اشتیاق گوش می کنند. بقائی ماکان تأکید کرد: در مجموع دیدگاه هایی که حافظ شناسان درباره این شخصیت و شعر او بیان کرده اند با هم متفاوت است. یعنی این تفاوت نه تنها در بین عامه مردم بلکه در بین کسانی که عنوان حافظ شناس دارند نیز به چشم می خورد. به طوری که می بینیم از یک غزل و یک بیت برداشت های مختلفی حاصل می شود؛ اما آنچه که مهم است؛نباید برداشت ها طوری باشد که مفهوم و مقصود اصلی حافظ با توجه به موارد مشابهی که در دیوان او ذکر می شود از دست برود و از سر تساهل و ساده انگاری خیلی از ابیات و اصطلاحات او را عرفانی بدانند و به سادگی از کنار مفاهیم اصلی و معانی عمیق و ایهام های ظریفی که او در ابیات و اصطلاحات به کار برده است، بگذرند. حافظ؛ مطلوب عام و خاص سخنران پایانی این نشست سید نجمی حسن زیدی بود. او طی سخنانی گفت: باعث افتخار من است که در این روز عزیز درباره شاعر گرانقدر ایرانی، حافظ شیرازی سخن بگویم.حافظ عندلیب دلفریبانجمن سخنوری ، بلبل چمن نکته پروری ، مرکز فصاحت و بلاغت ، شاعر دل آگاه و شاعر مکاشفهو رند فرزانه شیراز است. وی ادامه داد: این تنها حافظ شیرازی بوده است که در زمینه سرایش غزل در میان اکثر شاعران زبان فارسی این گون درخشید . بی گمان هیچکس توفیق آن را نداشته است که به اندازه حافظ مطلوب نظر عام و خاص قرار بگیرد. دانشیار دانشکده دولتی آموزشی کراچیِ پاکستان تأکید کرد: تاکنون کسی نتوانسته است که اسرار محبوبیت خواجه شیراز یا همان لسان الغیب را به خوبی آشکار کند و هرکسی از ظن خود یار این شاعر گرانقدر شده است. وی در پایان گفت: حافظ دوران دانش اندوزی را در شیراز گذراند و جز یک سفر کوتاه به یزد و جزیره هرمز باقی عمر خود را در زادگاهش به سر برد تا اینکه چشم از جهان فروبست. او از علوم قرآنی و تفسیر و فلسفه و کلام بهره بسیار داشت و در شاعری خود نیز از قرآن کریم بسیار متاثر بود و الهام گرفت؛ همچنین از اشعار او برمی آید که حافظ قرآن کریم نیز بوده است.